અગ્નિપુરાણમ્

મુનિપત્રૈઃ કૃતસ્વેદં દષ્ટં કાઞ્જિકપાચિતૈઃ । મૂષિકાઃ ષોડશ પ્રોક્તા રસઙ્કાર્પાસકજમ્પિવેત્ ।। ૨૯૮.

મુનીના પાંદડાથી સ્નાન કરાવવું, દંશનને કાંજીમાં પકાવવું; સોળ પ્રકારના ઉંદર જણાવ્યા છે—તેમને રસંકા, અર્પાસકા અને જામ પીવડાવો.

સતૈલં મૂષિકાર્ત્તિઘ્નં ફલિનીકુસુમન્તથા । સનાગરગુડમ્ભક્ષ્યં તદ્વિષારોચકાપહં ।। ૨૯૮.

તેલ સાથે ઉંદરદંશન નાશ થાય છે; ફલિની અને કસુમ પણ, નાગર અને ગુડ સાથે ખાવાથી ઝેર અને અરુચિ દૂર થાય છે.

ચિકિત્સા વિંશતિર્ભૂતા લૂતાવિષહરો ગણઃ । પદ્મકં પાટલી કુષ્ઠં નતમૂશીરચન્દનં ।। ૨૯૮.

વીસ પ્રકારની સારવાર છે; લૂતા ઝેર નાશ કરનાર સમૂહ: પદમક, પાટલી, કુષ્ઠ, નત, ઉશીર અને ચંદન.

નિર્ગુણ્ડી શારિવા શેલુ લૂતાર્ત્તં સેચયેજ્જલૈઃ । ગુઞ્જાનિર્ગુણ્ડિકઙ્કોલપર્ણં શુણ્ઠી નિશાદ્વયં ।। ૨૯૮.

નિર્ગુંડી, શારિવા, શેલુ—લૂતા પીડામાં પાણીથી છાંટવું; ગુંજ, નિર્ગુંડીકા, કોલાના પાંદડા, સૂંઠ અને બે પ્રકારની નિશા.

કરઞ્જાસ્થિ ચ તત્પઙ્કૈઃ વૃશ્ચિકાર્ત્તિહરં શ્રૃણુ । મઞ્જિષ્ઠા વ્યોષપુષ્પં શિરીષકૌમુદં ।। ૨૯૮.

કરંજની હાડકાં, તેના પેસ્ટ સાથે, વિચ્છુદંશન નાશ કરે છે—સાંભળો: મંજીષ્ઠા, વ્યોષા, શિરીષ ફૂલ અને કુમુદ.

સંયોજ્યાશ્ચતુરો યોગા લેપાદૌ વૃશ્ચિકાપહાઃ ।। ઓં નમો ભગવતે રુદ્રાય ચિવિ છિન્દ કિરિ ભિન્દ ખઙ્ગેન છેદય શુલેન ભેદય ચક્રેણ દારય ઓં હ્રૂઁ ફટ્ । મન્ત્રેણ મન્ત્રિતો દેયો ગર્દ્ધભાદીન્નિકૃન્તતિ ।। ૨૯૮.

લગાડવાની શરૂઆતમાં ચાર પ્રકારના યોગો જોડવાથી વિચ્છુનો ઝેર દૂર થાય છે. ઓમ ભગવાન રુદ્રને નમસ્કાર: કાપો, છિદ્ર કરો, ફાડો, તલવારથી કાપો, ભાલાથી ભેદો, ચક્રથી ફાડો—ઓમ હ્રૂં ફટ. આ મંત્રથી શક્તિ પ્રાપ્ત કરીને આપવું જોઈએ; તે ગધેડા અને અન્ય પ્રાણીઓના ઝેરને નાશ કરે છે.

ત્રિફલોશીરમુસ્તામ્બુમાંસીપદ્મકચન્દનં । અજાક્ષીરેણ પાનાદેર્ગર્દ્ધભાદેર્વિષં હરેત્ ।। ૨૯૮.

ત્રિફળા, ઉશીર, મુસ્તા, પાણી, માંસી, પદ્મ અને ચંદન—આ બધું બકરીના દૂધમાં ભેળવીને પીવડાવવાથી ગધેડા અને એવા પ્રાણીઓના ઝેર દૂર થાય છે.

હરેત્ શિરીષપઞ્ચાઙ્ગં વ્યોષં શતપદીવિષં । સકન્ધરં શિરીષાસ્થિ હરેદુન્દૂરજં વિષં ।। ૨૯૮.

શિરીષના પાંચ ભાગો અને વ્યોષ સાથે મળીને શતપદી (મિલીપીડ)ના ઝેરને દૂર કરે છે. શિરીષની ડાળ અને શિરીષનું લાકડું સાથે મળીને ઉંદરના ઝેરને દૂર કરે છે.

વ્યોષં સસર્પિઃ પિણ્ડીતમૂલમસ્ય વિષં હરેત્ । ક્ષારવ્યોષવચાહિઙ્ગુવિડઙ્ગં સૈન્ધવન્નતં ।। ૨૯૮.

વ્યોષ અને ઘી સાથે પિંડ બનાવીને આ ઝેર દૂર થાય છે. ક્ષાર, વ્યોષ, વચ, હીંગ, વિડંગ અને સૈંધવ લવણ પણ અસરકારક છે.

અમ્બષ્ઠાતિબલાકુષ્ઠં સર્વકીટવિષં હરેત્ । યષ્ટિવ્યોષગુડક્ષીરયોગાઃ શુનો વિષાપહઃ ।। ૨૯૮.

અંબષ્ટ, અતિબલા અને કુષ્ટા બધાં જીવાતોના ઝેરને દૂર કરે છે. યષ્ટિ, વ્યોષ, ગોળ અને દૂધનો સંયોજન કૂતરાના ઝેરને દૂર કરે છે.

ઓં સુભદ્રાયૈ નમઃ ઓં સુપ્રભાયૈ નમઃ । યાન્યૌષધાનિ ગૃહ્યન્તે વિદાનેન વિના જનૈઃ ।। ૨૯૮.

ઓમ સુભદ્રાને નમસ્કાર, ઓમ સુપ્રભાને નમસ્કાર. જે ઔષધિઓ લોકો યોગ્ય જ્ઞાન વિના લે છે—

તેષાં વીજન્ત્વયા ગ્રાહ્યમિતિ બ્રહ્માઽવ્રવીચ્ચ નામ્ । તામ્પ્રણમ્યોષધીમ્પશ્ચાત્ યવાન્ પ્રક્ષિપ્ય મુષ્ટિના ।। ૨૯૮.

તેના બીજ તું લેવું જોઈએ, એવું બ્રહ્માએ કહ્યું. એ ઔષધિઓને વંદન કર્યા પછી, મુઠીથી જવાર ઉમેરવું જોઈએ.

દશ જપ્ત્વા મન્ત્રમિદં નમસ્કુર્ય્યાત્તદૌષધં । ત્વામુદ્ધરામ્યૂદ્‌ર્ધ્વનેત્રામનેનૈવ ચ ભક્ષયેત્ ।। ૨૯૮.

આ મંત્રને દસ વખત જપ કર્યા પછી, એ ઔષધિને નમસ્કાર કરવું. એ જ મંત્રથી, તેને માથા પર રાખીને પછી સેવન કરવું.

નમઃ પુરુષસિંહાય નમો ગોપાલકાય ચ । આત્મનૈવાભિજાનાતિ રણે કૃષ્ણપરાજયં ।। ૨૯૮.

પુરુષસિંહને નમસ્કાર, ગોપાલકને પણ નમસ્કાર. પોતે જ યુદ્ધમાં કૃષ્ણની હાર ઓળખે છે.

એતેન સત્યવાક્યેન અગદો મેઽસ્તુ સિધ્યતુ ।। નમો વૈદૂર્ય્યમાતે તન્ન રક્ષ માં સર્વવિષેભ્યો ગૌરિ ગાન્ધારિ ચાણ્ડાલિ માતઙ્ગિનિ સ્વાહા હરિમાયે । ઔષધાદૌ પ્રયોક્તવ્યો મન્ત્રોઽયં સ્થાવરે વિષે ।। ૨૯૮.

આ સાચા વચનથી મારી દવા સફળ થાય. ઓ વૈદૂર્ય માતા, મને બધા ઝેરથી બચાવ—ગૌરી, ગાંધારી, ચાંડાળી, માતંગિની, સ્વાહા, હરિમાયે. આ મંત્ર ઔષધિ શરૂ કરતાં પહેલા સ્થાવર ઝેર માટે ઉપયોગ કરવો.

ભુક્તમાત્રે સ્થિતે જ્વાલે પદ્મં શીતામ્બુસેવિતં । પાયયેત્સઘૃતં ક્ષૌદ્રં વિષઞ્ચેત્તદનન્તરં ।। ૨૯૮.

ઝેર ખાધા પછી, એ અંદર રહે ત્યારે, ઠંડા પાણીથી ઠંડું કરેલું પદ્મ, ઘી અને મધ સાથે આપવું જોઈએ, જો તરત જ ઝેરની આશંકા હોય.

અગ્નિરુવાચ બાલતન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ બાલાદિગ્રહમર્દ્દનં । અથ જાતદિને વત્સં ગ્રહી ગૃહ્ણાતિ પાપિની ।। ૨૯૯.

અગ્નિએ કહ્યું: હવે હું બાળકો માટેની સારવાર અને બાળગ्रहના નાશ વિશે કહું છું. જન્મના દિવસે, પાપી ગ્રહી વાછરાને પકડી લે છે.

ગાત્રોદ્વેગો નિરાહારો નાનાગ્રીવાવિવર્ત્તનં । તચ્ચેષ્ટિતમિદં તત્સ્યાન્માતૃણાઞ્ચ બલં હરેત્ ।। ૨૯૯.

શરીરમાં બેચેની, ખાવાનું ના કહેવું, ગળાને અલગ-અલગ રીતે વાળવું—આ એના લક્ષણો છે, અને એ માતાઓની તાકાત પણ લઈ લે છે.

મત્સ્યમાંસસુરાભક્ષ્યગન્ધસ્રગ્ધૂપદીપકૈઃ । લિમ્પેચ્ચ ધાતકીલોધ્રમઞ્જિષ્ઠાતાલચન્દનૈઃ ।। ૨૯૯.

માછલી, માંસ, દારૂ, ફૂલમાળા, ધૂપ અને દીવા જેવી સુગંધથી, ધાતકી, લોધ્રા, મંજીષ્ઠા, તાળ અને ચંદનથી લિપન કરવું.

મહિષાક્ષેણ ધૂપશ્ચ દ્વિરાત્રે ભીષણી ગ્રહી । તચ્ચેષ્ટા કાસનિશ્વાસૌ ગાત્રસઙ્ગોચનં મુહુઃ ।। ૨૯૯.

મહિષની આંખથી બે રાત સુધી ધૂપ કરવાથી ભયાનક ગ્રહી શાંત થાય છે. એના લક્ષણો છે: ખાંસી, ઉછાસ અને વારંવાર અંગો સંકોચાવવું.

આજમૂત્રૈર્લિપેત્ કૃષ્ણાસેવ્યાપામાર્ગચન્દનૈઃ । ગોશ્રૃઙ્ગદન્તકેશૈશ્ચ ધૂપયેત્ પૂર્વવદ્વલિઃ ।। ૨૯૯.

બકરીના મૂત્ર, કૃષ્ણાસેવ્યા, અપામારગ અને ચંદનથી લિપન કરવું; ગાયના શિંગ, દાંત અને વાળથી, પહેલા જેવું ધૂપ કરવું અને નિર્ધારિત બલિ આપવું.

ગ્રહી ત્રિરાત્રે ઘણ્ઠાલી તચ્ચેષ્ટા ક્રન્દનં મુહુઃ । જૃમ્ભણં સ્વનિતન્ત્રાસો ગાત્રોદ્વેગમરોચનં ।। ૨૯૯.

ત્રીજી રાતે ઘંટાળી નામની ગ્રહી આવે છે; એના લક્ષણો છે: વારંવાર રડવું, ઉંઘ આવવી, કાંપવું, અવાજથી ડરવું, શરીરમાં બેચેની અને ભૂખ ન લાગવી.

કેશરાઞ્જનગોહસ્તિદન્તં સાજપયો લિપેત્ । નખરાજીવિલ્વદલૈર્ધૂપયેચ્ચ બલિં હરેત્ ।। ૨૯૯.

કેશરાંજન, ગાયના દાંત અને હાથીના દાંત સાથે, બકરીના દૂધથી લિપન કરવું; નખરાજી અને બિલ્વના પાનથી ધૂપ કરવું અને નિર્ધારિત બલિ આપવું.

ગ્રહી ચતુર્થી કાકોલી ગાત્રોદ્વેગપ્રરોચનં । ફેનોદ્‌ગ્ણરો દિશો દ़તકેશેન ધૂપયેત્ ।। ૨૯૯.

ચોથી પ્રકારની ગ્રહી, કાકોલી, શરીરમાં ઉલટપલટ અને ચિંતા લાવે છે; પીડિત બાળકના વાળ અને ઝાકળથી દિશાઓમાં ધૂપ કરવો.

ગજદન્તાહિનિર્મ્મોકવાજિમૂત્રપ્રલેપનં । સરાજીનિમ્બપત્રેણ ધૂતકેશેન ધૂતકેશેન ધૂપયેત્ ।। ૨૯૯.

હાથીના દાંત, સાપની ત્વચા અને ઘોડાની મૂત્રથી લપસી બનાવીને લગાડવી; રાજા નીમના પાન અને પીડિત બાળકના વાળથી ધૂપ કરવો.

હંસાધિકા પઞ્ચમી સ્યાજ્જૃમ્ભાશ્વાસોદ્‌ર્ધ્વધારિણી । મુષ્ટિબન્ધશ્ચ તચ્ચેષ્ટા બલિં મત્સ્યાદિના હરેત્ ।। ૨૯૯.

પાંચમી, હંસાધિકા, ઊંઘ આવવી, ઊંચી શ્વાસ લેવી અને ઉપર જોવું, મુઠી બાંધવી અને આવા લક્ષણો આવે; માછલી અને એ જેવી વસ્તુઓથી બલિ આપવી.

મેષશ્રૃડ્ગબલાલોધ્રશિલાતાલૈઃ શિશું લિપેત્ । ફટ્કારી તુ ગ્રહી ષષ્ઠી ભયમોહપ્રરોદનં ।। ૨૯૯.

મેષના શિંગા, બલા, લોધ્રા અને પથ્થર એલોયથી બાળકને લગાડવું; છઠ્ઠી ગ્રહી, ફટકારી, ડર, ભ્રમ અને રડવું લાવે છે.

નિરાહરોઽહ્ગવિક્ષેણો હરેન્મત્સ્યાદિના બલિં । રાજીગુગ્ગુલુકુષ્ઠે ભદન્તાદ્યૈર્ધૂપલેપનૈઃ ।। ૨૯૯.

ઉપવાસ અને અંગોમાં ઉલટપલટ હોય ત્યારે, માછલી વગેરેથી બલિ આપવી; રાજી, ગુગ્ગુલુ, કુષ્ટ, ભદંત અને એ જેવી વસ્તુઓથી ધૂપ અને લગાડવું.

સપ્તમે મુક્તકેશ્યાર્ત્તઃ પૂતિગન્ધો વિજૃમ્ભણં । સાદઃ પ્રરોદનઙ્ગાસો ધૂપો વ્યાઘ્રનશૈર્લિપેત્ ।। ૨૯૯.

સાતમીમાં, પીડિત બાળકના વાળ વિખેરાયેલા, દુર્ગંધ, ઊંઘ આવવી, કમજોરી, સતત રડવું અને ઉધરસ હોય; વ્યાઘ્રનશથી ધૂપ અને લગાડવું.