અગ્નિપુરાણમ્

આત્માનં યોજયિત્વોર્દ્ધ્વં શિખાન્તે દ્વાદશાઙ્ગુલે । સંશોષ્ય દગ્ધવા સ્વતનું પ્લાવયેદમૃતેન ચ ॥ ૩૦૪.

આત્માને ઉપર ઉઠાવી, શિખાના અંતે, બાર આંગળ જેટલી ઊંચાઈએ સ્થિર કરવી. પછી પોતાનું શરીર સૂકવી, દહન કરી, પછી અમૃતથી પલાળી દેવું.

ધ્યાત્વા દિવ્યં વપુસ્તસ્મિન્નાત્માનઞ્ચ પુનર્નયેત્ । કૃત્વૈવં ચાત્મશુદ્ધિઃ સ્યાદ્વિન્યસ્યાર્ચ્ચનમારભેત્ ॥ ૩૦૪.૧૫ ક્રમાત્ કૃષ્ણસિતશ્યામરક્તપીતા નગાદયઃ । મન્ત્રાર્ણા દણ્ડિનાઙ્ગનિ તેષુ સર્વ્વાસ્તુ મૂર્ત્તયઃ ॥ ૩૦૪.

ત્યાં દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, પછી પોતાને તેમાં સ્થિર કરવું. આવું કરતાં આત્મશુદ્ધિ થાય છે અને પછી સ્થાપન તથા પૂજા શરૂ કરવી. ક્રમશઃ કાળા, સફેદ, શ્યામ, લાલ અને પીળા વૃક્ષો વગેરે; મંત્રના અક્ષરો, દંડ અને અંગો, એ બધાં સ્વરૂપો તેમાં છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં વિન્યસ્યાઙ્ગાનિ સર્વ્વતઃ । ન્યસેન્મન્ત્રાક્ષરં પાદગુહ્યહૃદ્વક્ત્રમૂર્દ્ધસુ ॥ ૩૦૪.

અંગૂઠાથી નાની આંગળી સુધી, સર્વ દિશામાં અંગો સ્થાપિત કરવું. મંત્રના અક્ષરો પગ, ગુપ્તાંગ, હૃદય, મોં અને માથા પર સ્થાપિત કરવું.

વ્યાપકં ન્યસ્ય મૂર્દ્ધાદિ મૂલમઙ્ગાનિ વિન્યસેત્ । રક્તપીતશ્યામસિતાન્ પીઠપાદાન્ સ્વકોણજાન્ ॥ ૩૦૪.

મૂળથી માથા સુધી વ્યાપક મંત્ર સ્થાપિત કરવો અને મૂળ તથા અંગો પણ સ્થિર કરવું. ખૂણામાંના પીઠના પદો લાલ, પીળા, શ્યામ અને કાળા હોય છે.

સ્વાઙ્ગાન્મન્ત્રૈર્ન્યસેદ્ ગાત્રાણ્યધર્મ્માદીનિ દિક્ષુ ચ । તત્ર પદ્મઞ્ચ સૂર્ય્યાદિમણ્ડલ ત્રિતયં ગુણાન્ ॥ ૩૦૪.

પોતાના અંગો મંત્રોથી શરીર અને દિશાઓમાં સ્થાપિત કરવું. ત્યાં કમળ, સૂર્ય અને ત્રણ મંડળો તથા ગુણો સ્થાપિત કરવું.

પૂર્વ્વાદિપત્રે વામાદ્યા નવમી કર્ણિકોપરિ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રમાદ્રૌદ્રી કાલી કલવિકારિણી ॥ ૩૦૪.

પૂર્વાદિ પાંખડીઓ પર, ડાબી તરફથી શરૂ કરીને, નવમી પાંખડી કર્નિકા ઉપર છે. વામા, જ્યેષ્ઠા, પછી ક્રમશઃ રૌદ્રી, કાળી, કલવિકારિણી.

બલવિકારિણી ચાથ બલપ્રમથની તથા । સર્વ્વભૂતદમની ચ નવમી ચ મનોન્મની ॥ ૩૦૪.

પછી બલવિકારિણી અને બલપ્રમથિની, સર્વ ભૂતદમની અને નવમી મનોઉન્મની.

શ્વેતા રક્તા સિતા પીતા શ્યામા વહ્નિનિભાષિતા । કૃષ્ણારુણાશ્ચ તાઃ શક્તીર્જ્વાલારૂપાઃ સ્મરેત્ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, લાલ, ફિક્કી, પીળી, શ્યામ, અગ્નિ જેવી, કાળી અને તાંબી – આ શક્તિઓ છે, જેને જ્વાળારૂપે ક્રમશઃ ધ્યાન કરવું.

અનન્તયોગપીઠે ચ આવાહ્યાથ હૃદબ્જતઃ । સ્ફટિકાભં ચતુર્બાહું ફલશૂલધરં શિવમ્ ॥ ૩૦૪.

અનંત યોગના પીઠ પર, હૃદયના કમળમાંથી, સ્ફટિક જેવો, ચાર હાથ ધરતો, ફળ અને ત્રિશૂલ પકડીને શિવજીને આવાહન કરવું.

સાભયં વરદં પઞ્ચવદનઞ્ચ ત્રિલોચનમ્ । પત્રેષુ મૂર્ત્તયઃ પઞ્ચ સ્થાપ્યાસ્તત્પુરુષાદયઃ ॥ ૩૦૪.

ભય સાથે, વરદાન આપનાર, પાંચ મુખ અને ત્રણ આંખ ધરાવનાર એવા તત્પુરુષ વગેરેની પાંચ મૂર્તિઓ પાંદડાં પર સ્થાપિત કરવી.

પૂર્વ્વે તત્પુરુષઃ શ્વેતો અઘોરોઽષ્ટભુજોઽસિતઃ । ચતુર્બાહુમુખઃ પીતઃ સદ્યોજાતશ્ચ પશ્ચિમે ॥ ૩૦૪.

પૂર્વ દિશામાં તત્પુરુષ સફેદ છે; અઘોરો આઠ હાથવાળો અને કાળો છે; પશ્ચિમમાં ચાર હાથવાળો, પીળો મુખવાળો સદ્યોજાત છે.

વામદેવઃ સ્ત્રીવિલાસી ચતુર્વક્ત્રભુજોઽરુણઃ । સૌમ્યે પઞ્ચાસ્ય ઈશાને ઈશાનઃ સર્વ્વદઃ સિતઃ ॥ ૩૦૪.

વામદેવ સ્ત્રીલિલામાં મગ્ન, ચાર મુખ અને ચાર હાથવાળો, લાલ રંગનો છે; ઈશાન દિશામાં પાંચ મુખવાળો, સર્વ દાતા ઈશાન સફેદ છે.

ઇષ્ટાઙ્ગાનિ યથાન્યાયમનન્તં સૂક્ષ્મ્મર્ચ્ચયેત્ । સિદ્ધેશ્વરં ત્વેકનેત્રં પૂર્વ્વાદૌ દિશિ પૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

જેમ યોગ્ય હોય તેમ ઇચ્છિત અંગોની પૂજા કરવી, અનંત અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લેવું; સિદ્ધેશ્વર, એક આંખવાળો, પૂર્વ દિશામાં પ્રથમ પૂજાય છે.

એકરુદ્રં ત્રિનેત્રઞ્ચ શ્રીકણ્ઠઞ્ચ શિખણ્ડિનમ્ । ઐશાન્યાદિવિદિક્ષ્વેતે વિદ્યેશાઃ કમલાસનાઃ ॥ ૩૦૪.

એકરુદ્ર, ત્રણ આંખવાળા, શ્રીકંઠ અને શિખંડીન; ઈશાન અને અન્ય દિશાઓમાં જ્ઞાનના સ્વામી કમળ પર બેસેલા છે.

શ્વેતઃ પીતઃ સિતો રક્તો ધૂમ્રો રક્તોઽરુણઃ સિતઃ । શૂલાશનિશરેષ્વાસવાહવશ્ચતુરાનનાઃ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, પીળો, સફેદ, લાલ, ધૂમ્ર, લાલ, લાલચટ્ટો અને સફેદ; ત્રિશૂલ, વજ્ર, બાણ, ધનુષ અને ચાર મુખવાળા છે.

ઉમા ચણ્ડીશનન્દીશૌ મહાકાલો ગણેશ્વરઃ । વૃષો ભૃઙ્ગરિટિસ્કન્દાનુત્તરાદૌ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

ઉમા, ચંડીઈશ, નંદીઈશ, મહાકાળ, ગણેશ્વર; વૃષભ, ભૃંગ, રિટી અને સ્કંદને ઉત્તર દિશામાં પ્રથમ પૂજવા.

કુલિશં શક્તિદણ્ડૌ ચ ખડ્ગપાશધ્વજૌ ગદાં । શૂલં ચક્રં યજેત્ પદ્મં પૂર્વ્વાદૌ દેવમર્ચ્ય ચ ॥ ૩૦૪.

વજ્ર, શક્તિ, દંડ, ખડગ, પાશ, ધ્વજ, ગદા, ત્રિશૂલ, ચક્ર; પૂર્વ દિશામાં કમળ અને દેવની પ્રથમ પૂજા કરવી.

તતોઽધિવાસિતં શિષ્યં પાયયેદ્ ગવ્યપઞ્ચકમ્ । આચાન્તં પ્રોક્ષ્ય નેત્રાન્તૈર્નેત્રે નેત્રેણ બન્ધયેત્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્યને અધિવાસન કરીને, તેને ગૌમાતા ના પાંચ પ્રકાર આપવાં; આચમન કર્યા પછી, છાંટવું અને દ્રષ્ટિથી આંખને બંધ કરવી.

દ્વારે પ્રવેશયેચ્છિષ્યં મણ્ડપસ્યાથ દક્ષિણે । સાસનાદિકુશાસીનં તત્ર સંશોધયેદ્ ગુરુઃ ॥ ૩૦૪.

શિષ્યને દ્વારથી અંદર લાવવો, પછી મંડપના દક્ષિણ બાજુએ; આસન વગેરે સાથે કુશ પર બેસાડી, ત્યાં ગુરુ તેને શુદ્ધ કરે.

આદિતત્ત્વાનિ સંહૃત્ય પરમાર્થે લયઃ ક્રમાત્ । પુનરુત્પાદયેચ્છિષ્યં સૃષ્ટિમાર્ગેણ દેશિકઃ ॥ ૩૦૪.

પ્રથમ તત્વોનું સંહરણ કરીને, પરમાર્થમાં ક્રમશઃ લય કરવો; પછી દેશિકે સર્જનમાર્ગે શિષ્યને ફરીથી ઉત્પન્ન કરે.

ન્યાસં શિષ્યે તતઃ કૃત્વા તં પ્રદક્ષિણમાનયેત્ । પશ્ચિમદ્વારમાનીય ક્ષેપયેત્ કુસુમાઞ્જલિમ્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્ય પર ન્યાસ કરીને, તેને પ્રદક્ષિણ કરાવવી; પશ્ચિમ દ્વાર તરફ લઈ જઈ, ફૂલોની અંજલિ અર્પણ કરવી.

યસ્મિન્ પતન્તિ પુષ્પાણિ તન્નામાદ્યં વિનિર્દ્દિશેત્ । પાર્શ્વે યાગભુવઃ ખાતે કુણ્ડે સન્નાભિમેખલે ॥ ૩૦૪.

જ્યાં ફૂલો પડે, ત્યાં મુખ્ય નામ દર્શાવવું; યજ્ઞભૂમિના બાજુએ, ખાડામાં, નાભિ જેવા ગાડામાં.

શિવાગ્નિં જનયિત્વેષ્ટ્વા પુનઃ શિષ્યેણ ચાર્ચ્ચયેત્ । ધ્યાનેનાત્મનિ તં શિષ્યં સંહૃત્ય પ્રલયઃ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

શિવાગ્નિ પ્રગટાવી અને પૂજા કરીને, ફરી શિષ્ય સાથે પૂજા કરવી; ધ્યાનથી, શિષ્યને પોતાના અંદર સંહરી, ક્રમશઃ લય કરવો.

પુનરુત્પાદ્ય તત્પાણૌ દદ્યાદ્દર્ભાંશ્ચ મન્ત્રિતાન્ । પૃથિવ્યાદીનિ તત્ત્વાનિ જુહુયાદ્ હૃદયાદિભિઃ ॥ ૩૦૪.

પછી ફરી ઉત્પન્ન કરીને, મંત્રથી સંસ્કારિત દર્ભ શિષ્યના હાથમાં આપવું; પૃથ્વીથી આરંભી તત્વો હૃદયાદિ મંત્રોથી હવન કરવા.

એકૈકસ્ય શતં હુત્વા વ્યોમમૂલેન હોમયેત્ । હુત્વા પૂર્ણાહુતિં કુર્ય્યાદસ્ત્રેણાષ્ટાહુતીર્હુનેત્ ॥ ૩૦૪.

દરેક તત્વ માટે સો વખત હવન કરીને, અંતે આકાશમૂળ મંત્રથી હવન કરવો; પછી પૂર્ણાહુતિ આપવી અને અસ્ત્રમંત્રથી આઠ આહુતિ આપવી.

પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધ્યર્થં તતઃ શેષં સમાપયેત્ । કુમ્ભં સમન્ત્રિતં પ્રાર્ચ્યં શિશું પીઠેઽભિષેચયેત્ ॥ ૩૦૪.

શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને, બાકી રહેલું કાર્ય પૂર્ણ કરવું; મંત્રથી સંસ્કારિત કુંભની પૂજા કરીને, બાળકને પીઠ પર અભિષેક કરવો.

અગ્નિરુવાચ જપન્ વૈ પઞ્ચપઞ્ચાશદ્વિષ્ણુનામાનિ યો નરઃ । મન્ત્રજપ્યાદિફલભાક્ તીર્થેષ્વર્ચાદિ ચાક્ષયમ્ ।। ૩૦૫.

અગ્નિ કહે છે: જે મનુષ્ય પચપન વિષ્ણુનાં નામો જપે છે, તે મંત્રજપ અને પૂજાના ફળ પામે છે અને તીર્થોમાં તેનું ફળ અક્ષય રહે છે.

પુષ્કરે પુણ્ડરીકાક્ષં ગયાયાઞ્ચ ગદાધરમ્ । રાઘવઞ્ચિત્રકૂટે તુ પ્રભાસે દૈત્યસૂદનમ્ ।। ૩૦૫.

પુષ્કર ખાતે કમળને આંખો ધરાવનાર ભગવાનનું, ગયામાં ગદા પકડનારનું, ચિત્રકૂટમાં રાઘવનું અને પ્રભાસે દૈત્યોને સંહારનારનું પૂજન કરવું.

જયં જયન્ત્યાં તદ્વચ્ચ જયન્તં હસ્તિનાપુરે । વારાહં વર્દ્ધમાને ચ કાશ્મીરે ચક્રપાણિનમ્ ।। ૩૦૫.

જયંતી સ્થળે વિજયદાતા અને હસ્તિનાપુરમાં જયંતનું, વર્ધમાનમાં વરાહ અવતારનું અને કાશ્મીરમાં ચક્રધારીનું પૂજન કરવું.