અગ્નિપુરાણમ્

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ। પાદયોશ્ચ દશાત્માયં ઇન્દ્રો વ્યાપી સમાસ્થિતઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગ — આ દસ પ્રકારના આત્મા, ઇન્દ્ર, સર્વત્ર વ્યાપક છે.

અઙ્‌ગુષ્ટકદ્વયે વહ્નિસ્તર્જન્યાદૌ પરેષુ ચ। શિરોલલાટવક્ત્રેષુ હૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ

બંને અંગૂઠાંમાં અગ્નિ છે; તર્જની અને અન્ય અંગૂઠીઓમાં ક્રમશઃ; શિર, લલાટ અને મોઢામાં; હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને ઘૂંટણમાં.

પાદયોરેકાદશાત્મા મનઃ શ્રોત્રં ત્વગેવ ચ। ચક્ષુર્જિહ્વા તથા ઘ્રાણં વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયુકઃ

બંને પગમાં, અગિયાર પ્રકારના આત્મા: મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગ.

ઉપસ્થં માનસો વ્યાપી શ્રોત્રમઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે। તર્જન્યાદિક્રમાદષ્ટૌ અતિરિક્તં તલદ્વયે

ઉપસ્થ અંગમાં, મન સર્વત્ર વ્યાપક છે; કાન બંને અંગૂઠાંમાં; તર્જનીથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ આઠ; બાકી બંને તળિયાંમાં.

ઉત્તમાઙ્ગલલાટાસ્યહૃન્નાભાવથ ગુહ્યકે। ઊરુયુગ્મે તથા જઙ્ઘે ગુલ્ફપાદેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૩૭ વિષ્ણુર્મ્મધુહરશ્ચૈવ ત્રિવિક્રમકવામનૌ। શ્રીધરોથ હૃષીકેશઃ પદ્મનાભસ્તથૈવ ચ

ઉત્તમ અંગ, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ અને પછી ગુપ્ત અંગ; બંને જાંઘ, એ જ રીતે શંક, ગાંઠ અને પગમાં ક્રમશઃ — વિષ્ણુ, મધુસૂદન, ત્રિવિક્રમ, વામન, શ્રીધર, હૃષીકેશ અને પદ્મનાભ.

દામોદરઃ કેશવશ્ચ નારાયણસ્તતઃ પરઃ। માધવશ્ચાથ ગોવિન્દો વિષ્ણું વૈ વ્યાપકં ન્યસેત્

દામોદર, કેશવ, પછી સર્વથી શ્રેષ્ઠ નારાયણ, પછી માધવ અને ગોવિંદ—આ રીતે સર્વત્ર વ્યાપક વિષ્ણુની સ્થાપના કરવી.

અઙ્‌ગુષ્ઠાદૌ તલે દ્વૌ ચ પાદે જાનુનિ વૈ કટૌ। શિરઃ શિખરકટ્યાઞ્ચ જાનુપાદાદિષુ ન્યસેત્

અંગૂઠા, હથેળી, પગ, ઘૂંટણ, કમર, માથું, શિખર, કમર, ઘૂંટણ અને પગ—આ અંગો પર અનુક્રમથી સ્થાપના કરવી.

દ્વાદશાત્મા પઞ્ચવિંશઃ ષડ્‌વિંશવ્યૂહકસ્તથા। પુરુષો ધીરહઙ્કારો મનશ્ચિત્તઞ્ચ શબ્દકઃ

બાર પ્રકારની આત્મા, પચ્ચીસમો, અને છવીસમો વ્યવસ્થિત રૂપ; પુરુષ, ધીર, અહંકાર, મન, ચિત્ત અને અવાજનું તત્વ.

તથા સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધઃ શ્રોત્રં ત્વચસ્તથા। ચક્ષુર્જિહ્વા નાસિકા ચ વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયવઃ

તેમ જ, સ્પર્શ, સ્વાદ, રૂપ, સુગંધ; કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગો.

ઉપસ્થો ભૂર્જલન્તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ। પુરુષં વ્યાપકં ન્યસ્ય અઙ્ગુષ્ઠાદૌ દશ ન્યસેત્

ઉપસ્થ અંગ, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ; સર્વત્ર વ્યાપક પુરુષને સ્થાપી, અંગૂઠા સહિત દસ તત્વો મુકવા.

શેષાન્ હસ્તતલે ન્યસ્ય શિરસ્યથ લલાટકે। મુખહૃન્નાભિગુહ્યોરુજાન્વઙ્ઘ્રૌ કરણોદૂતૌ

બાકી તત્વો હથેળી, માથું અને લલાટ પર; મોઢું, હૃદય, નાભી, ગુપ્ત અંગ, જાંઘ, પગ, પગના ભાગ અને ઇન્દ્રિયોના દૂત પર મુકવા.

પાદે જાન્વોરુપસ્થે ચ હૃદયે મૂદ્‌ર્ધ્નિ ચ ક્રમાત્। પરશ્ચ પુરુષાત્માદૌ ષડ્‌વિંશે પૂર્વવત્પરમ્

પગ, ઘૂંટણ, જાંઘ, હૃદય અને માથું પર અનુક્રમથી; અને સર્વોચ્ચ, પુરુષના આત્માથી શરૂ કરીને, છવીસમો, પહેલાની જેમ શ્રેષ્ઠ.

સઞ્ચિન્ત્ય મણ્ડલૈકે તુ પ્રકૃતિં પૂજયેદ્‌બુધઃ। પૂર્વયામ્યાપ્યસૌમ્યેષુ હૃદયાદીનિ પૂજયેત્

એક મંડળનું ધ્યાન કરીને, વિદ્વાન પ્રકૃતિની પૂજા કરે; પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશામાં હૃદય અને અન્ય અંગોની પૂજા કરવી.

અસ્ત્રમગ્ન્યાદિકોણેષુ વૈનતેયાદિ પૂર્વવત્। દિક્‌પાલાંશ્ચ વિધિસ્ત્વન્યઃ ત્રિવ્યૂહેગ્નિશ્ચ મધ્યતઃ

અસ્ત્રને અગ્નિ અને અન્ય ખૂણામાં, ગરુડ અને અન્ય દેવોને પહેલાની જેમ; દિશાના રક્ષકોને અલગ રીતે, અને મધ્યમાં ત્રિપુટ અગ્નિ.

પૂર્વાદિદિગ્‌બલાવાસોરાજ્યાદિભિરલઙ્‌કૃતઃ। કર્ણિકાયાં નાભસશ્ચ માનસઃ કર્ણિકાસ્થિતઃ

પૂર્વથી દિશાના દેવોના સ્થાનોમાં ઘી અને અન્યથી શોભિત; કર્ણિકા અને આકાશમાં, માનસ દેવ કર્ણિકામાં સ્થિત છે.

વિશ્વરૂપં સર્વસ્થિત્યૈ યજેદ્રાજ્યજયાય ચ। સર્વવ્યૂહૈઃ સમાયુક્તમઙ્ગૈરપિ ચ પઞ્ચભિઃ

વિશ્વરૂપની પૂજા કરવી, સર્વના સ્થિરતા અને ઘી યજ્ઞની વિજય માટે; સર્વ વ્યવસ્થાઓ અને પાંચ અંગો સાથે જોડાયેલી.

ગરુડદ્યૈસ્તથેન્દ્રાદ્યૈઃ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્। વિષ્વક્‌સેનં યજેન્નામ્ના વૈ બીજં વ્યોમસંસ્થિતમ્

ગરુડ અને અન્ય, તથા ઇન્દ્ર અને અન્ય સાથે, સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત થાય; નામથી વિશ્વક્ષેનની પૂજા કરવી, બીજ આકાશમાં સ્થિત છે.

નારદ ઉવાચ મુદ્રાણાં લક્ષણં વક્ષ્યે સાન્નિધ્યાદિપ્રકારકમ્। અઞ્ચલિઃ પ્રથમા મુદ્રા વન્દની હૃદયાનુગા

નારદે કહ્યું: હું મુદ્રાઓના લક્ષણો અને તેમની ઉપસ્થિતિ વગેરે પ્રકારો કહું છું; પ્રથમ મુદ્રા અંજલિ છે, જેને હૃદયથી અર્પણ કરવી.

ઊદ્ધર્વાઙ્ગુષ્ઠો વામમુષ્ટિર્દ્દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠબન્ધનમ્। સવ્યસ્ય તસ્ય ચાઙ્ગુષ્ઠો યસ્ય ચોદ્ધર્વે પ્રકીર્ત્તિતઃ

અંગૂઠા ઊંચા રાખીને, ડાબી મુઠ્ઠી અને જમણા અંગૂઠાનું બંધન; ડાબા હાથનો અંગૂઠો આ રીતે ઊંચો કહેવાય છે.

તિસ્નઃ સાધરણા વ્યૂહે અથાસાધારણા ઇમાઃ। કનિષ્ઠાદિવિમોકેન અષ્ટૌ મુદ્રા યથાક્રમમ્

ત્રણ મુદ્રાઓ સામાન્ય છે, અને આ અસામાન્ય છે; નાની આંગળીથી મુક્ત કરીને, અનુક્રમથી આઠ મુદ્રાઓ છે.

અષ્ટાનાં પૂર્વ્વબીજાનાં ક્રમશસ્ત્વવધારયેત્। અઙ્ગુષ્ઠેન કનિષ્ઠાન્તં નામયિત્વાઙ્ગુલિત્રયમ્

આઠ પ્રાથમિક બીજોની અનુક્રમણિકા ધ્યાનપૂર્વક રાખવી; અંગૂઠાથી નાની આંગળી સુધી ત્રણ આંગળીઓ વાળવી.

ઊદ્ધ્‌ર્વં કૃત્વા સમ્મુખઞ્ચ થીજાય નવમાય વૈ। વામહસ્તમથોત્તાનં કૃત્વાર્દ્ધં નામયેચ્છનૈઃ

આંગળીઓ ઊંચી અને આગળ રાખીને નવમી માટે; પછી ડાબો હાથ ઉપર ફેરવી, ધીરે ધીરે અડધો વાળવો.

વરાહસ્ય સ્મૃતા મુદ્રા અઙ્ગાનાઞ્ચ ક્રમાદિમાઃ। એકૈકાં મોચયેદ્ બદ્‌ધ્વા વામમુષ્ટૌ તથાઙ્‌ગુલીમ્

વરાહની મુદ્રા યાદ રાખવી, અને આ અંગોની શરૂઆતની ક્રમ છે; દરેકને બાંધી, ડાબી મુઠ્ઠીમાં આંગળી મુક્ત કરવી.

આકુઞ્ચયેત્ પૂર્વમુદ્રાં દક્ષિણેત્યેવમેવ ચ। ઊદ્‌ર્ધ્વાઙ્‌ગુષ્ઠો વામમુષ્ટિર્મુદ્રાસિદ્ધિસ્તતો ભવેત્

પહેલાં, જમણા હાથની પૂર્વ મુદ્રાને આ રીતે સંકોચવી જોઈએ; અંગૂઠો ઊંચો રાખી અને ડાબા હાથમાં મુઠી બાંધવાથી મુદ્રાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

નારદ ઉવાચ અભિષેકં પ્રવક્ષ્યામિ યથાચાર્ય્યસ્તુ પુત્રકઃ। સિદ્ધિબાક્ સાધકો યેન રોગી રોગાદ્વિમુચ્યતે

નારદે કહ્યું: પુત્ર, હવે હું તને અભિષેક વિધિ સમજાવું છું, જેમ ગુરુ શિષ્યને શીખવે છે; જેના દ્વારા સાધકને સિદ્ધિ મળે છે અને રોગી પોતાના રોગમાંથી મુક્ત થાય છે.

રાજ્યં રાજા સુતં સ્ત્રીઞ્ચ પ્રાપ્નુયાન્મલનાશનમ્। મૂર્ત્તિકુમ્ભાન્ સુરત્નાઢ્યઃ મધ્યપૂર્વાદિતો ન્યસેત્

આ વિધિથી રાજાને રાજ્ય, પુત્ર અને સ્ત્રીઓ મળે છે અને પાપોનો નાશ થાય છે; માટીના ઘડામાં રત્નો ભરીને મધ્યમાં, પૂર્વમાં અને અન્ય દિશાઓમાં મૂકવા જોઈએ.

સહસ્ત્રાવર્ત્તિતાન્ કુર્ય્યાદથવા શતવર્ત્તિતાન્। મણ્ડપે મણ્ડલે વિષ્ણું પ્રાચ્યૈશાન્યાઞ્ચ પીઠકે

હજારો કે સો ફેરા કરવાં, મંદપમાં કે મંડળમાં વિષ્ણુને પૂર્વ અને ઈશાન દિશામાં બેઠાડવા જોઈએ.

નિવેશ્ય શકલીકૃત્ય પુત્રકં શાધકાદિકમ્। અભિષેકં સમભ્યર્ચ્ચ્ય કુર્ય્યાદ્‌ગીતાદિપૂર્વકમ્

પુત્ર, સાધક અને અન્ય લોકોને યોગ્ય રીતે બેઠાડીને, ગીત વગેરે પૂર્વક અભિષેકની વિધિ કરવી જોઈએ.

દદ્યાચ્ચ યોગપીઠાદીંસ્ત્વનુગ્રાહ્યાસ્ત્વયા નરાઃ। ગુરુસ્ચ સમાયાન્ બ્રૂયાદ્‌ગુપ્તઃ શિષ્યોથ સર્વભાક્

યોગપીઠ અને બીજી ભેટો આપવી, જેમને તારા દ્વારા કૃપા થવી હોય એવા લોકોને પસંદ કરવાં; ગુરુએ એકત્રિત થઈ ગુપ્ત રીતે સર્વ ભોગવતા શિષ્યને ઉપદેશ આપવો.