અગ્નિપુરાણમ્

પ્રાણાદિવાયવઃ પઞ્ચ જ્ઞાનકર્મ્મેન્દ્રિયાણિ ચ । સર્વં પઞ્ચાક્ષરં બ્રહ્મ તદ્વદષ્ટાક્ષરાન્તકઃ ॥ ૩૦૪.

પ્રાણથી શરૂ કરીને પાંચ વાયુઓ અને જ્ઞાન તથા કર્મેન્દ્રિયો – આ બધું પાંચ અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, અને એ જ રીતે આઠ અક્ષરનો અંત પણ છે.

ગવ્યેન પ્રોક્ષયેદ્દીક્ષાસ્થાનં મન્ત્રેણ ચોદિતં । તન્ત્રસમ્ભૂતસમ્ભાવઃ શિવમિષ્ટ્વા વિધાનતઃ ॥ ૩૦૪.

મંત્રોચ્ચાર સાથે ગાયનું દૂધ લઈ દીક્ષા માટેનું સ્થાન છાંટવું જોઈએ. તંત્ર પ્રમાણે જે જે વસ્તુઓ જરૂરી હોય તે તૈયાર કરી, પછી વિધિપૂર્વક શિવજીની પૂજા કરવી.

મૂલમૂર્ત્ત્યઙ્ગવિદ્યાભિસ્તણ્ડુલક્ષેપણાદિકમ્ । કૃત્વા ચરુઞ્ચ યત્ ક્ષીરં પુનસ્તદ્વિભજેત્ ત્રિધા ॥ ૩૦૪.

મૂળ, મૂર્તિ, અંગો અને વિદ્યા સાથે, તેમજ તાંદળ અને બીજી સામગ્રી છાંટીને, ચરુ તૈયાર કરવી. જે દૂધ તેમાં વપરાય છે, તેને પછી ત્રણ ભાગે વહેંચવું.

નિવેદ્યૈકં પરં હુત્વા સશિષ્યોઽન્યદ્ ભજેદ્‌ગુરુઃ । આચમ્ય સકલીકૃત્ય દદ્યાચ્છિષ્યાય દેશિકઃ ॥ ૩૦૪.

એક ભાગ હોદી રૂપે અર્પણ કર્યા પછી, બીજો ભાગ શિષ્યને આપવો. ગુરુએ પાણી પીધા પછી બાકી રહેલો ભાગ પણ શિષ્યને આપવો.

દન્તકાષ્ઠં હૃદા જપ્તંક્ષીરવૃક્ષાદિસમ્ભવમ્ । સંશોધ્ય દન્તાન્ સંક્ષીપ્ત્વા પ્રક્ષાલ્યૈતત્ ક્ષિપેદ્ભુવિ ॥ ૩૦૪.

દૂધ આપતા વૃક્ષની દાતણ, હૃદયમંત્ર બોલીને, દાંત સાફ કરવા ઉપયોગમાં લેવી. પછી તેને તોડી, ધોઈને જમીન પર ફેંકી દેવી.

પૂર્વ્વેણ સૌમ્યવારીશગં શુભમતૌ શુભમ્ । પુનસ્તં શિષ્યમાયાન્તં શિખાબન્ધાદિરક્ષિતં ॥ ૩૦૪.

પહેલાંથી રાખેલા શુભ અને શીતળ પાણીથી, શિષ્યે, જટા બાંધવી અને અન્ય સંરક્ષણ વિધિઓ કરીને, ફરીથી આગળ વધવું.

કૃત્વા વેદ્યાં સહાનેન સ્વપેદ્દર્ભાસ્તરે બુધઃ । સુષુપ્તં વીક્ષ્ય તં શિષ્યઃ પ્રભાતે શ્રાવયેદ્ ગુરું ॥ ૩૦૪.

વેદી પર દર્ભ ઘાસની શય્યા બનાવી, ગુરુએ શિષ્ય સાથે ત્યાં સુવું. સવારે જ્યારે ગુરુ ઊંઘમાં હોય ત્યારે, શિષ્યે તેમને જાગૃત કરવું.

શુભૈઃ સિદ્ધિપદૈર્ભક્તિસ્તૈઃ પુનર્મ્મણ્ડલાર્ચ્ચનમ્ । મણ્ડલં ભદ્રકાદ્યુક્તં પૂજયેત્સર્વ્વસિદ્ધિદં ॥ ૩૦૪.

શુભ અને સિદ્ધ પદાર્થીઓ તથા ભક્તિપૂર્વક ફરીથી મંડળની પૂજા કરવી. શુભ ચિહ્નોથી યુક્ત એ મંડળ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે, તેથી તેની પૂજા કરવી.

સ્નાત્વાચમ્ય મૃદા દેહં મન્ત્રૈરાલિપ્ય કલ્પ્યતે । શિવતીર્થે નરઃ સ્નાયાદઘમર્ષણપૂર્વકમ્ ॥ ૩૦૪.

સ્નાન અને આચમન કરીને, શરીરે માટી અને મંત્રોથી લિપન કરવી. શિવજીના પવિત્ર તીર્થમાં, અઘમર્ષણ વિધિ પછી સ્નાન કરવું.

હસ્તાભિષેકં કૃત્વાથ પ્રાયાત્ પૂજાદિકં બુધઃ । મૂલેનાબ્જાસનં કુર્ય્યાત્તેન પૂરકકુમ્ભકાન્ ॥ ૩૦૪.

હાથ ધોઈને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ પૂજા અને સંબંધિત વિધિઓ શરૂ કરવી. મૂળમંત્રથી કમળાસન પર બેસી, પૂરક અને કુંભક શ્વાસક્રિયા કરવી.

આત્માનં યોજયિત્વોર્દ્ધ્વં શિખાન્તે દ્વાદશાઙ્ગુલે । સંશોષ્ય દગ્ધવા સ્વતનું પ્લાવયેદમૃતેન ચ ॥ ૩૦૪.

આત્માને ઉપર ઉઠાવી, શિખાના અંતે, બાર આંગળ જેટલી ઊંચાઈએ સ્થિર કરવી. પછી પોતાનું શરીર સૂકવી, દહન કરી, પછી અમૃતથી પલાળી દેવું.

ધ્યાત્વા દિવ્યં વપુસ્તસ્મિન્નાત્માનઞ્ચ પુનર્નયેત્ । કૃત્વૈવં ચાત્મશુદ્ધિઃ સ્યાદ્વિન્યસ્યાર્ચ્ચનમારભેત્ ॥ ૩૦૪.૧૫ ક્રમાત્ કૃષ્ણસિતશ્યામરક્તપીતા નગાદયઃ । મન્ત્રાર્ણા દણ્ડિનાઙ્ગનિ તેષુ સર્વ્વાસ્તુ મૂર્ત્તયઃ ॥ ૩૦૪.

ત્યાં દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, પછી પોતાને તેમાં સ્થિર કરવું. આવું કરતાં આત્મશુદ્ધિ થાય છે અને પછી સ્થાપન તથા પૂજા શરૂ કરવી. ક્રમશઃ કાળા, સફેદ, શ્યામ, લાલ અને પીળા વૃક્ષો વગેરે; મંત્રના અક્ષરો, દંડ અને અંગો, એ બધાં સ્વરૂપો તેમાં છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં વિન્યસ્યાઙ્ગાનિ સર્વ્વતઃ । ન્યસેન્મન્ત્રાક્ષરં પાદગુહ્યહૃદ્વક્ત્રમૂર્દ્ધસુ ॥ ૩૦૪.

અંગૂઠાથી નાની આંગળી સુધી, સર્વ દિશામાં અંગો સ્થાપિત કરવું. મંત્રના અક્ષરો પગ, ગુપ્તાંગ, હૃદય, મોં અને માથા પર સ્થાપિત કરવું.

વ્યાપકં ન્યસ્ય મૂર્દ્ધાદિ મૂલમઙ્ગાનિ વિન્યસેત્ । રક્તપીતશ્યામસિતાન્ પીઠપાદાન્ સ્વકોણજાન્ ॥ ૩૦૪.

મૂળથી માથા સુધી વ્યાપક મંત્ર સ્થાપિત કરવો અને મૂળ તથા અંગો પણ સ્થિર કરવું. ખૂણામાંના પીઠના પદો લાલ, પીળા, શ્યામ અને કાળા હોય છે.

સ્વાઙ્ગાન્મન્ત્રૈર્ન્યસેદ્ ગાત્રાણ્યધર્મ્માદીનિ દિક્ષુ ચ । તત્ર પદ્મઞ્ચ સૂર્ય્યાદિમણ્ડલ ત્રિતયં ગુણાન્ ॥ ૩૦૪.

પોતાના અંગો મંત્રોથી શરીર અને દિશાઓમાં સ્થાપિત કરવું. ત્યાં કમળ, સૂર્ય અને ત્રણ મંડળો તથા ગુણો સ્થાપિત કરવું.

પૂર્વ્વાદિપત્રે વામાદ્યા નવમી કર્ણિકોપરિ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રમાદ્રૌદ્રી કાલી કલવિકારિણી ॥ ૩૦૪.

પૂર્વાદિ પાંખડીઓ પર, ડાબી તરફથી શરૂ કરીને, નવમી પાંખડી કર્નિકા ઉપર છે. વામા, જ્યેષ્ઠા, પછી ક્રમશઃ રૌદ્રી, કાળી, કલવિકારિણી.

બલવિકારિણી ચાથ બલપ્રમથની તથા । સર્વ્વભૂતદમની ચ નવમી ચ મનોન્મની ॥ ૩૦૪.

પછી બલવિકારિણી અને બલપ્રમથિની, સર્વ ભૂતદમની અને નવમી મનોઉન્મની.

શ્વેતા રક્તા સિતા પીતા શ્યામા વહ્નિનિભાષિતા । કૃષ્ણારુણાશ્ચ તાઃ શક્તીર્જ્વાલારૂપાઃ સ્મરેત્ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, લાલ, ફિક્કી, પીળી, શ્યામ, અગ્નિ જેવી, કાળી અને તાંબી – આ શક્તિઓ છે, જેને જ્વાળારૂપે ક્રમશઃ ધ્યાન કરવું.

અનન્તયોગપીઠે ચ આવાહ્યાથ હૃદબ્જતઃ । સ્ફટિકાભં ચતુર્બાહું ફલશૂલધરં શિવમ્ ॥ ૩૦૪.

અનંત યોગના પીઠ પર, હૃદયના કમળમાંથી, સ્ફટિક જેવો, ચાર હાથ ધરતો, ફળ અને ત્રિશૂલ પકડીને શિવજીને આવાહન કરવું.

સાભયં વરદં પઞ્ચવદનઞ્ચ ત્રિલોચનમ્ । પત્રેષુ મૂર્ત્તયઃ પઞ્ચ સ્થાપ્યાસ્તત્પુરુષાદયઃ ॥ ૩૦૪.

ભય સાથે, વરદાન આપનાર, પાંચ મુખ અને ત્રણ આંખ ધરાવનાર એવા તત્પુરુષ વગેરેની પાંચ મૂર્તિઓ પાંદડાં પર સ્થાપિત કરવી.

પૂર્વ્વે તત્પુરુષઃ શ્વેતો અઘોરોઽષ્ટભુજોઽસિતઃ । ચતુર્બાહુમુખઃ પીતઃ સદ્યોજાતશ્ચ પશ્ચિમે ॥ ૩૦૪.

પૂર્વ દિશામાં તત્પુરુષ સફેદ છે; અઘોરો આઠ હાથવાળો અને કાળો છે; પશ્ચિમમાં ચાર હાથવાળો, પીળો મુખવાળો સદ્યોજાત છે.

વામદેવઃ સ્ત્રીવિલાસી ચતુર્વક્ત્રભુજોઽરુણઃ । સૌમ્યે પઞ્ચાસ્ય ઈશાને ઈશાનઃ સર્વ્વદઃ સિતઃ ॥ ૩૦૪.

વામદેવ સ્ત્રીલિલામાં મગ્ન, ચાર મુખ અને ચાર હાથવાળો, લાલ રંગનો છે; ઈશાન દિશામાં પાંચ મુખવાળો, સર્વ દાતા ઈશાન સફેદ છે.

ઇષ્ટાઙ્ગાનિ યથાન્યાયમનન્તં સૂક્ષ્મ્મર્ચ્ચયેત્ । સિદ્ધેશ્વરં ત્વેકનેત્રં પૂર્વ્વાદૌ દિશિ પૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

જેમ યોગ્ય હોય તેમ ઇચ્છિત અંગોની પૂજા કરવી, અનંત અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને ધ્યાનમાં લેવું; સિદ્ધેશ્વર, એક આંખવાળો, પૂર્વ દિશામાં પ્રથમ પૂજાય છે.

એકરુદ્રં ત્રિનેત્રઞ્ચ શ્રીકણ્ઠઞ્ચ શિખણ્ડિનમ્ । ઐશાન્યાદિવિદિક્ષ્વેતે વિદ્યેશાઃ કમલાસનાઃ ॥ ૩૦૪.

એકરુદ્ર, ત્રણ આંખવાળા, શ્રીકંઠ અને શિખંડીન; ઈશાન અને અન્ય દિશાઓમાં જ્ઞાનના સ્વામી કમળ પર બેસેલા છે.

શ્વેતઃ પીતઃ સિતો રક્તો ધૂમ્રો રક્તોઽરુણઃ સિતઃ । શૂલાશનિશરેષ્વાસવાહવશ્ચતુરાનનાઃ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, પીળો, સફેદ, લાલ, ધૂમ્ર, લાલ, લાલચટ્ટો અને સફેદ; ત્રિશૂલ, વજ્ર, બાણ, ધનુષ અને ચાર મુખવાળા છે.

ઉમા ચણ્ડીશનન્દીશૌ મહાકાલો ગણેશ્વરઃ । વૃષો ભૃઙ્ગરિટિસ્કન્દાનુત્તરાદૌ પ્રપૂજયેત્ ॥ ૩૦૪.

ઉમા, ચંડીઈશ, નંદીઈશ, મહાકાળ, ગણેશ્વર; વૃષભ, ભૃંગ, રિટી અને સ્કંદને ઉત્તર દિશામાં પ્રથમ પૂજવા.

કુલિશં શક્તિદણ્ડૌ ચ ખડ્ગપાશધ્વજૌ ગદાં । શૂલં ચક્રં યજેત્ પદ્મં પૂર્વ્વાદૌ દેવમર્ચ્ય ચ ॥ ૩૦૪.

વજ્ર, શક્તિ, દંડ, ખડગ, પાશ, ધ્વજ, ગદા, ત્રિશૂલ, ચક્ર; પૂર્વ દિશામાં કમળ અને દેવની પ્રથમ પૂજા કરવી.

તતોઽધિવાસિતં શિષ્યં પાયયેદ્ ગવ્યપઞ્ચકમ્ । આચાન્તં પ્રોક્ષ્ય નેત્રાન્તૈર્નેત્રે નેત્રેણ બન્ધયેત્ ॥ ૩૦૪.

પછી, શિષ્યને અધિવાસન કરીને, તેને ગૌમાતા ના પાંચ પ્રકાર આપવાં; આચમન કર્યા પછી, છાંટવું અને દ્રષ્ટિથી આંખને બંધ કરવી.

દ્વારે પ્રવેશયેચ્છિષ્યં મણ્ડપસ્યાથ દક્ષિણે । સાસનાદિકુશાસીનં તત્ર સંશોધયેદ્ ગુરુઃ ॥ ૩૦૪.

શિષ્યને દ્વારથી અંદર લાવવો, પછી મંડપના દક્ષિણ બાજુએ; આસન વગેરે સાથે કુશ પર બેસાડી, ત્યાં ગુરુ તેને શુદ્ધ કરે.