અગ્નિપુરાણમ્

ગુલ્મમાષતિલવ્રીહિચૂર્ણક્ષીરસિતાન્વિતં । અશ્વત્થવંશદર્ભાણં મૂલં વૈ વૈષ્ણવીશ્રિયોઃ ।। ૩૦૨.

ગુલ્મા, ઉડદ, તલ, ચોખા, દૂધ અને શક્કરનું ચૂર્ણ, તેમાં પિપળ, વાંસ અને દર્ભ ઘાસનું મૂળ મિક્સ કરીને પીવાથી વૈષ્ણવ મહિમા મળે છે.

મૂલં દૂર્વ્વાશ્વગન્ધોત્થં પિવેત્ ક્ષીરૈઃ સુતાર્થિની । કૌન્તીલક્ષ્મ્યાઃ શિફા ધાત્રી વજ્રં લોધ્રં વટાઙ્કુરમ્ ।। ૩૦૨.

સંતાનની ઈચ્છા ધરાવતી સ્ત્રીએ દુર્વા અને અશ્વગંધાનું મૂળ દૂધમાં નાખીને પીવું જોઈએ. કુંતી અને લક્ષ્મી ફળની શિંગ, આમળા, વજ્ર, લોધ્ર અને વટવૃક્ષની કૂંપળ પણ તેમાં ઉમેરવી.

આજ્યક્ષીરમૃતૌ પેયં પુત્રાર્થ ત્રિદિવં સ્ત્રિયા । પુત્રાર્થિની વિબેત્ ક્ષીરં શ્રીમૃલં સવટાહ્કુરમ્ ।। ૩૦૨.૧૭ શ્રીવટાઙ્કુરદેવીનાં રસં તસ્યે પિવેચ્ચ સા । શ્રીપદ્મમૂલમુત્‌ક્ષીરમશ્વત્થોત્તરમૂલયુક્ ।। ૩૦૨.

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે પૂર્ણિમાના દિવસે ઘી અને દૂધ પીવું જોઈએ. પુત્ર ઈચ્છતી સ્ત્રીએ શ્રીમૃળાનું મૂળ અને વટવૃક્ષની કૂંપળ દૂધમાં નાખીને પીવી. શ્રીવટકૂંપળદેવીનો રસ પણ પીવો. શ્રીપદ્મમૂળ અને અશ્વત્થનું ઉપરનું મૂળ દૂધમાં નાખવું.

તરલં પયસા યુક્તં કાર્પાસફલપલ્લવં । અપામાર્ગસ્ય પુષ્પાગ્રં નવં સમહિષીપયઃ ।। ૩૦૨.

કાપસના નરમ ફળ અને પાંદડા દૂધમાં મિક્સ કરીને, અપામાર્ગનું તાજું ફૂલ અને મહિષીનું દૂધ સાથે પીવું જોઈએ.

પુત્રાર્થઞ્ચાર્દ્ધષટ્‌શાકૈર્યોગાશ્ચત્વાર ઈરિતાઃ । શર્કરોત્‌પલપુષ્પાક્ષલોદ્રચન્દનસારિવાઃ ।। ૩૦૨.

પુત્રપ્રાપ્તિ માટે છ શાકભાજીમાંથી ચાર સંયોજન જણાવવામાં આવ્યા છે: તેમાં શક્કર, કમળનું ફૂલ, અક્ષ, લોધ્ર, ચંદન અને સારિવાનો સમાવેશ થાય છે.

સ્નવમાણે સ્ત્રિયા ગર્ભે દાતવ્યાસ્તણ્ડુલામ્ભસા । લાજા યષ્ટિસિતાદ્રાક્ષાક્ષૌદ્રસર્પીંષિ વા લિહેત્ ।। ૩૦૨.

ગર્ભવતી સ્ત્રીને તાંડુલનું પાણી આપવું જોઈએ. લાજ, યષ્ટિમધુ, દ્રાક્ષ, મધ અને ઘી પણ લઈ શકાય.

અટરુષકલાઙ્ગુલ્યઃ કાકમાચ્યાઃ શિફા પૃથક્ । નાભેરઘઃ સમાલિપ્ય પ્રસૂતે પ્રમદા સુખમ્ ।। ૩૦૨.

અટરુ, કલાંગુળી અને કાકમાચીની મૂળ અલગ-અલગ લઈને, સ્ત્રીની નાભિ પર લગાવવી. આવું કરવાથી પ્રસૂતિ સુખદાયી બને છે.

રક્તં શુક્લં જવાપુષ્પં રક્તશુક્લસ્રુતૌ પિવેત્ । કેશરં વૃહતીમૂલં ગોપીયષ્ટિતૃણોત્પલમ્ ।। ૩૦૨.

લાલ અને સફેદ જવા ફૂલ, લાલ-સફેદ સ્ત્રાવ વખતે પીવા. તેમાં કેસર, વૃહતીનું મૂળ, ગાયનું ઘાસ, યષ્ટિમધુ અને કમળ પણ ઉમેરવું.

સાજક્ષીરં સતૈલં તદ્ભક્ષણં રોમજન્મકૃત્ । શીર્ય્યમાણેષુ કેશેષુ સ્થાપનઞ્ચ ભવેદિદમ્ ।। ૩૦૨.

આ મિશ્રણને દૂધ અને તેલ સાથે ખાવાથી વાળ ઊગે છે. વાળ ઝરે ત્યારે પણ આ ઉપાય લાભદાયી છે.

ધાત્રીભૃડ્ગરસપ્રસ્થતૈલઞ્ચ ક્ષીરમાઢકમ્ । ઓં નમો ભગવતે ત્ર્યમ્બકાય ઉપશમયચુલુમિલિ ભિદ ગોમાનિનિ ચક્રિણ હ્રૂં ફટ્ ૩૦૨.

આમળા અને ભૃંગરાજના રસ, તેલ અને દૂધનું મિશ્રણ, સાથે 'ૐ નમો ભગવતે ત્ર્યંબકાય ઉપશમયચુલુમિલિ ભિદ ગોમાનિની ચક્રિણ હ્રૂં ફટ્' મંત્રનો જાપ કરવો.

મારીનિર્નાશનકરઃ સ માં પાતુ જગત્પતિઃ । શ્લોકૌ ચૈવ ન્યસેદેતૌ મન્ત્રૌ ગોરક્ષકૌ પૃથક્ ।। ૩૦૨.

જગતના સ્વામી, જે રોગનો નાશ કરે છે, એ મને રક્ષે. આ બે શ્લોક અને ગૌરક્ષા માટેના બે મંત્ર અલગથી રાખવા.

અગ્નિરુવાચ યદા જન્મર્ક્ષગશ્ચન્દ્રો ભાનુઃ સપ્તમરાશિગઃ । પૌષ્ણઃ કાલઃ સ વિજ્ઞેયસ્તદા ગ્રાસં પરીક્ષયેત્ ।। ૩૦૩.

અગ્નિ કહે છે: જ્યારે જન્મ સમયે ચંદ્ર અને સૂર્ય સાતમા રાશિમાં હોય, ત્યારે એ સમયને પૌષણ કહેવાય છે. એ સમયે ભોજન તપાસવું જોઈએ.

કણ્ઠેષ્ઠૈ ચલતઃ સ્થાનાદ્યસ્ય વક્રા ચ નાસિકા । કૃષ્ણા ચ જિહ્વા સપ્તાહં જીવિતં તસ્ય વૈ ભવેત્ ।। ૩૦૩.

જ્યાં ગળું ઇચ્છિત હોય ત્યાંથી નાક વાંકી હોય અને જીભ કાળી હોય, તો એ માણસને સાત દિવસનું જ આયુષ્ય રહે છે.

તારો મેષો વિષં દન્તી નરો દીર્ઘો ઘણા રસઃ । ક્રુદ્ધોલ્કાય મહોલ્કાય વીરોત્લાય શિખા ભવેત્ ।। ૩૦૩.

તારો, મેષ, વિષ, દાંતી, મનુષ્ય, ઉંચો, ઘન અને રસ – આ બધા જ્યારે ક્રોધિત થાય છે ત્યારે મહા ઉલ્કા, વીર ઉલ્કા અને જ્વાળા રૂપે પ્રગટે છે.

હ્યલ્કાય સહસોલ્કાય વૈષ્ણવોષ્ટાક્ષરો મનુઃ । કનિષ્ઠાદિતદષ્ટાનામઙ્ગુલીનાઞ્ચ પર્વસુ ।। ૩૦૩.

નાની ઉલ્કા, હજાર ઉલ્કા અને વૈષ્ણવ આઠ અક્ષર મંત્ર માટે, નાની આંગળીથી શરૂ કરીને દરેક આંગળીના સાંધા પર, દાંતથી દબાવ્યા હોય તેમ, સ્થાપન કરવું.

જ્યેષ્ઠાગ્રેણ ક્રમાત્તાવન્ મૂર્દ્ધન્યષ્ટાક્ષરં ન્યસેત્ । તર્જ્જન્યાન્તારમઙ્ગુષ્ઠે લગ્ને મધ્યમયા ચ તત્ ।। ૩૦૩.

મોટી આંગળીના ટોચથી ક્રમશઃ મૂર્ધન્ય આઠ અક્ષર મંત્ર સ્થાપવું; તर्जની અને અંગૂઠા વચ્ચે અને પછી મધ્યમા આંગળીથી પણ એ જ રીતે કરવું.

તલેઙ્ગુષ્ઠે તદુત્તારં વીજોત્તારં તતો ન્યસેત્ । રક્તગૌરધૂમ્રહરિજ્જાતરૂપાઃ સિતાસ્ત્રથઃ ।। ૩૦૩.

હથેળી અને અંગૂઠા પર તે અનુક્રમણિક બીજ અને તેના વિસ્તરણને સ્થાપવું; લાલ, પીળા, ધૂમ્ર, લીલા, સોનાના અને સફેદ – આવા રંગના રથ છે.

એવં રૂપાનિમાન્ વર્ણાન્ ભાવવુદ્ધાન્ન્યસેત્ ક્રમાત્ । હૃદાસ્યનેત્રમૂર્દ્ધાઙ્ઘ્રિતાલુગુહ્યકરાદિષુ ।। ૩૦૩.

આ રીતે, તત્વોથી ઉત્પન્ન થયેલા આ રૂપો અને રંગોને હૃદય, મોં, આંખ, માથું, પગ, તાળુ, ગુપ્ત અંગો અને હાથ પર ક્રમશઃ સ્થાપવા.

અઙ્ગાનિ ચ ન્યસેદ્વીજાન્ન્યસ્યાથ કરદેહયોઃ । યથાત્મનિ તથા દેવેન્યાસઃ સાર્ય્યઃ કરં વિના ।। ૩૦૩.

બીજોને અંગો પર, પછી હાથ અને શરીર પર સ્થાપવા; જેમ પોતાના માટે, તેમ દેવતામાં પણ, હાથ સિવાય બધે સ્થાપન કરવું.

હૃદાદિસ્થાનગાન્ વર્ણાન્ ગન્ધપુષ્પૈઃ સમર્ચ્ચયેત્ । ધર્મ્માદ્યગ્ન્યાદ્યધર્માદિ ગાત્રે પીઠેઽમ્બુજે ન્યસેત્ ।। ૩૦૩.

હૃદય વગેરે સ્થાનોમાં રહેલા અક્ષરોને સુગંધ અને ફૂલો વડે પૂજવા; ધર્મ વગેરે, અગ્નિ વગેરે, અધર્મ વગેરેને શરીર, આસન અને કમળ પર સ્થાપવા.

યત્ર કેશરકિઞ્ચલ્કવ્યાપિસૂર્ય્યેન્દુદાહિનાં । મણ્ડલન્ત્રિતયન્તાવદ્ ભેદૈસ્તત્ર ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

જ્યાં કેસર અને પરાગ ફેલાય છે, ત્યાં સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ સાથે, મંડળમાં જેટલા વિભાગ છે, ત્યાં ક્રમશઃ સ્થાપવું.

ગુણાશ્ચ તન્ત્રસત્વાદ્યાઃ કેશરમ્થાશ્ચ શક્તયઃ । વિમલોત્કર્ષણીજ્ઞાનક્રિયાયોગાશ્ચ વૈ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

ગુણો, તંત્રના તત્વથી શરૂ કરીને, અને શક્તિઓ કેસરની જેમ; પવિત્રતા, શ્રેષ્ઠતા, જ્ઞાન, ક્રિયા અને યોગ – આ બધું ક્રમશઃ સ્થાપવું.

પ્રહ્વી સત્યા તથેશાનાનુગ્રહા મધ્યતસ્તતઃ । યોગપીઠં સમભ્યર્ચ્ય સમાવાહ્ય હરિં યજેત્ ।। ૩૦૩.

વિનમ્રતા, સત્ય, ઈશ્વરપદ, કૃપા અને મધ્યમાં – યોગાસનનું પૂજન કરીને, હરિનું આવાહન કરી, પૂજન કરવું.

વાસુદેવાદયઃ પૂજ્યાશ્ચત્વારો દિક્ષુ મૂર્ત્તયઃ । વિદિક્ષુ શ્રઈસરસ્વત્યૈ રતિશાન્ત્યૈ ચ પૂજયેત્ ।। ૩૦૩.

વાસુદેવ અને અન્ય ત્રણ, ચાર રૂપો, દિશાઓમાં પૂજવા; વિદિશાઓમાં શ્રી, સરસ્વતી, રતિ અને શાંતિનું પૂજન કરવું.

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં મુષલં ખડ્ગશાર્ઙ્ગિકે । વનમાલાન્વિતં દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ યજેત્ ક્રમાત્ ।। ૩૦૩.

શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ, મુષળ, ખડગ અને શારંગ ધનુષ, વનમાલા સાથે, દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં ક્રમશઃ પૂજવા.

અબ્યર્ચ્ય ચ ચવહિસ્તાર્ક્ષ્યં દેવસ્ય પુરતોઽર્ચ્ચયેત્ । વિશ્વક્સેનઞ્ચ સોમેશં મધ્યે આવરણાદ્વહિઃ ।। ૩૦૩.

ગરૂડનું પૂજન અને આવાહન કરીને, દેવતા સામે સ્થાપવું; પછી વિશ્વક્ષેન અને સોમેશનું મધ્યમાં, આવરણની બહાર પૂજન કરવું.

ઇન્દ્રાદિપરિચારેણ પૂજ્ય સર્વ્વમવાપ્નુયાત્ ।। ૩૦૩.

ઇન્દ્ર અને અન્ય સહાયકો સાથે પૂજન કરીને, સર્વ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

અગ્નિરુવાચ મેષઃ સંજ્ઞા વિષં સાજ્યમસ્તિ દીર્ઘેદકં રસઃ । એતત્ પઞ્ચાક્ષરં મન્ત્રં શિવદઞ્ચ શિવાત્મકં ॥ ૩૦૪.

અગ્નિ બોલ્યા: મેષ એ નામ છે, વિષ એ ઘી છે, લાંબો એ પાત્ર છે, રસ એ પ્રવાહી છે; આ પાંચ અક્ષરનો મંત્ર શુભ અને શિવરૂપ છે.

તારકાદિ સમભ્યર્ચ્ચ્ય દેવત્વાદિ સમાપ્નુયાત્ । જ્ઞાનાત્મકં પરં બ્રહ્મ પરં બુદ્ધિઃ શિવો હૃદિ ॥ ૩૦૪.

તારા વગેરેનું પૂજન કરીને, દેવત્વ અને અન્ય ગુણો પ્રાપ્ત થાય છે; પરમ બ્રહ્મ જ્ઞાનરૂપ છે, પરમ બુદ્ધિ, અને હૃદયમાં શિવ છે.