અગ્નિપુરાણમ્

આકાશં વ્યાપકં ન્યસ્ય કરે દેહે તુ પૂર્વવત્। અઙ્ગુલીષુ ચ વાય્વાદિ શિરોહૃદ્‌ગુહ્યપાદકે

આકાશ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર પૂર્વની જેમ સ્થાપિત કરો; અને અંગૂઠીઓ પર વાયુ અને અન્ય તત્વો; શિર, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર.

વાયુર્જ્યોતિર્જલં પૃથ્વી પઞ્ચવ્યૂહઃ સમીરિતઃ। મનઃ શ્રોત્રન્ત્વગ્દૃગ્જિહ્વા ઘ્રાણં ષડ્‌વ્યૂહ ઈરિતઃ

વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ પાંચ તત્વોની રચના છે; મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને નાક — આ છ તત્વોની રચના છે.

વ્યાપકં માનસં ન્યસ્ય તતોઙ્ગુષ્ઠાદિતઃ ક્રમાત્। મૂર્દ્ધાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યપત્સુ કથિતઃ કરુણાત્મકઃ

સર્વત્ર વ્યાપક મનને, પછી અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; શિર, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર કરુણા સ્વરૂપનું વર્ણન છે.

આદિમૂર્ત્તિસ્તુ સર્વત્ર વ્યાપકો જીવસઞ્‌જ્ઞિતઃ। ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મ્મહર્જ્જનસ્તપઃ સત્યઞ્ચ સપ્તધા

પ્રથમ સ્વરૂપ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને જીવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહર, જન, તપઃ અને સત્ય — આ સાત વિભાગ છે.

કરે દેહે ન્યસેદાદ્યમઙ્ગુષ્ઠાદિક્રમેણ તુ। તલસંસ્થઃ સપ્તમશ્ચ લોકેશો દેહકે ક્રમાત્

હાથ અને શરીર પર, પ્રથમ સ્વરૂપને અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; સાતમું, જે તળિયાંના આધાર પર સ્થિત છે, તે લોકનો સ્વામી છે, શરીરમાં ક્રમશઃ.

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યાઙ્‌ઘ્રિષુસંસ્થિતઃ। અગ્નિષ્ટોમસ્તથોક્થસ્તુ ષોડશી વાજપેયકઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગના અંત પર — અગ્નિષ્ટોમ, ઉક્ત, સોડશી અને વાજપેયા સ્થાપિત છે.

અતિરાત્રાપ્તોર્યામઞ્ચ યજ્ઞાત્મા સપ્તરૂપકઃ। ધીરહં મનઃ શબ્દશ્ચ સ્પર્શરૂપરસાસ્તત

અતિરાત્ર અને અપ્તોર્યામ, યજ્ઞનું સ્વરૂપ, સાત પ્રકારના રૂપ છે; ધીર આત્મા, મન, અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પછી

ગન્ધો બુદ્ધિર્વ્યાપકં તુ કરે દેહે ન્યસેત્ ક્રમાત્। ન્યસેદન્ત્યૌ ચ તલયોઃ કે લલાટે મુખે હૃદિ

ગંધ અને બુદ્ધિ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; છેલ્લાં બે તળિયાં પર, અને લલાટ, મોઢું તથા હૃદય પર.

નાભૌ ગુહ્યે ચ પાદે ચ અષ્ટવ્યૂહઃ પુમાન્ સ્મૃત । જીવો બુદ્ધિરહઙ્કારો મનઃ શબ્દો ગુણોનિલઃ

નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર, આઠ પ્રકારની રચના વ્યક્તિ તરીકે ઓળખાય છે: જીવ, બુદ્ધિ, અહંકાર, મન, અવાજ, ગુણ અને વાયુ.

રૂપં રસો નવાત્માયં જીવ અહ્‌ગુષ્ઠકદ્વયે। તર્જન્યાદિક્રમાચ્છેષં યાવદ્વામપ્રદેશિનીમ્

રૂપ અને સ્વાદ — આ નવ પ્રકારના આત્મા છે; જીવ બંને અંગૂઠાંમાં છે; બાકી, તर्जનીથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ ડાબી અનામિકા સુધી.

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ। પાદયોશ્ચ દશાત્માયં ઇન્દ્રો વ્યાપી સમાસ્થિતઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગ — આ દસ પ્રકારના આત્મા, ઇન્દ્ર, સર્વત્ર વ્યાપક છે.

અઙ્‌ગુષ્ટકદ્વયે વહ્નિસ્તર્જન્યાદૌ પરેષુ ચ। શિરોલલાટવક્ત્રેષુ હૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ

બંને અંગૂઠાંમાં અગ્નિ છે; તર્જની અને અન્ય અંગૂઠીઓમાં ક્રમશઃ; શિર, લલાટ અને મોઢામાં; હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને ઘૂંટણમાં.

પાદયોરેકાદશાત્મા મનઃ શ્રોત્રં ત્વગેવ ચ। ચક્ષુર્જિહ્વા તથા ઘ્રાણં વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયુકઃ

બંને પગમાં, અગિયાર પ્રકારના આત્મા: મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગ.

ઉપસ્થં માનસો વ્યાપી શ્રોત્રમઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે। તર્જન્યાદિક્રમાદષ્ટૌ અતિરિક્તં તલદ્વયે

ઉપસ્થ અંગમાં, મન સર્વત્ર વ્યાપક છે; કાન બંને અંગૂઠાંમાં; તર્જનીથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ આઠ; બાકી બંને તળિયાંમાં.

ઉત્તમાઙ્ગલલાટાસ્યહૃન્નાભાવથ ગુહ્યકે। ઊરુયુગ્મે તથા જઙ્ઘે ગુલ્ફપાદેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૩૭ વિષ્ણુર્મ્મધુહરશ્ચૈવ ત્રિવિક્રમકવામનૌ। શ્રીધરોથ હૃષીકેશઃ પદ્મનાભસ્તથૈવ ચ

ઉત્તમ અંગ, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ અને પછી ગુપ્ત અંગ; બંને જાંઘ, એ જ રીતે શંક, ગાંઠ અને પગમાં ક્રમશઃ — વિષ્ણુ, મધુસૂદન, ત્રિવિક્રમ, વામન, શ્રીધર, હૃષીકેશ અને પદ્મનાભ.

દામોદરઃ કેશવશ્ચ નારાયણસ્તતઃ પરઃ। માધવશ્ચાથ ગોવિન્દો વિષ્ણું વૈ વ્યાપકં ન્યસેત્

દામોદર, કેશવ, પછી સર્વથી શ્રેષ્ઠ નારાયણ, પછી માધવ અને ગોવિંદ—આ રીતે સર્વત્ર વ્યાપક વિષ્ણુની સ્થાપના કરવી.

અઙ્‌ગુષ્ઠાદૌ તલે દ્વૌ ચ પાદે જાનુનિ વૈ કટૌ। શિરઃ શિખરકટ્યાઞ્ચ જાનુપાદાદિષુ ન્યસેત્

અંગૂઠા, હથેળી, પગ, ઘૂંટણ, કમર, માથું, શિખર, કમર, ઘૂંટણ અને પગ—આ અંગો પર અનુક્રમથી સ્થાપના કરવી.

દ્વાદશાત્મા પઞ્ચવિંશઃ ષડ્‌વિંશવ્યૂહકસ્તથા। પુરુષો ધીરહઙ્કારો મનશ્ચિત્તઞ્ચ શબ્દકઃ

બાર પ્રકારની આત્મા, પચ્ચીસમો, અને છવીસમો વ્યવસ્થિત રૂપ; પુરુષ, ધીર, અહંકાર, મન, ચિત્ત અને અવાજનું તત્વ.

તથા સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધઃ શ્રોત્રં ત્વચસ્તથા। ચક્ષુર્જિહ્વા નાસિકા ચ વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયવઃ

તેમ જ, સ્પર્શ, સ્વાદ, રૂપ, સુગંધ; કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગો.

ઉપસ્થો ભૂર્જલન્તેજો વાયુરાકાશમેવ ચ। પુરુષં વ્યાપકં ન્યસ્ય અઙ્ગુષ્ઠાદૌ દશ ન્યસેત્

ઉપસ્થ અંગ, પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ; સર્વત્ર વ્યાપક પુરુષને સ્થાપી, અંગૂઠા સહિત દસ તત્વો મુકવા.

શેષાન્ હસ્તતલે ન્યસ્ય શિરસ્યથ લલાટકે। મુખહૃન્નાભિગુહ્યોરુજાન્વઙ્ઘ્રૌ કરણોદૂતૌ

બાકી તત્વો હથેળી, માથું અને લલાટ પર; મોઢું, હૃદય, નાભી, ગુપ્ત અંગ, જાંઘ, પગ, પગના ભાગ અને ઇન્દ્રિયોના દૂત પર મુકવા.

પાદે જાન્વોરુપસ્થે ચ હૃદયે મૂદ્‌ર્ધ્નિ ચ ક્રમાત્। પરશ્ચ પુરુષાત્માદૌ ષડ્‌વિંશે પૂર્વવત્પરમ્

પગ, ઘૂંટણ, જાંઘ, હૃદય અને માથું પર અનુક્રમથી; અને સર્વોચ્ચ, પુરુષના આત્માથી શરૂ કરીને, છવીસમો, પહેલાની જેમ શ્રેષ્ઠ.

સઞ્ચિન્ત્ય મણ્ડલૈકે તુ પ્રકૃતિં પૂજયેદ્‌બુધઃ। પૂર્વયામ્યાપ્યસૌમ્યેષુ હૃદયાદીનિ પૂજયેત્

એક મંડળનું ધ્યાન કરીને, વિદ્વાન પ્રકૃતિની પૂજા કરે; પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશામાં હૃદય અને અન્ય અંગોની પૂજા કરવી.

અસ્ત્રમગ્ન્યાદિકોણેષુ વૈનતેયાદિ પૂર્વવત્। દિક્‌પાલાંશ્ચ વિધિસ્ત્વન્યઃ ત્રિવ્યૂહેગ્નિશ્ચ મધ્યતઃ

અસ્ત્રને અગ્નિ અને અન્ય ખૂણામાં, ગરુડ અને અન્ય દેવોને પહેલાની જેમ; દિશાના રક્ષકોને અલગ રીતે, અને મધ્યમાં ત્રિપુટ અગ્નિ.

પૂર્વાદિદિગ્‌બલાવાસોરાજ્યાદિભિરલઙ્‌કૃતઃ। કર્ણિકાયાં નાભસશ્ચ માનસઃ કર્ણિકાસ્થિતઃ

પૂર્વથી દિશાના દેવોના સ્થાનોમાં ઘી અને અન્યથી શોભિત; કર્ણિકા અને આકાશમાં, માનસ દેવ કર્ણિકામાં સ્થિત છે.

વિશ્વરૂપં સર્વસ્થિત્યૈ યજેદ્રાજ્યજયાય ચ। સર્વવ્યૂહૈઃ સમાયુક્તમઙ્ગૈરપિ ચ પઞ્ચભિઃ

વિશ્વરૂપની પૂજા કરવી, સર્વના સ્થિરતા અને ઘી યજ્ઞની વિજય માટે; સર્વ વ્યવસ્થાઓ અને પાંચ અંગો સાથે જોડાયેલી.

ગરુડદ્યૈસ્તથેન્દ્રાદ્યૈઃ સર્વાન્ કામાનવાપ્નુયાત્। વિષ્વક્‌સેનં યજેન્નામ્ના વૈ બીજં વ્યોમસંસ્થિતમ્

ગરુડ અને અન્ય, તથા ઇન્દ્ર અને અન્ય સાથે, સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત થાય; નામથી વિશ્વક્ષેનની પૂજા કરવી, બીજ આકાશમાં સ્થિત છે.

નારદ ઉવાચ મુદ્રાણાં લક્ષણં વક્ષ્યે સાન્નિધ્યાદિપ્રકારકમ્। અઞ્ચલિઃ પ્રથમા મુદ્રા વન્દની હૃદયાનુગા

નારદે કહ્યું: હું મુદ્રાઓના લક્ષણો અને તેમની ઉપસ્થિતિ વગેરે પ્રકારો કહું છું; પ્રથમ મુદ્રા અંજલિ છે, જેને હૃદયથી અર્પણ કરવી.

ઊદ્ધર્વાઙ્ગુષ્ઠો વામમુષ્ટિર્દ્દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠબન્ધનમ્। સવ્યસ્ય તસ્ય ચાઙ્ગુષ્ઠો યસ્ય ચોદ્ધર્વે પ્રકીર્ત્તિતઃ

અંગૂઠા ઊંચા રાખીને, ડાબી મુઠ્ઠી અને જમણા અંગૂઠાનું બંધન; ડાબા હાથનો અંગૂઠો આ રીતે ઊંચો કહેવાય છે.