અગ્નિપુરાણમ્

મારીનિર્નાશનકરઃ સ માં પાતુ જગત્પતિઃ । શ્લોકૌ ચૈવ ન્યસેદેતૌ મન્ત્રૌ ગોરક્ષકૌ પૃથક્ ।। ૩૦૨.

જગતના સ્વામી, જે રોગનો નાશ કરે છે, એ મને રક્ષે. આ બે શ્લોક અને ગૌરક્ષા માટેના બે મંત્ર અલગથી રાખવા.

અગ્નિરુવાચ યદા જન્મર્ક્ષગશ્ચન્દ્રો ભાનુઃ સપ્તમરાશિગઃ । પૌષ્ણઃ કાલઃ સ વિજ્ઞેયસ્તદા ગ્રાસં પરીક્ષયેત્ ।। ૩૦૩.

અગ્નિ કહે છે: જ્યારે જન્મ સમયે ચંદ્ર અને સૂર્ય સાતમા રાશિમાં હોય, ત્યારે એ સમયને પૌષણ કહેવાય છે. એ સમયે ભોજન તપાસવું જોઈએ.

કણ્ઠેષ્ઠૈ ચલતઃ સ્થાનાદ્યસ્ય વક્રા ચ નાસિકા । કૃષ્ણા ચ જિહ્વા સપ્તાહં જીવિતં તસ્ય વૈ ભવેત્ ।। ૩૦૩.

જ્યાં ગળું ઇચ્છિત હોય ત્યાંથી નાક વાંકી હોય અને જીભ કાળી હોય, તો એ માણસને સાત દિવસનું જ આયુષ્ય રહે છે.

તારો મેષો વિષં દન્તી નરો દીર્ઘો ઘણા રસઃ । ક્રુદ્ધોલ્કાય મહોલ્કાય વીરોત્લાય શિખા ભવેત્ ।। ૩૦૩.

તારો, મેષ, વિષ, દાંતી, મનુષ્ય, ઉંચો, ઘન અને રસ – આ બધા જ્યારે ક્રોધિત થાય છે ત્યારે મહા ઉલ્કા, વીર ઉલ્કા અને જ્વાળા રૂપે પ્રગટે છે.

હ્યલ્કાય સહસોલ્કાય વૈષ્ણવોષ્ટાક્ષરો મનુઃ । કનિષ્ઠાદિતદષ્ટાનામઙ્ગુલીનાઞ્ચ પર્વસુ ।। ૩૦૩.

નાની ઉલ્કા, હજાર ઉલ્કા અને વૈષ્ણવ આઠ અક્ષર મંત્ર માટે, નાની આંગળીથી શરૂ કરીને દરેક આંગળીના સાંધા પર, દાંતથી દબાવ્યા હોય તેમ, સ્થાપન કરવું.

જ્યેષ્ઠાગ્રેણ ક્રમાત્તાવન્ મૂર્દ્ધન્યષ્ટાક્ષરં ન્યસેત્ । તર્જ્જન્યાન્તારમઙ્ગુષ્ઠે લગ્ને મધ્યમયા ચ તત્ ।। ૩૦૩.

મોટી આંગળીના ટોચથી ક્રમશઃ મૂર્ધન્ય આઠ અક્ષર મંત્ર સ્થાપવું; તर्जની અને અંગૂઠા વચ્ચે અને પછી મધ્યમા આંગળીથી પણ એ જ રીતે કરવું.

તલેઙ્ગુષ્ઠે તદુત્તારં વીજોત્તારં તતો ન્યસેત્ । રક્તગૌરધૂમ્રહરિજ્જાતરૂપાઃ સિતાસ્ત્રથઃ ।। ૩૦૩.

હથેળી અને અંગૂઠા પર તે અનુક્રમણિક બીજ અને તેના વિસ્તરણને સ્થાપવું; લાલ, પીળા, ધૂમ્ર, લીલા, સોનાના અને સફેદ – આવા રંગના રથ છે.

એવં રૂપાનિમાન્ વર્ણાન્ ભાવવુદ્ધાન્ન્યસેત્ ક્રમાત્ । હૃદાસ્યનેત્રમૂર્દ્ધાઙ્ઘ્રિતાલુગુહ્યકરાદિષુ ।। ૩૦૩.

આ રીતે, તત્વોથી ઉત્પન્ન થયેલા આ રૂપો અને રંગોને હૃદય, મોં, આંખ, માથું, પગ, તાળુ, ગુપ્ત અંગો અને હાથ પર ક્રમશઃ સ્થાપવા.

અઙ્ગાનિ ચ ન્યસેદ્વીજાન્ન્યસ્યાથ કરદેહયોઃ । યથાત્મનિ તથા દેવેન્યાસઃ સાર્ય્યઃ કરં વિના ।। ૩૦૩.

બીજોને અંગો પર, પછી હાથ અને શરીર પર સ્થાપવા; જેમ પોતાના માટે, તેમ દેવતામાં પણ, હાથ સિવાય બધે સ્થાપન કરવું.

હૃદાદિસ્થાનગાન્ વર્ણાન્ ગન્ધપુષ્પૈઃ સમર્ચ્ચયેત્ । ધર્મ્માદ્યગ્ન્યાદ્યધર્માદિ ગાત્રે પીઠેઽમ્બુજે ન્યસેત્ ।। ૩૦૩.

હૃદય વગેરે સ્થાનોમાં રહેલા અક્ષરોને સુગંધ અને ફૂલો વડે પૂજવા; ધર્મ વગેરે, અગ્નિ વગેરે, અધર્મ વગેરેને શરીર, આસન અને કમળ પર સ્થાપવા.

યત્ર કેશરકિઞ્ચલ્કવ્યાપિસૂર્ય્યેન્દુદાહિનાં । મણ્ડલન્ત્રિતયન્તાવદ્ ભેદૈસ્તત્ર ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

જ્યાં કેસર અને પરાગ ફેલાય છે, ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ સાથે, મંડળમાં જેટલા વિભાગ છે, ત્યાં ક્રમશઃ સ્થાપવું.

ગુણાશ્ચ તન્ત્રસત્વાદ્યાઃ કેશરમ્થાશ્ચ શક્તયઃ । વિમલોત્કર્ષણીજ્ઞાનક્રિયાયોગાશ્ચ વૈ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

ગુણો, તંત્રના તત્વથી શરૂ કરીને, અને શક્તિઓ કેસરની જેમ; પવિત્રતા, શ્રેષ્ઠતા, જ્ઞાન, ક્રિયા અને યોગ – આ બધું ક્રમશઃ સ્થાપવું.

પ્રહ્વી સત્યા તથેશાનાનુગ્રહા મધ્યતસ્તતઃ । યોગપીઠં સમભ્યર્ચ્ય સમાવાહ્ય હરિં યજેત્ ।। ૩૦૩.

વિનમ્રતા, સત્ય, ઈશ્વરપદ, કૃપા અને મધ્યમાં – યોગાસનનું પૂજન કરીને, હરિનું આવાહન કરી, પૂજન કરવું.

વાસુદેવાદયઃ પૂજ્યાશ્ચત્વારો દિક્ષુ મૂર્ત્તયઃ । વિદિક્ષુ શ્રઈસરસ્વત્યૈ રતિશાન્ત્યૈ ચ પૂજયેત્ ।। ૩૦૩.

વાસુદેવ અને અન્ય ત્રણ, ચાર રૂપો, દિશાઓમાં પૂજવા; વિદિશાઓમાં શ્રી, સરસ્વતી, રતિ અને શાંતિનું પૂજન કરવું.

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં મુષલં ખડ્ગશાર્ઙ્ગિકે । વનમાલાન્વિતં દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ યજેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ, મુષળ, ખડગ અને શારંગ ધનુષ, વનમાલા સાથે, દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં ક્રમશઃ પૂજવા.

અબ્યર્ચ્ય ચ ચવહિસ્તાર્ક્ષ્યં દેવસ્ય પુરતોઽર્ચ્ચયેત્ । વિશ્વક્સેનઞ્ચ સોમેશં મધ્યે આવરણાદ્વહિઃ ।। ૩૦૩.

ગરૂડનું પૂજન અને આવાહન કરીને, દેવતા સામે સ્થાપવું; પછી વિશ્વક્ષેન અને સોમેશનું મધ્યમાં, આવરણની બહાર પૂજન કરવું.

ઇન્દ્રાદિપરિચારેણ પૂજ્ય સર્વ્વમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૦૩.

ઇન્દ્ર અને અન્ય સહાયકો સાથે પૂજન કરીને, સર્વ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ મેષઃ સંજ્ઞા વિષં સાજ્યમસ્તિ દીર્ઘેદકં રસઃ । એતત્ પઞ્ચાક્ષરં મન્ત્રં શિવદઞ્ચ શિવાત્મકં ॥ ૩૦૪.

અગ્નિ બોલ્યા: મેષ એ નામ છે, વિષ એ ઘી છે, લાંબો એ પાત્ર છે, રસ એ પ્રવાહી છે; આ પાંચ અક્ષરનો મંત્ર શુભ અને શિવરૂપ છે.

તારકાદિ સમભ્યર્ચ્ચ્ય દેવત્વાદિ સમાપ્નુયાત્ । જ્ઞાનાત્મકં પરં બ્રહ્મ પરં બુદ્ધિઃ શિવો હૃદિ ॥ ૩૦૪.

તારા વગેરેનું પૂજન કરીને, દેવત્વ અને અન્ય ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે; પરમ બ્રહ્મ જ્ઞાનરૂપ છે, પરમ બુદ્ધિ, અને હૃદયમાં શિવ છે.

તચ્છક્તિભૂતઃ સર્વ્વેશો ભિન્નો બ્રહ્માદિમૂર્ત્તિભિઃ । મન્ત્રાર્ણાઃ પઞ્ચ ભૂતાનિ તન્મન્ત્રા વિષયાસ્તથા ॥ ૩૦૪.

તે શક્તિસ્વરૂપ છે, સર્વનો સ્વામી છે, બ્રહ્મા વગેરે રૂપોથી અલગ ઓળખાય છે; મંત્રના અક્ષરો પાંચ તત્વો છે અને તેમના મંત્રો પણ વિષયરૂપ છે.

પ્રાણાદિવાયવઃ પઞ્ચ જ્ઞાનકર્મ્મેન્દ્રિયાણિ ચ । સર્વં પઞ્ચાક્ષરં બ્રહ્મ તદ્વદષ્ટાક્ષરાન્તકઃ ॥ ૩૦૪.

પ્રાણથી શરૂ કરીને પાંચ વાયુઓ અને જ્ઞાન તથા કર્મેન્દ્રિયો – આ બધું પાંચ અક્ષરવાળું બ્રહ્મ છે, અને એ જ રીતે આઠ અક્ષરનો અંત પણ છે.

ગવ્યેન પ્રોક્ષયેદ્દીક્ષાસ્થાનં મન્ત્રેણ ચોદિતં । તન્ત્રસમ્ભૂતસમ્ભાવઃ શિવમિષ્ટ્વા વિધાનતઃ ॥ ૩૦૪.

મંત્રોચ્ચાર સાથે ગાયનું દૂધ લઈ દીક્ષા માટેનું સ્થાન છાંટવું જોઈએ. તંત્ર પ્રમાણે જે જે વસ્તુઓ જરૂરી હોય તે તૈયાર કરી, પછી વિધિપૂર્વક શિવજીની પૂજા કરવી.

મૂલમૂર્ત્ત્યઙ્ગવિદ્યાભિસ્તણ્ડુલક્ષેપણાદિકમ્ । કૃત્વા ચરુઞ્ચ યત્ ક્ષીરં પુનસ્તદ્વિભજેત્ ત્રિધા ॥ ૩૦૪.

મૂળ, મૂર્તિ, અંગો અને વિદ્યા સાથે, તેમજ તાંદળ અને બીજી સામગ્રી છાંટીને, ચરુ તૈયાર કરવી. જે દૂધ તેમાં વપરાય છે, તેને પછી ત્રણ ભાગે વહેંચવું.

નિવેદ્યૈકં પરં હુત્વા સશિષ્યોઽન્યદ્ ભજેદ્‌ગુરુઃ । આચમ્ય સકલીકૃત્ય દદ્યાચ્છિષ્યાય દેશિકઃ ॥ ૩૦૪.

એક ભાગ હોદી રૂપે અર્પણ કર્યા પછી, બીજો ભાગ શિષ્યને આપવો. ગુરુએ પાણી પીધા પછી બાકી રહેલો ભાગ પણ શિષ્યને આપવો.

દન્તકાષ્ઠં હૃદા જપ્તંક્ષીરવૃક્ષાદિસમ્ભવમ્ । સંશોધ્ય દન્તાન્ સંક્ષીપ્ત્વા પ્રક્ષાલ્યૈતત્ ક્ષિપેદ્ભુવિ ॥ ૩૦૪.

દૂધ આપતા વૃક્ષની દાતણ, હૃદયમંત્ર બોલીને, દાંત સાફ કરવા ઉપયોગમાં લેવી. પછી તેને તોડી, ધોઈને જમીન પર ફેંકી દેવી.

પૂર્વ્વેણ સૌમ્યવારીશગં શુભમતૌ શુભમ્ । પુનસ્તં શિષ્યમાયાન્તં શિખાબન્ધાદિરક્ષિતં ॥ ૩૦૪.

પહેલાંથી રાખેલા શુભ અને શીતળ પાણીથી, શિષ્યે, જટા બાંધવી અને અન્ય સંરક્ષણ વિધિઓ કરીને, ફરીથી આગળ વધવું.

કૃત્વા વેદ્યાં સહાનેન સ્વપેદ્દર્ભાસ્તરે બુધઃ । સુષુપ્તં વીક્ષ્ય તં શિષ્યઃ પ્રભાતે શ્રાવયેદ્ ગુરું ॥ ૩૦૪.

વેદી પર દર્ભ ઘાસની શય્યા બનાવી, ગુરુએ શિષ્ય સાથે ત્યાં સુવું. સવારે જ્યારે ગુરુ ઊંઘમાં હોય ત્યારે, શિષ્યે તેમને જાગૃત કરવું.

શુભૈઃ સિદ્ધિપદૈર્ભક્તિસ્તૈઃ પુનર્મ્મણ્ડલાર્ચ્ચનમ્ । મણ્ડલં ભદ્રકાદ્યુક્તં પૂજયેત્સર્વ્વસિદ્ધિદં ॥ ૩૦૪.

શુભ અને સિદ્ધ પદાર્થીઓ તથા ભક્તિપૂર્વક ફરીથી મંડળની પૂજા કરવી. શુભ ચિહ્નોથી યુક્ત એ મંડળ સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે, તેથી તેની પૂજા કરવી.

સ્નાત્વાચમ્ય મૃદા દેહં મન્ત્રૈરાલિપ્ય કલ્પ્યતે । શિવતીર્થે નરઃ સ્નાયાદઘમર્ષણપૂર્વકમ્ ॥ ૩૦૪.

સ્નાન અને આચમન કરીને, શરીરે માટી અને મંત્રોથી લિપન કરવી. શિવજીના પવિત્ર તીર્થમાં, અઘમર્ષણ વિધિ પછી સ્નાન કરવું.