અગ્નિપુરાણમ્

ગુડ઼ૌદનં તિલાપૂપઃ પ્રતિમા તિલપિષ્ટજા । તિલસ્નાનં પઞ્ચપત્રૈર્ધૂપો રાજફલત્વચા ।। ૨૯૯.

ઘણું ભાત, તલના પાંઉ અને તલના લોટથી બનેલી પ્રતિમા ઉપયોગમાં આવે છે; તલથી સ્નાન, પાંચ પાંદડાની ધૂપ અને રાજફળના છાલથી ધૂપ કરાય છે.

ચતુર્થે ચટકાશોફો જ્વરઃ સર્વ્વાઙ્ગસાદનમ્ । મત્સ્યમાંસતિલાદ્યૈશ્ચ બલિઃ સ્નાનઞ્ચ ધૂપનમ્ ।। ૨૯૯.

ચોથા વર્ષે ગાલમાં સોજો, તાવ અને બધા અંગો નબળા પડે છે; માછલી, માંસ, તલ વગેરેથી ભેટ, સ્નાન અને ધૂપ થાય છે.

ચઞ્ચલા પઞ્ચમેઽબ્દે તુ જ્વરસ્ત્રાસોઽઙ્ગસાદનમ્ । માંસૌદનાદ્યૈશ્ચ વલિર્મેષશ્રૃઙ્ગેણ ધૂપનમ્ ।। ૨૯૯.

પાંચમા વર્ષે ચંચળતા, તાવ, ભય અને અંગો નબળા પડે છે; માંસભાત વગેરેથી ભેટ, અને મેષના શિંગથી ધૂપ થાય છે.

પલાશોદુમ્બરાશ્વત્થવટબિલ્વદલામ્બુધૃક્ । ષષ્ઠેઽબ્દે ધાવનીશોષો વૈરસ્યં૩ ગાત્રસાદનમ્ ।। ૨૯૯.

છઠ્ઠા વર્ષે પલાશ, ઉદુંબર, અશ્વત્થ, વટ અને બિલ્વના પાંદડાથી પાણી બનાવાય છે; દોડવું, સૂકાઈ જવું, સ્વાદ ન રહેવું અને અંગો નબળા પડે છે.

સપ્તાહોભિર્બલિઃ પૂર્વૈર્ધૂપસ્નાનઞ્ચ ભઙ્ગકૈઃ । સ્પ્તમે યમુનાચ્છર્દિરવચોહાસરોદનમ્ ।। ૨૯૯.

સાત દિવસ સુધી પહેલાંની જેમ ભેટ, ધૂપ અને ભાંગથી સ્નાન થાય છે; સાતમા વર્ષે યમુના દ્વારા ઉલટી, ગૂંજી ન બોલવું, હસવું અને રડવું થાય છે.

માંસપાયસમદ્યાદ્યૈર્બલિઃ સ્નાનઞ્ચ ધૂપનમ્ । અષ્ટમે વા જાતવેદા નિરાહારં પ્રરોદનમ્ ।। ૨૯૯.

માંસ, પાયસ, દારૂ વગેરેથી ભેટ, સ્નાન અને ધૂપ થાય છે; આઠમા વર્ષે પીડિત વ્યક્તિ ભોજન વિના રહે છે અને રડવા લાગે છે.

કૃશરાપૂપદધ્યાદ્યૈર્બલિઃ સ્નાનઞ્ચ ધૂપનમ્ । કાલાબ્દે નવમે વાહ્વોરાસ્ફોટો ગર્જનં ભયમ્ ।। ૨૯૯.

ખીચડી, પાંઉ, દહીં વગેરેથી ભેટ, સ્નાન અને ધૂપ થાય છે; નવમા વર્ષે હાથ પર ફોડા, ગર્જન અને ભય થાય છે.

બલિઃ સ્યાત્ કૃશરાપૂપશક્તુકુલ્માસપાયસૈઃ । દશમેઽબ્દે કલહંસી દાહોઽઙ્ગકૃશતા જ્વરઃ ।। ૨૯૯.

ખીચડી, પાંઉ, શાક્તુ, દાળ અને પાયસથી ભેટ અર્પણ થાય છે; દસમા વર્ષે જંગલી હંસ જેવું વર્તન, દાહ, અંગો સુકાઈ જવું અને તાવ આવે છે.

પૌલિકાપૂપદધ્યન્નૈઃ પઞ્ચરાત્રં બલિં હરેત્ । નિમ્બધૂપકુષ્ઠલેપ એકાદશમકે ગ્રહી ।। ૨૯૯.

પૌલિકા પાંઉ, દહીં અને ભાતથી પાંચ રાત સુધી ભેટ અર્પણ થાય છે; અગિયારમા વર્ષે નીમની ધૂપ અને કુષ્ટથી લેપ પીડિત માટે કરાય છે.

દેવદૂતી નિષ્ઠુરવાક્ બલિર્લેપાદિ પૂર્વવત્ । બલિકા દ્વાદશે સ્વાસો બલીર્લેપાદિ પૂર્વવત્ ।। ૨૯૯.

દેવદૂતી, જેની વાણી કઠોર છે, તેને પહેલા જે રીતે બલિ અને લેપ કરવામાં આવ્યા હતા, એ જ રીતે કરવું. બારમી દિવસે, સ્વાસો માટે પણ, પહેલા જે રીતે બલિ અને લેપ કરવામાં આવ્યા હતા, એ જ રીતે કરવું.

ત્રયોદશે વાયવી ચ મુખવાહ્યાઙ્ગસાદનમ્ । રક્તાન્નગન્ધમાલ્યાદ્યૈર્બલિઃ પઞ્ચદલૈઃ સ્નપેત્ ।। ૨૯૯.

તેરમી દિવસે, વાયવી માટે મોઢા અને અંગોનું શુદ્ધિકરણ કરવું. લાલ ભાત, સુગંધિત ફૂલમાળા અને અન્ય વસ્તુઓ સાથે બલિ આપવી, અને પાંચ પાંદડાં વડે સ્નાન કરાવવું.

રાજીનિસ્વદલૈર્ધૂપો યક્ષિણી ચ ચતુર્દશે । ચેષ્ટા શૂલં જ્વરો દાહો માંસભક્ષાદિકૈર્બલિઃ ।। ૨૯૯.

ચૌદમી દિવસે, રાજીણીના પાંદડાં વડે ધૂપ કરવું; યક્ષિણીને સંબોધવું, અને છેદન, તાવ, દાહ, માંસભક્ષણ તથા અન્ય ક્રિયાઓ સાથે બલિ આપવી.

સ્નાનાદિ પૂર્વવચ્છાન્ત્યૈ મુણ્ડિકાર્ત્તિસ્ત્રિપઞ્ચકે । તચ્ચેષ્ટાસૃક્‌શ્રવઃ શશ્વત્કુર્ય્યાન્માતૃચિકિત્સનમ્ ।। ૨૯૯.

શાંતિ માટે સ્નાન અને અન્ય વિધિઓ પહેલા જે રીતે કરવામાં આવ્યા હતા, એ જ રીતે કરવી; મુંડન વિધિ ત્રણ કે પાંચ વસ્તુઓ વડે કરવી; માતાઓના ઉપચાર માટે હંમેશા રક્ત અને સ્રાવ સંબંધિત ક્રિયાઓ કરવી.

વાનરી ષોડશી ભૂમૌ પતેન્નિદ્રા સદા જ્વરઃ । પાયસાદ્યૈસ્ત્રિરાત્રઞ્ચ બલિઃ સ્નાનાદિ પૂર્વવત્ ।। ૨૯૯.

સોળમી દિવસે, વાનરી જમીન પર પડી જાય છે; નિંદ્રા અને તાવ સતત રહે છે; ત્રણ રાત સુધી પાયસ અને અન્ય વસ્તુઓ વડે બલિ આપવી, અને સ્નાન તથા અન્ય વિધિઓ પહેલા જે રીતે કરવામાં આવ્યા હતા, એ જ રીતે કરવી.

ગન્ધવતી સપ્તદશે ગાત્રોદ્વેગઃ પ્રરોદનમ્ । કુલ્માષાદ્યૈર્બલિઃ સ્નાનધૂપલેપાદિ પૂર્વવત્ ।। ૨૯૯.

સત્તરમી દિવસે, ગંધવતી શરીરમાં ઉદ્વેગ અને રડવું કરાવે છે; કુલમાશ અને અન્ય વસ્તુઓ વડે બલિ આપવી, તથા સ્નાન, ધૂપ અને લેપ પહેલા જે રીતે કરવામાં આવ્યા હતા, એ જ રીતે કરવું.

ઓં નમો ભગવતિ ચામુણ્ડે મુઞ્ચ મુઞ્ચ બલિં બાલિકાં વા । બલિં ગૃહ્ણ ગૃહ્ણ જય જય વસ વસ । સર્વત્ર બલિદાનેઽયં રક્ષાકૃત્ પઠ્યતે મનુઃ ।। ૨૯૯.

'ૐ ભગવતી ચામુંડાને નમન, બલિ છોડો, છોડો, બાળકી કે બાળક હોય; બલિ લો, લો, વિજય મેળવો, મેળવો, નિવાસ કરો, નિવાસ કરો. સર્વ બલિદાને આ મંત્ર રક્ષણ માટે પઠવામાં આવે છે.'

બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ શિવઃ સ્કન્દો ગૌરીલક્ષઅમીર્ગણઆદયઃ । રક્ષન્તુ ચ જ્વરાભ્યાન્તં મુઞ્ચન્તુ ચ કુમારકમ્ ।। ૨૯૯.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ, સ્કંદ, ગૌરી, લક્ષ્મી, ગણ અને અન્ય લોકો તાવથી રક્ષણ કરે છે અને બાળકને મુક્ત કરે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ શય્યા તુ દણ્ડિસાજેશપાવકશ્ચતુરાનનઃ । સર્વ્વાર્થસાધકમિદં વીજં પિણ્ડાર્થમુચ્યતે ।। ૩૦૧.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: શય્યા, દંડ, આસન, અગ્નિ અને ચતુરાનન—આ બીજ સર્વ કામના પૂર્ણ કરે છે અને પિંડ માટે કહેવાય છે.

સ્વયં દીર્ઘસ્વરાકગ્યઞ્ચ વીજેષ્વઙ્ગાનિ સર્વશઃ । ખાતં સાધુ વિષઞ્ચૈવ સનિન્દું સકલં તથા ।। ૩૦૧.

દરેક બીજ લાંબા સ્વર અને 'ક' અક્ષર સાથે ઉચ્ચારવું; બધા અંગો તેમાં સામેલ છે; ખાડો, સારા, વિષ, ચંદ્ર અને બધી વસ્તુઓ પણ એ જ રીતે.

ગણસ્ય પઞ્ચ વીજાનિ પૃથગ્દૃષ્ટફલં મહત્ । ગણં જયાય નમઃ એકદંષ્ટ્રાય અચલકર્ણિને ગજવક્તાય મહોદરહસ્તાય ૩૦૧.

ગણ માટે પાંચ બીજ છે, દરેકથી મહાન ફળ મળે છે; 'ગણને નમન, એકદંતને, અચલકર્ણને, ગજમુખને, મહોદર અને હસ્તવાળાને.'

ગણાધિપતયે ગણેશ્વરાય ગણનાયકાય ગણક્રીડાય । દિગ્દલે પૂજયેન્નમૂર્ત્તીઃ પુરાવચ્ચાઙ્ગપઞ્ચકમ્ ।। ૩૦૧.

ગણના અધિપતિ, ગણેશ્વર, ગણનાયક, ગણક્રીડાને; દિશાઓમાં પૂર્વની જેમ, પાંચ અંગો સાથે મૂર્તિઓનું પૂજન કરવું.

મધ્યામાતર્જ્જનીમધ્યાગતાઙ્ગુષ્ઠૌ સમુષ્ટિકૌ । ચુર્ભુજો મોદકાઢ્યો દણ્ડપાશાઙ્કુશાન્વિતઃ ।। ૩૦૧.

મધ્યમાં મધ્યમ અને તर्जની, અંગૂઠા જોડાયેલા; ચાર હાથ, મોઢક ધરાવતો, દંડ, પાશ અને અંકુશ સાથે.

દન્તભક્ષધરં રક્તં સાબ્જં પાશાઙ્કુશૈર્વૃતમ્ । પૂજયેત્તં ચતુર્થ્યાઞ્ચ વિશેષેનાથ નિત્યશઃ ।। ૩૦૧.

ટૂટી દાંત ધરાવતો, લાલ રંગનો, કમળ સાથે, પાશ અને અંકુશથી ઘેરાયેલો; ચતુર્થીના દિવસે અને હંમેશા વિશેષ પૂજન કરવું.

શ્વેતાર્કમૂલેન કૃતં સર્વ્વાપ્તિઃ સ્યાત્તિલૈર્ઘૃતૈઃ । તણ્ડુલૈર્દધિમધ્વાજ્યૈઃ સૌભાગ્યં વશ્યતા ભવેત્ ।। ૩૦૧.

શ્વેત અર્કના મૂળથી બનાવેલ, તિલ અને ઘી વડે સર્વ સિદ્ધિ મળે છે; તંદુર, દહીં, મધ અને ઘી વડે સૌભાગ્ય અને વશીકરણ પ્રાપ્ત થાય છે.

ઘોષાસૃક્પ્રાણધાત્વર્દી દણ્ડી માર્ત્તણ્ડભૈરવઃ । ધર્મ્માર્થકામમોક્ષાણાં કર્ત્તા વિમ્બપુટાવૃતઃ ।। ૩૦૧.

ધ્વનિ, રક્ત, શ્વાસ અને તત્વો દંડધારી માર્તંડ ભૈરવ દ્વારા જાળવાય છે; તે ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષના કર્તા છે, વિંબપુટથી આવરાયેલ.

હ્રસ્વાઃ સ્યુર્મૂર્ત્તયઃ પઞ્ચ દીર્ઘા અઙ્ગાનિ તસ્ય ચ । સિન્દૂરારુણમીશાને વામાર્દ્ધદયિતં રવિં ।। ૩૦૧.

પાંચ મૂર્તિઓ ટૂંકી છે, અને તેના અંગો લાંબા છે; ઇશાન દિશામાં તે સિંધૂર રંગનો છે, ડાબી બાજુના પ્રિય છે, અને રવિ છે.

આગ્નેયાદિષુ કોણેષુ કુજમન્દાહિકેતવઃ । સ્નાત્વા વિધિવદાદિત્યમારાધ્યાર્ઘ્યપુરઃસરં ।। ૩૦૧.

અગ્નિ અને બીજા દિશાઓના ખૂણામાં મંગળ, બુધ, શનિ અને શુક્રને સ્થાપિત કરો; પછી નિયમ પ્રમાણે સ્નાન કરીને, સૌર્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરીને પૂજા કરો.

કૃતાન્તમૈશે નિર્મ્માલ્યં તેજશ્ચણ્ડાય દીપિતં । રોચના કુઙ્કુમં વારિ રક્તાગન્ધાક્ષતાઙ્કુરાઃ ।। ૩૦૧.

મૃત્યુના દેવને વણજોડેલા ફૂલમાળા અને તેજસ્વી દીવો અર્પણ કરો; પીળું રંગ, કુંકુમ, પાણી, લાલ સુગંધિત અક્ષત અને અંકુરો પણ ચઢાવો.