અગ્નિપુરાણમ્

શાલગ્રામે મહાયોગં હરિં ગોવર્દ્ધનાચલે । પિણ્ડારકે ચતુર્બ્બાહું શઙ્ખોદ્ધારે ચ શઙ્ખિનમ્ ।। ૩૦૫.

શાલગ્રામમાં મહાયોગી હરિનું, ગોવર્ધન પર્વત પર, પિંડારકમાં ચતુરભુજનું અને શંખોદ્ધાર ખાતે શંખધારીનું પૂજન કરવું.

વામનઞ્ચ કુરુક્ષેત્રે યમુનાયાં ત્રિવિક્રમમ્ । વિશ્વેશ્વરં તથા શોણે કપિલં પૂર્વ્વસાગરે ।। ૩૦૫.

કુરુક્ષેત્રમાં વામન અને યમુના કાંઠે ત્રિવિક્રમનું, શોણા નદી પર વિશ્વેશ્વર અને પૂર્વ સાગર કાંઠે કપિલનું સ્મરણ કરવું.

વિષ્ણું મહોદધૌ વિદ્યાદ્ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે । વનમાલઞ્ચ કિષ્કિન્ધ્યાં દેવં રૈવતકં વિદુઃ ।। ૩૦૫.

મહાસાગરમાં, ગંગા અને સાગર સંગમ પર વિષ્ણુનું, કિષ્કિંધામાં વનમાલીનું અને રૈવતક પર્વત પર દેવનું સ્મરણ કરવું.

કાશીતટે મહાયોગં વિરજાયાં રિપુઞ્જયમ્ । વિશાખયૂપે હ્યજિતન્નેપાલે લોકભાવનમ્ ।। ૩૦૫.

કાશીના કિનારે મહાયોગીનું, વિરજામાં શત્રુવિજયનું, વિશાખયૂપ ખાતે અજય અને નેપાળમાં લોકપાલકનું સ્મરણ કરવું.

દ્વારકાયાં વિદ્ધિ કૃષ્ણં મન્દરે મધુસૂદનમ્ । લોકાકુલે રિપુહરં શાલગ્રામે હરિં સ્મરેત્ ।। ૩૦૫.

દ્વારકામાં કૃષ્ણનું, મન્દર પર્વત પર મધુસૂદનનું, જગતમાં શત્રુહરનું અને શાલગ્રામમાં હરિનું સ્મરણ કરવું.

પુરુષં પૂરુષવટે વિમલે ચ જગત્પ્રભું । અનન્તં સૈન્ધવારણ્યે દણ્ડકે શાર્ઙ્ગધારિણમ્ ।। ૩૦૫.

પુરુષવટ ખાતે પરમપુરુષનું, વિમલમાં જગતના સ્વામીનું, સિંધુ વનમાં અનંતનું અને દંડક વનમાં શારંગધારીનું સ્મરણ કરવું.

ઉત્પલાવર્ત્તકે શૌરિં નર્મ્મદાયાં શ્રિયઃ પતિં । દામોદરં રૈવતકે નન્દાયાં જલશાયિનં ।। ૩૦૫.

ઉત્પલાવર્તક ખાતે શૌરીનું, નર્મદા કાંઠે શ્રીપતિનું, રૈવતક પર દામોદરનું અને નંદા નદીમાં જળશયીનું સ્મરણ કરવું.

ગોપીશ્વરઞ્ચ સિન્ધ્વવ્ધૌ માહેન્દ્રે ચાચ્યુતં વિદુઃ । સહ્યાદ્રૌ દેવદેવેશં વૈકુણ્ઠં માગધે વને ।। ૩૦૫.

સિંધુના મુખે ગોપીશ્વરનું, મહેન્દ્ર પર્વત પર અચ્યૂતનું, સહ્યાદ્રિ પર દેવદેવેશનું અને માગધ વનમાં વૈકુંઠનું સ્મરણ કરવું.

સર્વ્વપાપહરં વિન્ધ્યે ઔડ્રે તુ પુરુષોત્તમમ્ । આત્માનં હૃદયે વિદ્ધિ જપતાં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૦૫.

વિંધ્ય પર્વત પર સર્વપાપહરનું, ઔડ્ર દેશમાં પુરુષોત્તમનું, હૃદયમાં આત્માનું જ્ઞાન રાખવું, જે જપ કરે તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

વટે વટે વૈશ્રવણં ચત્વરે ચત્વરે શિવમ્ । પર્વ્વતે પર્વ્વતે રામં સર્વ્વત્ર મધુસૂદનં ।। ૩૦૫.

દરેક વટવૃક્ષ નીચે વૈશ્વરવણનું, દરેક ચોરાહે શિવનું, દરેક પર્વતે રામનું અને સર્વત્ર મધુસૂદનનું સ્મરણ કરવું.

નરં ભૂમૌ તથા વ્યોમ્નિ વશિષ્ઠે ગરુડ઼ધ્વજમ્ । વાસુદેવઞ્ચ સર્વ્વત્ર સંસ્મરન્ ભુક્તિમુક્તિભાક્ ।। ૩૦૫.

પૃથ્વી પર નરનું, આકાશમાં વશિષ્ઠનું, ગરુડધ્વજનું અને સર્વત્ર વાસુદેવનું સ્મરણ કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

નામાન્યેતાનિ વિષ્ણોશ્ચ જપ્ત્વા સર્વમવાપ્નુયાત્ । ક્ષેત્રેષ્વેતેષુ યત્ શ્રાદ્ધં દાનં જપ્યઞ્ચ તર્પણમ્ ।। ૩૦૫.

વિષ્ણુના આ નામોનું જપ કરવાથી સર્વ ફળ મળે છે; આ તીર્થોમાં જે શ્રાદ્ધ, દાન, જપ કે તર્પણ થાય છે—

તત્સર્વ્વં કોટિગુણિતં મૃતો બ્રહ્મમયો ભવેત્ । યઃ પઠેત્ શ્રૃણુયાદ્વાપિ નિર્મ્મલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।। ૩૦૫.

તે બધું કરોડગણું ફળ આપે છે; જે આનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, તે શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગ પામે છે અને મૃત્યુ પછી બ્રહ્મરૂપ બને છે.

અગ્નિરુવાચ સ્તમ્ભો વિદ્વેષણોચ્ચાટ ઉત્સાદો ભ્રમમારણે । વ્યાધિશ્ચોતિ સ્મૃતં ક્ષુદ્રં તન્મોક્ષો વક્ષ્યતે શ્રૃણુ ।। ૩૦૬.

અગ્નિ કહે છે: સ્થંભન, દુશ્મનનું વિસર્જન, ઉચ્છાટન, નાશ, ભ્રમ અને મરણ, રોગ વગેરેને ક્ષુદ્ર માનવામાં આવે છે—હવે તેનું ઉપાય કહું છું, સાંભળો.

ઓં નમો બગવતે ઉન્મત્તરુદ્રાય ભ્રમ ભ્રામય અમુકં વિત્રાસય ઉદ્રભ્રામય રૌદ્રેણ રૂપેણ હૂઁ ફટ્ ઠ । શ્મશાને નિશિ જપ્તેન ત્રિલક્ષં મધુના હુનેત્ । ચિતાગ્નૌ ધૂર્ત્તસમિદ્‌ભિર્ભ્રામ્યતે સતતં રિપુઃ ।। ૩૦૬.

'ૐ, ઉન્મત્ત રુદ્રને વંદન છે! અમુકને ભ્રમિત કરો, ડરાવો, ઉગ્ર રૂપે પાગલ કરો—હૂં ફટ ઠ! આ મંત્રને રાત્રે શમશાનમાં ત્રણ લાખ વાર જપો, ચિતાગ્નિમાં મધ અને કપટી સમિધથી હોળી કરો; દુશ્મન સદા ભ્રમિત થાય છે.'

હેમગૈરિકયા કૃષ્ણા પ્રતિમા હૈમસૂચિભિઃ । જપ્ત્વા વિધ્યેચ્ચ તત્કણ્ઠે હૃદિ વા મ્રિયતે રિપુઃ ।। ૩૦૬.

સોનાની અને પાંદડાની કાળી મૂર્તિ, સોનાની સૂઈઓથી શોભાયમાન, મંત્ર જપીને દુશ્મનના ગળે કે હૃદય પર બાંધવી; દુશ્મનનું મૃત્યુ થાય છે.

ખરબાલચિતાભસ્મ બ્હહ્મદણ્ડી ચ મર્કટી । ગૃહે વા મૂર્ધ્નિ તચ્ચૂર્ણં જપ્તમુત્સાદકૃત્ ક્ષિપેત્ ।। ૩૦૬.

ખરગધાની વાળની રાખ, બ્રહ્મદંડ અને વાંદરો—મંત્ર જપીને એ ચૂર્ણ ઘર કે માથા પર નાખવું; એ વિનાશ લાવે છે.

ભૃગ્વાકાશૌ સદીપ્તાગ્નિર્ભૃગુર્વહ્નિશ્ચ વિચક્રાય શિવઃ । એવં સહસ્રારે હૂં ફટ્ આચક્રાય સ્વાહા હૃદયં વિચક્રાય શિવઃ । શિખાચક્રાયાથ કવચં વિચક્રાયાથ નેત્રકમ્ ।। ૩૦૬.

ભૃગુ અને આકાશ, પ્રજ્વલિત અગ્નિ સાથે, ભૃગુ અને અગ્નિ, શિવ સંચરે છે; એમ સહસ્રદળ કમળમાં 'હૂં ફટ્', હૃદયમાં શિવ સંચરે છે; પછી શિખા-ચક્રમાં કવચ સ્થિર થાય છે, પછી નેત્રમાં.

સઞ્ચક્રાયાસ્ત્રમુદિષ્ટં જ્યાલાચક્રાય પૂર્વવત્ । શાર્ઙ્ગ સુદર્શનં ક્ષુદ્રગ્રહહૃત્ સર્વ્વસાધનમ્ ।। ૩૦૬.

શસ્ત્ર ચક્રમાં પહેલાની જેમ સ્થાપવું; શારંગ અને સુદર્શન નાના દુઃખ દૂર કરે છે અને સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે.

મૂર્દ્ધાક્ષિમુખહૃદ્‌ગુહ્યપાદે હ્યસ્યાક્ષરાન્ન્યસેત્ । ચક્રાબ્જાસનમગ્ન્યાભં દંષ્ટ્રિણઞ્ચ ચતુર્ભુજમ્ ।। ૩૦૬.

માથા, આંખ, મુખ, હૃદય, ગુપ્ત અંગો અને પગ પર અક્ષરો સ્થાપવા; ચક્રના કમળાસન પર, અગ્નિ જેવું તેજ, દાંતવાળું અને ચાર હાથવાળું.

શઙ્કચક્રગદાપદ્મશલાકાઙ્કુશપાણિનમ્ । ચાપિનં પિઙ્ગકેશાક્ષમરવ્યાપ્તત્રિપિષ્ટપં ।। ૩૦૬.

શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ, દંડ અને અંકુશ હાથમાં ધરનાર; ધનુષ્યવાળો, પીળા વાળ અને આંખોવાળો, સૂર્યમાં વ્યાપક, ત્રણેય લોકમાં વસે છે.

નાભિસ્તેનાગ્નિના વિદ્ધા નશ્યન્તે વ્યાધયો ગ્રહાઃ । પીતઞ્ચક્રં ગદા રક્તાઃ સ્વારાઃ શ્યામમવાન્તરં ।। ૩૦૬.

એ અગ્નિથી નાભિ ભેદવાથી રોગ અને ગ્રહો નાશ પામે છે; પીળું ચક્ર, લાલ ગદા, કાળા આરા, અંદર ભાગ શ્યામ.

નેમિઃ શ્વેતા વહિઃ કૃષ્ણવર્ણરેખા ચ પાર્થિવી । મધ્યેતરેમરે વર્ણાનેવં ચક્રદ્વયં૧ લિખેત્ ।। ૩૦૬.

ચક્રની કિનારી સફેદ, બહાર કાળો, રેખાઓ માટીના રંગની; વચ્ચે અગાઉ જણાવ્યા મુજબના રંગ—એ રીતે બે ચક્ર દોરવા.

આદાવાનીય કુમ્ભોદં ગોચરે સન્નિધાય ચ । દત્ત્વા સુદર્શનં તત્ર યામ્યે ચક્રે હુનેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૬.

પ્રથમ શુદ્ધ પાણી લાવી, નજીક મૂકી, ત્યાં સુદર્શન અર્પણ કરી, દક્ષિણ ચક્રમાં ક્રમશઃ હોળી કરવી.

આજ્યાપામાર્ગસમિધો હ્યક્ષતં તિલસર્ષણૌ । પાયસં ગવ્યમાજ્યઞ્ચ સહસ્રાષ્ટકસંખ્યયા ।। ૩૦૬.

ઘી, અપામાર્ગની સમીધ, અખંડિત ચોખા, તલ અને રાયડો; દૂધનો પાયસ, ગાયનું ઘી, આ બધું હજાર આઠ સંખ્યામાં.

હુતશેષં ક્ષિપેત્ કુમ્ભે પ્રતિદ્રવ્યં વિધાનવિત્ । પ્રસ્થાનેન કૃતં પિણ્ડં કુમ્ભે તસ્મિન્નિવેશયેત્ ।। ૩૦૬.

હવન પછીનું બચેલું બધું કુંભમાં મૂકવું, નિયમ મુજબની વસ્તુઓ સાથે; પ્રસ્થ જેટલું પિંડ બનાવી એ જ કુંભમાં મૂકે.

વિષ્ણવાદિ સર્વં તત્રૈવ ન્યસેત્ તત્રૈવ દક્ષિણે । નમો વિષ્ણુજનેભ્યઃ સર્વશાન્તિકરેભ્યઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ શાન્તયે નમઃ ૩૦૬.

વિષ્ણુ અને અન્ય દેવતાઓ માટે બધું જ ત્યાં જ, જમણી બાજુ પર મૂકે; 'વિષ્ણુના લોકોએ, સર્વ શાંતિ આપનારોએ, શાંતિ માટે સ્વીકારો—નમસ્કાર'.

ફલકે કલ્પિતે પાત્રે પલાશં ક્ષીરશાખિનઃ । ગવ્યપૂર્ણે નિવેશ્યૈવ દિક્ષ્વેવ હોમયેદ્‌ દ્વિજઃ ।। ૩૦૬.

તૈયાર કરેલા પાટલા કે વાસણ પર દૂધવૃક્ષનું પલાશ પાન મૂકે; એમાં ગાયનું દૂધ ભરી, દિશાઓમાં હોળી કરવી.

સદક્ષિણમિદં હોમદ્વયં ભૂતાદિનાશનમ્ । ગવ્યાક્તપત્રલિખિતૈર્નિષ્પર્ણૈઃ ક્ષુદ્રમુદ્‌ધૃતમ્ ।। ૩૦૬.

યોગ્ય દક્ષિણ દાન સાથે આ દ્વિહવન ભૂતો વગેરેનો નાશ કરે છે; ગાયના ઘીમાં લખેલા પાનોથી, પાન વગર, નાના દુઃખ દૂર થાય છે.