અગ્નિપુરાણમ્

યત્ર કેશરકિઞ્ચલ્કવ્યાપિસૂર્ય્યેન્દુદાહિનાં । મણ્ડલન્ત્રિતયન્તાવદ્ ભેદૈસ્તત્ર ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

જ્યાં કેસર અને પરાગ ફેલાય છે, ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ સાથે, મંડળમાં જેટલા વિભાગ છે, ત્યાં ક્રમશઃ સ્થાપવું.

ગુણાશ્ચ તન્ત્રસત્વાદ્યાઃ કેશરમ્થાશ્ચ શક્તયઃ । વિમલોત્કર્ષણીજ્ઞાનક્રિયાયોગાશ્ચ વૈ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

ગુણો, તંત્રના તત્વથી શરૂ કરીને, અને શક્તિઓ કેસરની જેમ; પવિત્રતા, શ્રેષ્ઠતા, જ્ઞાન, ક્રિયા અને યોગ – આ બધું ક્રમશઃ સ્થાપવું.

પ્રહ્વી સત્યા તથેશાનાનુગ્રહા મધ્યતસ્તતઃ । યોગપીઠં સમભ્યર્ચ્ય સમાવાહ્ય હરિં યજેત્ ।। ૩૦૩.

વિનમ્રતા, સત્ય, ઈશ્વરપદ, કૃપા અને મધ્યમાં – યોગાસનનું પૂજન કરીને, હરિનું આવાહન કરી, પૂજન કરવું.

વાસુદેવાદયઃ પૂજ્યાશ્ચત્વારો દિક્ષુ મૂર્ત્તયઃ । વિદિક્ષુ શ્રઈસરસ્વત્યૈ રતિશાન્ત્યૈ ચ પૂજયેત્ ।। ૩૦૩.

વાસુદેવ અને અન્ય ત્રણ, ચાર રૂપો, દિશાઓમાં પૂજવા; વિદિશાઓમાં શ્રી, સરસ્વતી, રતિ અને શાંતિનું પૂજન કરવું.

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં મુષલં ખડ્ગશાર્ઙ્ગિકે । વનમાલાન્વિતં દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ યજેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ, મુષળ, ખડગ અને શારંગ ધનુષ, વનમાલા સાથે, દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં ક્રમશઃ પૂજવા.

અબ્યર્ચ્ય ચ ચવહિસ્તાર્ક્ષ્યં દેવસ્ય પુરતોઽર્ચ્ચયેત્ । વિશ્વક્સેનઞ્ચ સોમેશં મધ્યે આવરણાદ્વહિઃ ।। ૩૦૩.

ગરૂડનું પૂજન અને આવાહન કરીને, દેવતા સામે સ્થાપવું; પછી વિશ્વક્ષેન અને સોમેશનું મધ્યમાં, આવરણની બહાર પૂજન કરવું.

ઇન્દ્રાદિપરિચારેણ પૂજ્ય સર્વ્વમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૦૩.

ઇન્દ્ર અને અન્ય સહાયકો સાથે પૂજન કરીને, સર્વ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ મેષઃ સંજ્ઞા વિષં સાજ્યમસ્તિ દીર્ઘેદકં રસઃ । એતત્ પઞ્ચાક્ષરં મન્ત્રં શિવદઞ્ચ શિવાત્મકં ॥ ૩૦૪.

અગ્નિ બોલ્યા: મેષ એ નામ છે, વિષ એ ઘી છે, લાંબો એ પાત્ર છે, રસ એ પ્રવાહી છે; આ પાંચ અક્ષરનો મંત્ર શુભ અને શિવરૂપ છે.

તારકાદિ સમભ્યર્ચ્ચ્ય દેવત્વાદિ સમાપ્નુયાત્ । જ્ઞાનાત્મકં પરં બ્રહ્મ પરં બુદ્ધિઃ શિવો હૃદિ ॥ ૩૦૪.

તારા વગેરેનું પૂજન કરીને, દેવત્વ અને અન્ય ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે; પરમ બ્રહ્મ જ્ઞાનરૂપ છે, પરમ બુદ્ધિ, અને હૃદયમાં શિવ છે.

તચ્છક્તિભૂતઃ સર્વ્વેશો ભિન્નો બ્રહ્માદિમૂર્ત્તિભિઃ । મન્ત્રાર્ણાઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ તન્મન્ત્રા વિષયાસ્તથા ॥ ૩૦૪.

તે શક્તિસ્વરૂપ છે, સર્વનો સ્વામી છે, બ્રહ્મા વગેરે રૂપોથી અલગ ઓળખાય છે; મંત્રના અક્ષરો પાંચ તત્વો છે અને તેમના મંત્રો પણ વિષયરૂપ છે.

પ્રાણાદિવાયવઃ પઞ્ચ જ્ઞાનકર્મ્મેન્દ્રિયાણિ ચ । સર્વં પઞ્ચાક્ષરં બ્રહ્મ તદ્વદષ્ટાક્ષરાન્તકઃ ॥ ૩૦૪.

પ્રાણથી શરૂ કરીને પાંચ વાયુઓ અને જ્ઞાન તથા કર્મેન્દ્રિયો – આ બધું પાંચ અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, અને એ જ રીતે આઠ અક્ષરનો અંત પણ છે.

ગવ્યેન પ્રોક્ષયેદ્દીક્ષાસ્થાનં મન્ત્રેણ ચોદિતં । તન્ત્રસમ્ભૂતસમ્ભાવઃ શિવમિષ્ટ્વા વિધાનતઃ ॥ ૩૦૪.

મંત્રોચ્ચાર સાથે ગાયનું દૂધ લઈ દીક્ષા માટેનું સ્થાન છાંટવું જોઈએ. તંત્ર પ્રમાણે જે જે વસ્તુઓ જરૂરી હોય તે તૈયાર કરી, પછી વિધિપૂર્વક શિવજીની પૂજા કરવી.

મૂલમૂર્ત્ત્યઙ્ગવિદ્યાભિસ્તણ્ડુલક્ષેપણાદિકમ્ । કૃત્વા ચરુઞ્ચ યત્ ક્ષીરં પુનસ્તદ્વિભજેત્ ત્રિધા ॥ ૩૦૪.

મૂળ, મૂર્તિ, અંગો અને વિદ્યા સાથે, તેમજ તાંદળ અને બીજી સામગ્રી છાંટીને, ચરુ તૈયાર કરવી. જે દૂધ તેમાં વપરાય છે, તેને પછી ત્રણ ભાગે વહેંચવું.

નિવેદ્યૈકં પરં હુત્વા સશિષ્યોઽન્યદ્ ભજેદ્‌ગુરુઃ । આચમ્ય સકલીકૃત્ય દદ્યાચ્છિષ્યાય દેશિકઃ ॥ ૩૦૪.

એક ભાગ હોદી રૂપે અર્પણ કર્યા પછી, બીજો ભાગ શિષ્યને આપવો. ગુરુએ પાણી પીધા પછી બાકી રહેલો ભાગ પણ શિષ્યને આપવો.

દન્તકાષ્ઠં હૃદા જપ્તંક્ષીરવૃક્ષાદિસમ્ભવમ્ । સંશોધ્ય દન્તાન્ સંક્ષીપ્ત્વા પ્રક્ષાલ્યૈતત્ ક્ષિપેદ્ભુવિ ॥ ૩૦૪.

દૂધ આપતા વૃક્ષની દાતણ, હૃદયમંત્ર બોલીને, દાંત સાફ કરવા ઉપયોગમાં લેવી. પછી તેને તોડી, ધોઈને જમીન પર ફેંકી દેવી.

પૂર્વ્વેણ સૌમ્યવારીશગં શુભમતૌ શુભમ્ । પુનસ્તં શિષ્યમાયાન્તં શિખાબન્ધાદિરક્ષિતં ॥ ૩૦૪.

પહેલાંથી રાખેલા શુભ અને શીતળ પાણીથી, શિષ્યે, જટા બાંધવી અને અન્ય સંરક્ષણ વિધિઓ કરીને, ફરીથી આગળ વધવું.

કૃત્વા વેદ્યાં સહાનેન સ્વપેદ્દર્ભાસ્તરે બુધઃ । સુષુપ્તં વીક્ષ્ય તં શિષ્યઃ પ્રભાતે શ્રાવયેદ્ ગુરું ॥ ૩૦૪.

વેદી પર દર્ભ ઘાસની શય્યા બનાવી, ગુરુએ શિષ્ય સાથે ત્યાં સુવું. સવારે જ્યારે ગુરુ ઊંઘમાં હોય ત્યારે, શિષ્યે તેમને જાગૃત કરવું.

શુભૈઃ સિદ્ધિપદૈર્ભક્તિસ્તૈઃ પુનર્મ્મણ્ડલાર્ચ્ચનમ્ । મણ્ડલં ભદ્રકાદ્યુક્તં પૂજયેત્સર્વ્વસિદ્ધિદં ॥ ૩૦૪.

શુભ અને સિદ્ધ પદાર્થીઓ તથા ભક્તિપૂર્વક ફરીથી મંડળની પૂજા કરવી. શુભ ચિહ્નોથી યુક્ત એ મંડળ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે, તેથી તેની પૂજા કરવી.

સ્નાત્વાચમ્ય મૃદા દેહં મન્ત્રૈરાલિપ્ય કલ્પ્યતે । શિવતીર્થે નરઃ સ્નાયાદઘમર્ષણપૂર્વકમ્ ॥ ૩૦૪.

સ્નાન અને આચમન કરીને, શરીરે માટી અને મંત્રોથી લિપન કરવી. શિવજીના પવિત્ર તીર્થમાં, અઘમર્ષણ વિધિ પછી સ્નાન કરવું.

હસ્તાભિષેકં કૃત્વાથ પ્રાયાત્ પૂજાદિકં બુધઃ । મૂલેનાબ્જાસનં કુર્ય્યાત્તેન પૂરકકુમ્ભકાન્ ॥ ૩૦૪.

હાથ ધોઈને, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ પૂજા અને સંબંધિત વિધિઓ શરૂ કરવી. મૂળમંત્રથી કમળાસન પર બેસી, પૂરક અને કુંભક શ્વાસક્રિયા કરવી.

આત્માનં યોજયિત્વોર્દ્ધ્વં શિખાન્તે દ્વાદશાઙ્ગુલે । સંશોષ્ય દગ્ધવા સ્વતનું પ્લાવયેદમૃતેન ચ ॥ ૩૦૪.

આત્માને ઉપર ઉઠાવી, શિખાના અંતે, બાર આંગળ જેટલી ઊંચાઈએ સ્થિર કરવી. પછી પોતાનું શરીર સૂકવી, દહન કરી, પછી અમૃતથી પલાળી દેવું.

ધ્યાત્વા દિવ્યં વપુસ્તસ્મિન્નાત્માનઞ્ચ પુનર્નયેત્ । કૃત્વૈવં ચાત્મશુદ્ધિઃ સ્યાદ્વિન્યસ્યાર્ચ્ચનમારભેત્ ॥ ૩૦૪.૧૫ ક્રમાત્ કૃષ્ણસિતશ્યામરક્તપીતા નગાદયઃ । મન્ત્રાર્ણા દણ્ડિનાઙ્ગનિ તેષુ સર્વ્વાસ્તુ મૂર્ત્તયઃ ॥ ૩૦૪.

ત્યાં દિવ્ય સ્વરૂપનું ધ્યાન કરીને, પછી પોતાને તેમાં સ્થિર કરવું. આવું કરતાં આત્મશુદ્ધિ થાય છે અને પછી સ્થાપન તથા પૂજા શરૂ કરવી. ક્રમશઃ કાળા, સફેદ, શ્યામ, લાલ અને પીળા વૃક્ષો વગેરે; મંત્રના અક્ષરો, દંડ અને અંગો, એ બધાં સ્વરૂપો તેમાં છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદિકનિષ્ઠાન્તં વિન્યસ્યાઙ્ગાનિ સર્વ્વતઃ । ન્યસેન્મન્ત્રાક્ષરં પાદગુહ્યહૃદ્વક્ત્રમૂર્દ્ધસુ ॥ ૩૦૪.

અંગૂઠાથી નાની આંગળી સુધી, સર્વ દિશામાં અંગો સ્થાપિત કરવું. મંત્રના અક્ષરો પગ, ગુપ્તાંગ, હૃદય, મોં અને માથા પર સ્થાપિત કરવું.

વ્યાપકં ન્યસ્ય મૂર્દ્ધાદિ મૂલમઙ્ગાનિ વિન્યસેત્ । રક્તપીતશ્યામસિતાન્ પીઠપાદાન્ સ્વકોણજાન્ ॥ ૩૦૪.

મૂળથી માથા સુધી વ્યાપક મંત્ર સ્થાપિત કરવો અને મૂળ તથા અંગો પણ સ્થિર કરવું. ખૂણામાંના પીઠના પદો લાલ, પીળા, શ્યામ અને કાળા હોય છે.

સ્વાઙ્ગાન્મન્ત્રૈર્ન્યસેદ્ ગાત્રાણ્યધર્મ્માદીનિ દિક્ષુ ચ । તત્ર પદ્મઞ્ચ સૂર્ય્યાદિમણ્ડલ ત્રિતયં ગુણાન્ ॥ ૩૦૪.

પોતાના અંગો મંત્રોથી શરીર અને દિશાઓમાં સ્થાપિત કરવું. ત્યાં કમળ, સૂર્ય અને ત્રણ મંડળો તથા ગુણો સ્થાપિત કરવું.

પૂર્વ્વાદિપત્રે વામાદ્યા નવમી કર્ણિકોપરિ । વામા જ્યેષ્ઠા ક્રમાદ્રૌદ્રી કાલી કલવિકારિણી ॥ ૩૦૪.

પૂર્વાદિ પાંખડીઓ પર, ડાબી તરફથી શરૂ કરીને, નવમી પાંખડી કર્નિકા ઉપર છે. વામા, જ્યેષ્ઠા, પછી ક્રમશઃ રૌદ્રી, કાળી, કલવિકારિણી.

બલવિકારિણી ચાથ બલપ્રમથની તથા । સર્વ્વભૂતદમની ચ નવમી ચ મનોન્મની ॥ ૩૦૪.

પછી બલવિકારિણી અને બલપ્રમથિની, સર્વ ભૂતદમની અને નવમી મનોઉન્મની.

શ્વેતા રક્તા સિતા પીતા શ્યામા વહ્નિનિભાષિતા । કૃષ્ણારુણાશ્ચ તાઃ શક્તીર્જ્વાલારૂપાઃ સ્મરેત્ ક્રમાત્ ॥ ૩૦૪.

સફેદ, લાલ, ફિક્કી, પીળી, શ્યામ, અગ્નિ જેવી, કાળી અને તાંબી – આ શક્તિઓ છે, જેને જ્વાળારૂપે ક્રમશઃ ધ્યાન કરવું.

અનન્તયોગપીઠે ચ આવાહ્યાથ હૃદબ્જતઃ । સ્ફટિકાભં ચતુર્બાહું ફલશૂલધરં શિવમ્ ॥ ૩૦૪.

અનંત યોગના પીઠ પર, હૃદયના કમળમાંથી, સ્ફટિક જેવો, ચાર હાથ ધરતો, ફળ અને ત્રિશૂલ પકડીને શિવજીને આવાહન કરવું.