અગ્નિપુરાણમ્

કં ટં પં શં વૈનતેયઃ ખં ઠં ફં ષં ગદામનુઃ । ગં ડં બં સં પુષ્ટિમન્ત્રો ઘં ઢં ભં હં શ્રિયૈ નમઃ

'કં', 'ટં', 'પં', 'શં'—વૈનતેય; 'ખં', 'ઠં', 'ફં', 'ષં'—ગદા મંત્ર; 'ગં', 'ડં', 'બં', 'સં'—પોષણ મંત્ર; 'ઘં', 'ઢં', 'ભં', 'હં'—શ્રીને વંદન.

વં શં મં ક્ષં પાઞ્ચજન્યં છં તં પં કૌસ્તુભાય ચ। જં ખં વં સુદર્શનાય શ્રીવત્સાય સં વં દં ચં લં

'વં', 'શં', 'મં', 'ક્ષં'—પાંચજન્ય માટે; 'છં', 'તં', 'પં'—કૌસ્તુભ માટે; 'જં', 'ખં', 'વં'—સુદરશન માટે; શ્રીવત્સ માટે 'સં', 'વં', 'દં', 'ચં', 'લં'.

ઓં ધં વં વનમાલાયૈ મહાનન્તાય વૈ નમઃ । નિર્બીજપદમન્ત્રાણં પદૈરઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

'ઓમ', 'ઢં', 'વં'—વનમાલા માટે; મહાનંત માટે વંદન; બીજાક્ષર વગરના મંત્રો માટે અંગો શબ્દોથી બનાવવું.

જાત્યન્તૈર્નામસંયુક્તૈર્હૃદયાદીનિ પઞ્ચધા। પ્રણવં હૃદયાદીનિ તતઃ પ્રોક્તાનિ પઞ્ચધા

જાતિના અંતમાં નામ જોડીને હૃદય વગેરે પાંચ રૂપમાં છે; પ્રણવ સાથે હૃદય વગેરે પછી પાંચ રૂપમાં કહેવાય છે.

પ્રણવં હૃદયં પૂર્વં પરાયેતિ શિરઃ શિખા। નામ્નાત્મના તુ કવચં અસ્ત્રં નામાન્તકં ભવેત્

પ્રણવ પહેલા હૃદય છે, પરા માથું અને શિખા છે; કવચ પોતાનું નામ છે, અસ્ત્ર નામના અંત સાથે છે.

ઓં પરાસ્ત્રાદિસ્વનામાત્મા ચતુર્થ્યન્તો નમોન્તકઃ। એકવ્યૂહાદિપડ્‌વિશવ્યૂહાત્તસ્યાત્મનો મનુઃ

'ઓમ', 'પરા', અસ્ત્ર અને પોતાનું નામ, ચોથા વિભક્તિમાં અને 'નમઃ'થી અંતમાં; એક વિયૂહથી દસ વિયૂહ સુધી, તેનો પોતાનો મંત્ર.

કનિષ્ઠાદિકરાગ્રેષુ પ્રકૃતિં દેહકેર્ચ્ચયેત્। પરાય પુરુષાત્મા સ્યાત્ પ્રકૃત્યાત્મા દ્વિરૂપકઃ

નાની આંગળી અને હાથના ટોચે શરીરનું સ્વરૂપ પૂજવું; પરા પુરુષનું આત્મા છે, અને સ્વરૂપે બે પ્રકારનું છે.

ઓં પરાયાગ્ન્યાત્મને ચૈવ વાય્વર્ક્કૌ ચ દ્વિરૂપકઃ। અગ્નિં ત્રિમૂર્ત્તૌ વિન્યસ્ય વ્યાપકં કરદેહયોઃ

ૐ, સર્વોચ્ચ, અગ્નિનું સ્વરૂપ, અને વાયુ તથા સૂર્ય — જે દ્વિરૂપ છે — માટે; અગ્નિ, જે ત્રણ રૂપ ધરાવે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર સ્થાપિત કરો.

વાય્વર્ક્કૌ કરશાખાસુ સવ્યેતરકરદ્વયે। હૃદિ મૂર્ત્તૌ તનાવેષ ત્રિવ્યૂહે તુર્ય્યરૂપકે

વાયુ અને સૂર્યને બંને હાથની શાખાઓ પર, એટલે કે જમણા અને ડાબા હાથ પર, સ્થાપિત કરો; તેનું સ્વરૂપ હૃદય અને શરીરમાં, ત્રણ પ્રકારની રચના અને ચોથા રૂપમાં સ્થાપિત કરો.

ઋગ્વેદં વ્યાપકં હસ્તે અઙ્ગુલીષુ યજુર્ન્યસેત્। તલદ્વયેથર્વરૂપં શિરોહૃચ્ચરણાન્તકઃ

ઋગ્વેદ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ પર સ્થાપિત કરો; યજુરવેદને અંગૂઠીઓ પર; અથર્વવેદના રૂપને બંને તળિયાં પર; અને શિર, હૃદય તથા પગના અંત પર.

આકાશં વ્યાપકં ન્યસ્ય કરે દેહે તુ પૂર્વવત્। અઙ્ગુલીષુ ચ વાય્વાદિ શિરોહૃદ્‌ગુહ્યપાદકે

આકાશ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર પૂર્વની જેમ સ્થાપિત કરો; અને અંગૂઠીઓ પર વાયુ અને અન્ય તત્વો; શિર, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર.

વાયુર્જ્યોતિર્જલં પૃથ્વી પઞ્ચવ્યૂહઃ સમીરિતઃ। મનઃ શ્રોત્રન્ત્વગ્દૃગ્જિહ્વા ઘ્રાણં ષડ્‌વ્યૂહ ઈરિતઃ

વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ પાંચ તત્વોની રચના છે; મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને નાક — આ છ તત્વોની રચના છે.

વ્યાપકં માનસં ન્યસ્ય તતોઙ્ગુષ્ઠાદિતઃ ક્રમાત્। મૂર્દ્ધાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યપત્સુ કથિતઃ કરુણાત્મકઃ

સર્વત્ર વ્યાપક મનને, પછી અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; શિર, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર કરુણા સ્વરૂપનું વર્ણન છે.

આદિમૂર્ત્તિસ્તુ સર્વત્ર વ્યાપકો જીવસઞ્‌જ્ઞિતઃ। ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મ્મહર્જ્જનસ્તપઃ સત્યઞ્ચ સપ્તધા

પ્રથમ સ્વરૂપ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને જીવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહર, જન, તપઃ અને સત્ય — આ સાત વિભાગ છે.

કરે દેહે ન્યસેદાદ્યમઙ્ગુષ્ઠાદિક્રમેણ તુ। તલસંસ્થઃ સપ્તમશ્ચ લોકેશો દેહકે ક્રમાત્

હાથ અને શરીર પર, પ્રથમ સ્વરૂપને અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; સાતમું, જે તળિયાંના આધાર પર સ્થિત છે, તે લોકનો સ્વામી છે, શરીરમાં ક્રમશઃ.

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યાઙ્‌ઘ્રિષુસંસ્થિતઃ। અગ્નિષ્ટોમસ્તથોક્થસ્તુ ષોડશી વાજપેયકઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગના અંત પર — અગ્નિષ્ટોમ, ઉક્ત, સોડશી અને વાજપેયા સ્થાપિત છે.

અતિરાત્રાપ્તોર્યામઞ્ચ યજ્ઞાત્મા સપ્તરૂપકઃ। ધીરહં મનઃ શબ્દશ્ચ સ્પર્શરૂપરસાસ્તત

અતિરાત્ર અને અપ્તોર્યામ, યજ્ઞનું સ્વરૂપ, સાત પ્રકારના રૂપ છે; ધીર આત્મા, મન, અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પછી

ગન્ધો બુદ્ધિર્વ્યાપકં તુ કરે દેહે ન્યસેત્ ક્રમાત્। ન્યસેદન્ત્યૌ ચ તલયોઃ કે લલાટે મુખે હૃદિ

ગંધ અને બુદ્ધિ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; છેલ્લાં બે તળિયાં પર, અને લલાટ, મોઢું તથા હૃદય પર.

નાભૌ ગુહ્યે ચ પાદે ચ અષ્ટવ્યૂહઃ પુમાન્ સ્મૃત । જીવો બુદ્ધિરહઙ્કારો મનઃ શબ્દો ગુણોનિલઃ

નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર, આઠ પ્રકારની રચના વ્યક્તિ તરીકે ઓળખાય છે: જીવ, બુદ્ધિ, અહંકાર, મન, અવાજ, ગુણ અને વાયુ.

રૂપં રસો નવાત્માયં જીવ અહ્‌ગુષ્ઠકદ્વયે। તર્જન્યાદિક્રમાચ્છેષં યાવદ્વામપ્રદેશિનીમ્

રૂપ અને સ્વાદ — આ નવ પ્રકારના આત્મા છે; જીવ બંને અંગૂઠાંમાં છે; બાકી, તर्जનીથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ ડાબી અનામિકા સુધી.

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ। પાદયોશ્ચ દશાત્માયં ઇન્દ્રો વ્યાપી સમાસ્થિતઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ, ઘૂંટણ અને પગ — આ દસ પ્રકારના આત્મા, ઇન્દ્ર, સર્વત્ર વ્યાપક છે.

અઙ્‌ગુષ્ટકદ્વયે વહ્નિસ્તર્જન્યાદૌ પરેષુ ચ। શિરોલલાટવક્ત્રેષુ હૃન્નાભિગુહ્યજાનુષુ

બંને અંગૂઠાંમાં અગ્નિ છે; તર્જની અને અન્ય અંગૂઠીઓમાં ક્રમશઃ; શિર, લલાટ અને મોઢામાં; હૃદય, નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને ઘૂંટણમાં.

પાદયોરેકાદશાત્મા મનઃ શ્રોત્રં ત્વગેવ ચ। ચક્ષુર્જિહ્વા તથા ઘ્રાણં વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયુકઃ

બંને પગમાં, અગિયાર પ્રકારના આત્મા: મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગ.

ઉપસ્થં માનસો વ્યાપી શ્રોત્રમઙ્ગુષ્ઠકદ્વયે। તર્જન્યાદિક્રમાદષ્ટૌ અતિરિક્તં તલદ્વયે

ઉપસ્થ અંગમાં, મન સર્વત્ર વ્યાપક છે; કાન બંને અંગૂઠાંમાં; તર્જનીથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ આઠ; બાકી બંને તળિયાંમાં.

ઉત્તમાઙ્ગલલાટાસ્યહૃન્નાભાવથ ગુહ્યકે। ઊરુયુગ્મે તથા જઙ્ઘે ગુલ્ફપાદેષુ ચ ક્રમાત્ ।। ૩૭ વિષ્ણુર્મ્મધુહરશ્ચૈવ ત્રિવિક્રમકવામનૌ। શ્રીધરોથ હૃષીકેશઃ પદ્મનાભસ્તથૈવ ચ

ઉત્તમ અંગ, લલાટ, મોઢું, હૃદય, નાભિ અને પછી ગુપ્ત અંગ; બંને જાંઘ, એ જ રીતે શંક, ગાંઠ અને પગમાં ક્રમશઃ — વિષ્ણુ, મધુસૂદન, ત્રિવિક્રમ, વામન, શ્રીધર, હૃષીકેશ અને પદ્મનાભ.

દામોદરઃ કેશવશ્ચ નારાયણસ્તતઃ પરઃ। માધવશ્ચાથ ગોવિન્દો વિષ્ણું વૈ વ્યાપકં ન્યસેત્

દામોદર, કેશવ, પછી સર્વથી શ્રેષ્ઠ નારાયણ, પછી માધવ અને ગોવિંદ—આ રીતે સર્વત્ર વ્યાપક વિષ્ણુની સ્થાપના કરવી.

અઙ્‌ગુષ્ઠાદૌ તલે દ્વૌ ચ પાદે જાનુનિ વૈ કટૌ। શિરઃ શિખરકટ્યાઞ્ચ જાનુપાદાદિષુ ન્યસેત્

અંગૂઠા, હથેળી, પગ, ઘૂંટણ, કમર, માથું, શિખર, કમર, ઘૂંટણ અને પગ—આ અંગો પર અનુક્રમથી સ્થાપના કરવી.

દ્વાદશાત્મા પઞ્ચવિંશઃ ષડ્‌વિંશવ્યૂહકસ્તથા। પુરુષો ધીરહઙ્કારો મનશ્ચિત્તઞ્ચ શબ્દકઃ

બાર પ્રકારની આત્મા, પચ્ચીસમો, અને છવીસમો વ્યવસ્થિત રૂપ; પુરુષ, ધીર, અહંકાર, મન, ચિત્ત અને અવાજનું તત્વ.

તથા સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધઃ શ્રોત્રં ત્વચસ્તથા। ચક્ષુર્જિહ્વા નાસિકા ચ વાક્‌પાણ્યઙ્ઘ્રિશ્ચ પાયવઃ

તેમ જ, સ્પર્શ, સ્વાદ, રૂપ, સુગંધ; કાન, ચામડી, આંખ, જીભ, નાક, વાણી, હાથ, પગ અને વિસર્જન અંગો.