અગ્નિપુરાણમ્

પૂર્વ્વે તત્પુરુષઃ શ્વેતો અઘોરોઽષ્ટભુજોઽસિતઃ । ચતુર્બાહુમુખઃ પીતઃ સદ્યોજાતશ્ચ પશ્ચિમે ॥ ૩૦૪.

પૂર્વ દિશામાં તત્પુરુષ સફેદ છે; અઘોરો આઠ હાથવાળો અને કાળો છે; પશ્ચિમમાં ચાર હાથવાળો, પીળો મુખવાળો સદ્યોજાત છે.

વામદેવઃ સ્ત્રીવિલાસી ચતુર્વક્ત્રભુજોઽરુણઃ । સૌમ્યે પઞ્ચાસ્ય ઈશાને ઈશાનઃ સર્વ્વદઃ સિતઃ ॥ ૩૦૪.

વામદેવ સ્ત્રીલિલામાં મગ્ન, ચાર મુખ અને ચાર હાથવાળો, લાલ રંગનો છે; ઈશાન દિશામાં પાંચ મુખવાળો, સર્વ દાતા ઈશાન સફેદ છે.

ઇષ્ટાઙ્ગાનિ યથાન્યાયમનન્તં સૂક્ષ્મ્મર્ચ્ચયેત્ । સિદ્ધેશ્વરં ત્વેકનેત્રં પૂર્વ્વાદૌ દિશિ પૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

જેમ યોગ્ય હોય તેમ ઇચ્છિત અંગોની પૂજા કરવી, અનંત અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લેવું; સિદ્ધેશ્વર, એક આંખવાળો, પૂર્વ દિશામાં પ્રથમ પૂજાય છે.

એકરુદ્રં ત્રિનેત્રઞ્ચ શ્રીકણ્ઠઞ્ચ શિખણ્ડિનમ્ । ઐશાન્યાદિવિદિક્ષ્વેતે વિદ્યેશાઃ કમલાસનાઃ ॥ ૩૦૪.

એકરુદ્ર, ત્રણ આંખવાળા, શ્રીકંઠ અને શિખંડીન; ઈશાન અને અન્ય દિશાઓમાં જ્ઞાનના સ્વામી કમળ પર બેસેલા છે.

શ્વેતઃ પીતઃ સિતો રક્તો ધૂમ્રો રક્તોઽરુણઃ સિતઃ । શૂલાશનિશરેષ્વાસવાહવશ્ચતુરાનનાઃ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, પીળો, સફેદ, લાલ, ધૂમ્ર, લાલ, લાલચટ્ટો અને સફેદ; ત્રિશૂલ, વજ્ર, બાણ, ધનુષ અને ચાર મુખવાળા છે.

ઉમા ચણ્ડીશનન્દીશૌ મહાકાલો ગણેશ્વરઃ । વૃષો ભૃઙ્ગરિટિસ્કન્દાનુત્તરાદૌ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

ઉમા, ચંડીઈશ, નંદીઈશ, મહાકાળ, ગણેશ્વર; વૃષભ, ભૃંગ, રિટી અને સ્કંદને ઉત્તર દિશામાં પ્રથમ પૂજવા.

કુલિશં શક્તિદણ્ડૌ ચ ખડ્ગપાશધ્વજૌ ગદાં । શૂલં ચક્રં યજેત્ પદ્મં પૂર્વ્વાદૌ દેવમર્ચ્ય ચ ॥ ૩૦૪.

વજ્ર, શક્તિ, દંડ, ખડગ, પાશ, ધ્વજ, ગદા, ત્રિશૂલ, ચક્ર; પૂર્વ દિશામાં કમળ અને દેવની પ્રથમ પૂજા કરવી.

તતોઽધિવાસિતં શિષ્યં પાયયેદ્ ગવ્યપઞ્ચકમ્ । આચાન્તં પ્રોક્ષ્ય નેત્રાન્તૈર્નેત્રે નેત્રેણ બન્ધયેત્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્યને અધિવાસન કરીને, તેને ગૌમાતા ના પાંચ પ્રકાર આપવાં; આચમન કર્યા પછી, છાંટવું અને દ્રષ્ટિથી આંખને બંધ કરવી.

દ્વારે પ્રવેશયેચ્છિષ્યં મણ્ડપસ્યાથ દક્ષિણે । સાસનાદિકુશાસીનં તત્ર સંશોધયેદ્ ગુરુઃ ॥ ૩૦૪.

શિષ્યને દ્વારથી અંદર લાવવો, પછી મંડપના દક્ષિણ બાજુએ; આસન વગેરે સાથે કુશ પર બેસાડી, ત્યાં ગુરુ તેને શુદ્ધ કરે.

આદિતત્ત્વાનિ સંહૃત્ય પરમાર્થે લયઃ ક્રમાત્ । પુનરુત્પાદયેચ્છિષ્યં સૃષ્ટિમાર્ગેણ દેશિકઃ ॥ ૩૦૪.

પ્રથમ તત્વોનું સંહરણ કરીને, પરમાર્થમાં ક્રમશઃ લય કરવો; પછી દેશિકે સર્જનમાર્ગે શિષ્યને ફરીથી ઉત્પન્ન કરે.

ન્યાસં શિષ્યે તતઃ કૃત્વા તં પ્રદક્ષિણમાનયેત્ । પશ્ચિમદ્વારમાનીય ક્ષેપયેત્ કુસુમાઞ્જલિમ્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્ય પર ન્યાસ કરીને, તેને પ્રદક્ષિણ કરાવવી; પશ્ચિમ દ્વાર તરફ લઈ જઈ, ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરવી.

યસ્મિન્ પતન્તિ પુષ્પાણિ તન્નામાદ્યં વિનિર્દ્દિશેત્ । પાર્શ્વે યાગભુવઃ ખાતે કુણ્ડે સન્નાભિમેખલે ॥ ૩૦૪.

જ્યાં ફૂલો પડે, ત્યાં મુખ્ય નામ દર્શાવવું; યજ્ઞભૂમિના બાજુએ, ખાડામાં, નાભિ જેવા ગાડામાં.

શિવાગ્નિં જનયિત્વેષ્ટ્વા પુનઃ શિષ્યેણ ચાર્ચ્ચયેત્ । ધ્યાનેનાત્મનિ તં શિષ્યં સંહૃત્ય પ્રલયઃ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

શિવાગ્નિ પ્રગટાવી અને પૂજા કરીને, ફરી શિષ્ય સાથે પૂજા કરવી; ધ્યાનથી, શિષ્યને પોતાના અંદર સંહરી, ક્રમશઃ લય કરવો.

પુનરુત્પાદ્ય તત્પાણૌ દદ્યાદ્દર્ભાંશ્ચ મન્ત્રિતાન્ । પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ જુહુયાદ્ હૃદયાદિભિઃ ॥ ૩૦૪.

પછી ફરી ઉત્પન્ન કરીને, મંત્રથી સંસ્કારિત દર્ભ શિષ્યના હાથમાં આપવું; પૃથ્વીથી આરંભી તત્વો હૃદયાદિ મંત્રોથી હવન કરવા.

એકૈકસ્ય શતં હુત્વા વ્યોમમૂલેન હોમયેત્ । હુત્વા પૂર્ણાહુતિં કુર્ય્યાદસ્ત્રેણાષ્ટાહુતીર્હુનેત્ ॥ ૩૦૪.

દરેક તત્વ માટે સો વખત હવન કરીને, અંતે આકાશમૂળ મંત્રથી હવન કરવો; પછી પૂર્ણાહુતિ આપવી અને અસ્ત્રમંત્રથી આઠ આહુતિ આપવી.

પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધ્યર્થં તતઃ શેષં સમાપયેત્ । કુમ્ભં સમન્ત્રિતં પ્રાર્ચ્યં શિશું પીઠેઽભિષેચયેત્ ॥ ૩૦૪.

શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, બાકી રહેલું કાર્ય પૂર્ણ કરવું; મંત્રથી સંસ્કારિત કુંભની પૂજા કરીને, બાળકને પીઠ પર અભિષેક કરવો.

અગ્નિરુવાચ જપન્ વૈ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્વિષ્ણુનામાનિ યો નરઃ । મન્ત્રજપ્યાદિફલભાક્ તીર્થેષ્વર્ચાદિ ચાક્ષયમ્ ।। ૩૦૫.

અગ્નિ કહે છે: જે મનુષ્ય પચપન વિષ્ણુનાં નામો જપે છે, તે મંત્રજપ અને પૂજાના ફળ પામે છે અને તીર્થોમાં તેનું ફળ અક્ષય રહે છે.

પુષ્કરે પુણ્ડરીકાક્ષં ગયાયાઞ્ચ ગદાધરમ્ । રાઘવઞ્ચિત્રકૂટે તુ પ્રભાસે દૈત્યસૂદનમ્ ।। ૩૦૫.

પુષ્કર ખાતે કમળને આંખો ધરાવનાર ભગવાનનું, ગયામાં ગદા પકડનારનું, ચિત્રકૂટમાં રાઘવનું અને પ્રભાસે દૈત્યોને સંહારનારનું પૂજન કરવું.

જયં જયન્ત્યાં તદ્વચ્ચ જયન્તં હસ્તિનાપુરે । વારાહં વર્દ્ધમાને ચ કાશ્મીરે ચક્રપાણિનમ્ ।। ૩૦૫.

જયંતી સ્થળે વિજયદાતા અને હસ્તિનાપુરમાં જયંતનું, વર્ધમાનમાં વરાહ અવતારનું અને કાશ્મીરમાં ચક્રધારીનું પૂજન કરવું.

જનાર્દ્દનઞ્ચ કુબ્જામ્રે મથુરાયાઞ્ચ કેશવમ્ । કુબ્જામ્રકે હૃષીકેશં ગઙ્ગાદ્વારે જટાધરમ્ ।। ૩૦૫.

કુબજામ્ર ખાતે જનાર્દન અને મથુરામાં કેશવનું, કુબજામ્રમાં હૃષીકેશ અને ગંગાદ્વારે જટાધારીનું સ્મરણ કરવું.

શાલગ્રામે મહાયોગં હરિં ગોવર્દ્ધનાચલે । પિણ્ડારકે ચતુર્બ્બાહું શઙ્ખોદ્ધારે ચ શઙ્ખિનમ્ ।। ૩૦૫.

શાલગ્રામમાં મહાયોગી હરિનું, ગોવર્ધન પર્વત પર, પિંડારકમાં ચતુરભુજનું અને શંખોદ્ધાર ખાતે શંખધારીનું પૂજન કરવું.

વામનઞ્ચ કુરુક્ષેત્રે યમુનાયાં ત્રિવિક્રમમ્ । વિશ્વેશ્વરં તથા શોણે કપિલં પૂર્વ્વસાગરે ।। ૩૦૫.

કુરુક્ષેત્રમાં વામન અને યમુના કાંઠે ત્રિવિક્રમનું, શોણા નદી પર વિશ્વેશ્વર અને પૂર્વ સાગર કાંઠે કપિલનું સ્મરણ કરવું.

વિષ્ણું મહોદધૌ વિદ્યાદ્ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે । વનમાલઞ્ચ કિષ્કિન્ધ્યાં દેવં રૈવતકં વિદુઃ ।। ૩૦૫.

મહાસાગરમાં, ગંગા અને સાગર સંગમ પર વિષ્ણુનું, કિષ્કિંધામાં વનમાલીનું અને રૈવતક પર્વત પર દેવનું સ્મરણ કરવું.

કાશીતટે મહાયોગં વિરજાયાં રિપુઞ્જયમ્ । વિશાખયૂપે હ્યજિતન્નેપાલે લોકભાવનમ્ ।। ૩૦૫.

કાશીના કિનારે મહાયોગીનું, વિરજામાં શત્રુવિજયનું, વિશાખયૂપ ખાતે અજય અને નેપાળમાં લોકપાલકનું સ્મરણ કરવું.

દ્વારકાયાં વિદ્ધિ કૃષ્ણં મન્દરે મધુસૂદનમ્ । લોકાકુલે રિપુહરં શાલગ્રામે હરિં સ્મરેત્ ।। ૩૦૫.

દ્વારકામાં કૃષ્ણનું, મન્દર પર્વત પર મધુસૂદનનું, જગતમાં શત્રુહરનું અને શાલગ્રામમાં હરિનું સ્મરણ કરવું.

પુરુષં પૂરુષવટે વિમલે ચ જગત્પ્રભું । અનન્તં સૈન્ધવારણ્યે દણ્ડકે શાર્ઙ્ગધારિણમ્ ।। ૩૦૫.

પુરુષવટ ખાતે પરમપુરુષનું, વિમલમાં જગતના સ્વામીનું, સિંધુ વનમાં અનંતનું અને દંડક વનમાં શારંગધારીનું સ્મરણ કરવું.

ઉત્પલાવર્ત્તકે શૌરિં નર્મ્મદાયાં શ્રિયઃ પતિં । દામોદરં રૈવતકે નન્દાયાં જલશાયિનં ।। ૩૦૫.

ઉત્પલાવર્તક ખાતે શૌરીનું, નર્મદા કાંઠે શ્રીપતિનું, રૈવતક પર દામોદરનું અને નંદા નદીમાં જળશયીનું સ્મરણ કરવું.

ગોપીશ્વરઞ્ચ સિન્ધ્વવ્ધૌ માહેન્દ્રે ચાચ્યુતં વિદુઃ । સહ્યાદ્રૌ દેવદેવેશં વૈકુણ્ઠં માગધે વને ।। ૩૦૫.

સિંધુના મુખે ગોપીશ્વરનું, મહેન્દ્ર પર્વત પર અચ્યૂતનું, સહ્યાદ્રિ પર દેવદેવેશનું અને માગધ વનમાં વૈકુંઠનું સ્મરણ કરવું.

સર્વ્વપાપહરં વિન્ધ્યે ઔડ્રે તુ પુરુષોત્તમમ્ । આત્માનં હૃદયે વિદ્ધિ જપતાં ભુક્તિમુક્તિદમ્ ।। ૩૦૫.

વિંધ્ય પર્વત પર સર્વપાપહરનું, ઔડ્ર દેશમાં પુરુષોત્તમનું, હૃદયમાં આત્માનું જ્ઞાન રાખવું, જે જપ કરે તેને ભોગ અને મોક્ષ મળે છે.