અગ્નિપુરાણમ્

ન્યાસં શિષ્યે તતઃ કૃત્વા તં પ્રદક્ષિણમાનયેત્ । પશ્ચિમદ્વારમાનીય ક્ષેપયેત્ કુસુમાઞ્જલિમ્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્ય પર ન્યાસ કરીને, તેને પ્રદક્ષિણ કરાવવી; પશ્ચિમ દ્વાર તરફ લઈ જઈ, ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરવી.

યસ્મિન્ પતન્તિ પુષ્પાણિ તન્નામાદ્યં વિનિર્દ્દિશેત્ । પાર્શ્વે યાગભુવઃ ખાતે કુણ્ડે સન્નાભિમેખલે ॥ ૩૦૪.

જ્યાં ફૂલો પડે, ત્યાં મુખ્ય નામ દર્શાવવું; યજ્ઞભૂમિના બાજુએ, ખાડામાં, નાભિ જેવા ગાડામાં.

શિવાગ્નિં જનયિત્વેષ્ટ્વા પુનઃ શિષ્યેણ ચાર્ચ્ચયેત્ । ધ્યાનેનાત્મનિ તં શિષ્યં સંહૃત્ય પ્રલયઃ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

શિવાગ્નિ પ્રગટાવી અને પૂજા કરીને, ફરી શિષ્ય સાથે પૂજા કરવી; ધ્યાનથી, શિષ્યને પોતાના અંદર સંહરી, ક્રમશઃ લય કરવો.

પુનરુત્પાદ્ય તત્પાણૌ દદ્યાદ્દર્ભાંશ્ચ મન્ત્રિતાન્ । પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ જુહુયાદ્ હૃદયાદિભિઃ ॥ ૩૦૪.

પછી ફરી ઉત્પન્ન કરીને, મંત્રથી સંસ્કારિત દર્ભ શિષ્યના હાથમાં આપવું; પૃથ્વીથી આરંભી તત્વો હૃદયાદિ મંત્રોથી હવન કરવા.

એકૈકસ્ય શતં હુત્વા વ્યોમમૂલેન હોમયેત્ । હુત્વા પૂર્ણાહુતિં કુર્ય્યાદસ્ત્રેણાષ્ટાહુતીર્હુનેત્ ॥ ૩૦૪.

દરેક તત્વ માટે સો વખત હવન કરીને, અંતે આકાશમૂળ મંત્રથી હવન કરવો; પછી પૂર્ણાહુતિ આપવી અને અસ્ત્રમંત્રથી આઠ આહુતિ આપવી.

પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધ્યર્થં તતઃ શેષં સમાપયેત્ । કુમ્ભં સમન્ત્રિતં પ્રાર્ચ્યં શિશું પીઠેઽભિષેચયેત્ ॥ ૩૦૪.

શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, બાકી રહેલું કાર્ય પૂર્ણ કરવું; મંત્રથી સંસ્કારિત કુંભની પૂજા કરીને, બાળકને પીઠ પર અભિષેક કરવો.

અગ્નિરુવાચ જપન્ વૈ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્વિષ્ણુનામાનિ યો નરઃ । મન્ત્રજપ્યાદિફલભાક્ તીર્થેષ્વર્ચાદિ ચાક્ષયમ્ ।। ૩૦૫.

અગ્નિ કહે છે: જે મનુષ્ય પચપન વિષ્ણુનાં નામો જપે છે, તે મંત્રજપ અને પૂજાના ફળ પામે છે અને તીર્થોમાં તેનું ફળ અક્ષય રહે છે.

પુષ્કરે પુણ્ડરીકાક્ષં ગયાયાઞ્ચ ગદાધરમ્ । રાઘવઞ્ચિત્રકૂટે તુ પ્રભાસે દૈત્યસૂદનમ્ ।। ૩૦૫.

પુષ્કર ખાતે કમળને આંખો ધરાવનાર ભગવાનનું, ગયામાં ગદા પકડનારનું, ચિત્રકૂટમાં રાઘવનું અને પ્રભાસે દૈત્યોને સંહારનારનું પૂજન કરવું.

જયં જયન્ત્યાં તદ્વચ્ચ જયન્તં હસ્તિનાપુરે । વારાહં વર્દ્ધમાને ચ કાશ્મીરે ચક્રપાણિનમ્ ।। ૩૦૫.

જયંતી સ્થળે વિજયદાતા અને હસ્તિનાપુરમાં જયંતનું, વર્ધમાનમાં વરાહ અવતારનું અને કાશ્મીરમાં ચક્રધારીનું પૂજન કરવું.

જનાર્દ્દનઞ્ચ કુબ્જામ્રે મથુરાયાઞ્ચ કેશવમ્ । કુબ્જામ્રકે હૃષીકેશં ગઙ્ગાદ્વારે જટાધરમ્ ।। ૩૦૫.

કુબજામ્ર ખાતે જનાર્દન અને મથુરામાં કેશવનું, કુબજામ્રમાં હૃષીકેશ અને ગંગાદ્વારે જટાધારીનું સ્મરણ કરવું.

શાલગ્રામે મહાયોગં હરિં ગોવર્દ્ધનાચલે । પિણ્ડારકે ચતુર્બ્બાહું શઙ્ખોદ્ધારે ચ શઙ્ખિનમ્ ।। ૩૦૫.

શાલગ્રામમાં મહાયોગી હરિનું, ગોવર્ધન પર્વત પર, પિંડારકમાં ચતુરભુજનું અને શંખોદ્ધાર ખાતે શંખધારીનું પૂજન કરવું.

વામનઞ્ચ કુરુક્ષેત્રે યમુનાયાં ત્રિવિક્રમમ્ । વિશ્વેશ્વરં તથા શોણે કપિલં પૂર્વ્વસાગરે ।। ૩૦૫.

કુરુક્ષેત્રમાં વામન અને યમુના કાંઠે ત્રિવિક્રમનું, શોણા નદી પર વિશ્વેશ્વર અને પૂર્વ સાગર કાંઠે કપિલનું સ્મરણ કરવું.

વિષ્ણું મહોદધૌ વિદ્યાદ્ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે । વનમાલઞ્ચ કિષ્કિન્ધ્યાં દેવં રૈવતકં વિદુઃ ।। ૩૦૫.

મહાસાગરમાં, ગંગા અને સાગર સંગમ પર વિષ્ણુનું, કિષ્કિંધામાં વનમાલીનું અને રૈવતક પર્વત પર દેવનું સ્મરણ કરવું.

કાશીતટે મહાયોગં વિરજાયાં રિપુઞ્જયમ્ । વિશાખયૂપે હ્યજિતન્નેપાલે લોકભાવનમ્ ।। ૩૦૫.

કાશીના કિનારે મહાયોગીનું, વિરજામાં શત્રુવિજયનું, વિશાખયૂપ ખાતે અજય અને નેપાળમાં લોકપાલકનું સ્મરણ કરવું.

દ્વારકાયાં વિદ્ધિ કૃષ્ણં મન્દરે મધુસૂદનમ્ । લોકાકુલે રિપુહરં શાલગ્રામે હરિં સ્મરેત્ ।। ૩૦૫.

દ્વારકામાં કૃષ્ણનું, મન્દર પર્વત પર મધુસૂદનનું, જગતમાં શત્રુહરનું અને શાલગ્રામમાં હરિનું સ્મરણ કરવું.

પુરુષં પૂરુષવટે વિમલે ચ જગત્પ્રભું । અનન્તં સૈન્ધવારણ્યે દણ્ડકે શાર્ઙ્ગધારિણમ્ ।। ૩૦૫.

પુરુષવટ ખાતે પરમપુરુષનું, વિમલમાં જગતના સ્વામીનું, સિંધુ વનમાં અનંતનું અને દંડક વનમાં શારંગધારીનું સ્મરણ કરવું.

ઉત્પલાવર્ત્તકે શૌરિં નર્મ્મદાયાં શ્રિયઃ પતિં । દામોદરં રૈવતકે નન્દાયાં જલશાયિનં ।। ૩૦૫.

ઉત્પલાવર્તક ખાતે શૌરીનું, નર્મદા કાંઠે શ્રીપતિનું, રૈવતક પર દામોદરનું અને નંદા નદીમાં જળશયીનું સ્મરણ કરવું.

ગોપીશ્વરઞ્ચ સિન્ધ્વવ્ધૌ માહેન્દ્રે ચાચ્યુતં વિદુઃ । સહ્યાદ્રૌ દેવદેવેશં વૈકુણ્ઠં માગધે વને ।। ૩૦૫.

સિંધુના મુખે ગોપીશ્વરનું, મહેન્દ્ર પર્વત પર અચ્યૂતનું, સહ્યાદ્રિ પર દેવદેવેશનું અને માગધ વનમાં વૈકુંઠનું સ્મરણ કરવું.

સર્વ્વપાપહરં વિન્ધ્યે ઔડ્રે તુ પુરુષોત્તમમ્ । આત્માનં હૃદયે વિદ્ધિ જપતાં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૦૫.

વિંધ્ય પર્વત પર સર્વપાપહરનું, ઔડ્ર દેશમાં પુરુષોત્તમનું, હૃદયમાં આત્માનું જ્ઞાન રાખવું, જે જપ કરે તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

વટે વટે વૈશ્રવણં ચત્વરે ચત્વરે શિવમ્ । પર્વ્વતે પર્વ્વતે રામં સર્વ્વત્ર મધુસૂદનં ।। ૩૦૫.

દરેક વટવૃક્ષ નીચે વૈશ્વરવણનું, દરેક ચોરાહે શિવનું, દરેક પર્વતે રામનું અને સર્વત્ર મધુસૂદનનું સ્મરણ કરવું.

નરં ભૂમૌ તથા વ્યોમ્નિ વશિષ્ઠે ગરુડ઼ધ્વજમ્ । વાસુદેવઞ્ચ સર્વ્વત્ર સંસ્મરન્ ભુક્તિમુક્તિભાક્ ।। ૩૦૫.

પૃથ્વી પર નરનું, આકાશમાં વશિષ્ઠનું, ગરુડધ્વજનું અને સર્વત્ર વાસુદેવનું સ્મરણ કરવાથી ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.

નામાન્યેતાનિ વિષ્ણોશ્ચ જપ્ત્વા સર્વમવાપ્નુયાત્ । ક્ષેત્રેષ્વેતેષુ યત્ શ્રાદ્ધં દાનં જપ્યઞ્ચ તર્પણમ્ ।। ૩૦૫.

વિષ્ણુના આ નામોનું જપ કરવાથી સર્વ ફળ મળે છે; આ તીર્થોમાં જે શ્રાદ્ધ, દાન, જપ કે તર્પણ થાય છે—

તત્સર્વ્વં કોટિગુણિતં મૃતો બ્રહ્મમયો ભવેત્ । યઃ પઠેત્ શ્રૃણુયાદ્વાપિ નિર્મ્મલઃ સ્વર્ગમાપ્નુયાત્ ।। ૩૦૫.

તે બધું કરોડગણું ફળ આપે છે; જે આનું પઠન કે શ્રવણ કરે છે, તે શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગ પામે છે અને મૃત્યુ પછી બ્રહ્મરૂપ બને છે.

અગ્નિરુવાચ સ્તમ્ભો વિદ્વેષણોચ્ચાટ ઉત્સાદો ભ્રમમારણે । વ્યાધિશ્ચોતિ સ્મૃતં ક્ષુદ્રં તન્મોક્ષો વક્ષ્યતે શ્રૃણુ ।। ૩૦૬.

અગ્નિ કહે છે: સ્થંભન, દુશ્મનનું વિસર્જન, ઉચ્છાટન, નાશ, ભ્રમ અને મરણ, રોગ વગેરેને ક્ષુદ્ર માનવામાં આવે છે—હવે તેનું ઉપાય કહું છું, સાંભળો.

ઓં નમો બગવતે ઉન્મત્તરુદ્રાય ભ્રમ ભ્રામય અમુકં વિત્રાસય ઉદ્રભ્રામય રૌદ્રેણ રૂપેણ હૂઁ ફટ્ ઠ । શ્મશાને નિશિ જપ્તેન ત્રિલક્ષં મધુના હુનેત્ । ચિતાગ્નૌ ધૂર્ત્તસમિદ્‌ભિર્ભ્રામ્યતે સતતં રિપુઃ ।। ૩૦૬.

'ૐ, ઉન્મત્ત રુદ્રને વંદન છે! અમુકને ભ્રમિત કરો, ડરાવો, ઉગ્ર રૂપે પાગલ કરો—હૂં ફટ ઠ! આ મંત્રને રાત્રે શમશાનમાં ત્રણ લાખ વાર જપો, ચિતાગ્નિમાં મધ અને કપટી સમિધથી હોળી કરો; દુશ્મન સદા ભ્રમિત થાય છે.'

હેમગૈરિકયા કૃષ્ણા પ્રતિમા હૈમસૂચિભિઃ । જપ્ત્વા વિધ્યેચ્ચ તત્કણ્ઠે હૃદિ વા મ્રિયતે રિપુઃ ।। ૩૦૬.

સોનાની અને પાંદડાની કાળી મૂર્તિ, સોનાની સૂઈઓથી શોભાયમાન, મંત્ર જપીને દુશ્મનના ગળે કે હૃદય પર બાંધવી; દુશ્મનનું મૃત્યુ થાય છે.

ખરબાલચિતાભસ્મ બ્હહ્મદણ્ડી ચ મર્કટી । ગૃહે વા મૂર્ધ્નિ તચ્ચૂર્ણં જપ્તમુત્સાદકૃત્ ક્ષિપેત્ ।। ૩૦૬.

ખરગધાની વાળની રાખ, બ્રહ્મદંડ અને વાંદરો—મંત્ર જપીને એ ચૂર્ણ ઘર કે માથા પર નાખવું; એ વિનાશ લાવે છે.

ભૃગ્વાકાશૌ સદીપ્તાગ્નિર્ભૃગુર્વહ્નિશ્ચ વિચક્રાય શિવઃ । એવં સહસ્રારે હૂં ફટ્ આચક્રાય સ્વાહા હૃદયં વિચક્રાય શિવઃ । શિખાચક્રાયાથ કવચં વિચક્રાયાથ નેત્રકમ્ ।। ૩૦૬.

ભૃગુ અને આકાશ, પ્રજ્વલિત અગ્નિ સાથે, ભૃગુ અને અગ્નિ, શિવ સંચરે છે; એમ સહસ્રદળ કમળમાં 'હૂં ફટ્', હૃદયમાં શિવ સંચરે છે; પછી શિખા-ચક્રમાં કવચ સ્થિર થાય છે, પછી નેત્રમાં.

સઞ્ચક્રાયાસ્ત્રમુદિષ્ટં જ્યાલાચક્રાય પૂર્વવત્ । શાર્ઙ્ગ સુદર્શનં ક્ષુદ્રગ્રહહૃત્ સર્વ્વસાધનમ્ ।। ૩૦૬.

શસ્ત્ર ચક્રમાં પહેલાની જેમ સ્થાપવું; શારંગ અને સુદર્શન નાના દુઃખ દૂર કરે છે અને સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે.