અગ્નિપુરાણમ્

દેવતા પુરુષોઽનુષ્ટુપ્‌છન્દો જ્ઞેયઞ્ચ ત્રૈષ્ટુભમ્ । અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમૃષિરુત્તરગોનરઃ ।। ૨૯૬.

દેવતા પુરુષ છે, છંદસ અનુષ્ટુપ છે, અને તૃષ્ટુભ પણ માનવામાં આવે છે. આ સૂક્ત જળમાંથી રચાયું છે, ઋષિ ઉત્તર ગોનર છે.

આદ્યાનાન્તિસૃણાં ત્રિષ્ટુપ્‌છન્દોઽનુષ્ટુબ્દ્વયોરપિ । છન્દસ્ત્રૈષ્ટુભમન્ત્યાયાઃ પુરુષોઽસ્યાપિ દેવતા ।। ૨૯૬.

પ્રથમ ત્રણ માટે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, પછીના બે માટે અનુષ્ટુપ છે. છેલ્લે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, અને તેની દેવતા પુરુષ છે.

આશુરિન્દ્રો દ્વાદશાનાં છન્દસ્ત્રિષ્ટુબુદાહૃતં । ઋષિઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિરથઃ સૂક્તે સપ્તદશાર્ચ્ચકે ।। ૨૯૬.

દ્વાદશ માટે દેવતા આશુ ઇન્દ્ર છે, છંદસ તૃષ્ટુભ કહેવાય છે. સત્તર શ્લોકવાળા સૂક્ત માટે ઋષિ પ્રતિરથ કહેવાય છે.

પૃથક્‌પૃથક્ દેવતાઃ સ્યુઃ પુરુવિદઙ્ગદેવતા । અવશિષ્ટદૈવતેષુ છન્દોઽનુષ્ટુબુદાહૃતં ।। ૨૯૬.

દરેક માટે અલગ-અલગ દેવતાઓ છે, જ્ઞાનીઓ યોગ્ય દેવતાઓ જાણે છે. બાકી દેવતાઓ માટે છંદસ અનુષ્ટુપ કહેવાય છે.

અસૌ યસ્તામ્રો ભવતીન્દ્રઃ પુરુલિઙ્ગોક્તદેવતાઃ । પઙ્ક્તિચ્છન્દોઽથ મર્મ્માણિ ત્વપો લિઙ્ગોક્તદેવતાઃ ।। ૨૯૬.

જે લાલ રંગનો છે, તે ઇન્દ્ર છે, અનેક રૂપવાળા દેવતાઓ જણાવ્યા છે; છંદસ પંક્તિ છે. મર્મો જળ સાથે જોડાયેલા છે, દેવતાઓ પણ જણાવ્યા મુજબ છે.

રૌદ્રાધ્યાયે ચ સર્વ્વસ્મિન્નૃષિઃ સ્યાત્ પરમેષ્ઠ્યપિ । પ્રજાપતિર્વ્વા દેવાનાં કુત્સસ્ય તિસૃણાં પુનઃ ।। ૨૯૬.

રૌદ્ર અધ્યાયમાં સર્વત્ર ઋષિ પરમેષ્ઠી છે; અથવા દેવતાઓ માટે પ્રજાપતિ, અને ત્રણ માટે કutsa ફરી ઋષિ છે.

મનોદ્વયોરુમૈકા સ્યાદ્રુદ્રો રુદ્રાશ્ચ દેવતાઃ । આદ્યોનુવાકોઽથ પૂર્વ્વ એકરુદ્રાખ્યદૈવતઃ ।। ૨૯૬.

મન સાથે જોડાયેલા બે માટે ઉમા જ દેવતા છે, અને રુદ્ર તથા રુદ્રાઓ પણ દેવતા છે. પ્રથમ અનુવાક અને પહેલો, એકરુદ્ર નામના દેવતા છે.

છન્દો ગાયત્રમાદ્યાયા અનુષ્ટુપ્‌ તિસૃણામૃચામ્ । તિસૃણાઞ્ચ તથા પઙ્ક્તિરનુષ્ટુબથ સંસ્મૃતમ્ ।। ૨૯૬.

પ્રથમ માટે છંદસ ગાયત્રી છે; ત્રણ ઋચાઓ માટે અનુષ્ટુપ છે. ત્રણ માટે પંક્તિ છે, અને પછી ફરી અનુષ્ટુપ યાદ કરવામાં આવે છે.

દ્વયોશ્ચ જગતીછન્દો રુદ્રાણામપ્યશીતયઃ । હિરણ્યબાહવસ્તિસ્રો નમો વઃ કિરિકાય ચ ।। ૨૯૬.

બે માટે છંદસ જગતી છે; રુદ્રાણીઓ માટે અશી છે. 'હિરણ્યબાહુ' ત્રણ વખત, 'નમો વઃ' અને 'કિરિકા' માટે પણ.

પઞ્ચર્ચ્ચો રુદ્રદેવાઃ સ્યુર્મન્ત્રે રુદ્રાનુવાકકે । વિંશકે રુદ્રદેવાસ્તાઃ પ્રથમા બૃહતી સ્મૃતા ।। ૨૯૬.

પાંચ ઋચાવાળા રુદ્રમંત્રમાં દેવતા રુદ્ર છે; રુદ્રાનુવાક નામના મંત્રમાં વીસ રુદ્રદેવતાઓ છે, અને પ્રથમ બૃહતી કહેવાય છે.

ઋગ્‌દ્વિતીયા ત્રિજગતી તૃતીયા ત્રિષ્ટુબેવ ચ । અનુષ્ટુભો યજુસ્તિસ્ર આર્યોભિજ્ઞઃ સુસિદ્ધિભાક્ ।। ૨૯૬.

બીજું ઋગ્વેદ છંદસમાં છે, ત્રણ જગતીમાં છે, અને ત્રીજું તૃષ્ટુભમાં છે. યજુરમાં ત્રણ અનુષ્ટુપ છે; જે આર્યજ્ઞાને છે, તે સુસિદ્ધિ પામે છે.

ત્રૈલોક્યમોહનેનાપિ વિષવ્યાધ્યરિમર્દ્દનં । ઇઁ શ્રીઁ હ્રીઁ હ્રૈઁ હૂઁ ત્રૈલોક્યમોહનાય વિષ્ણવે નમઃ ।। ૨૯૬.

આ મંત્રથી ત્રણ લોકને મોહિત થાય છે, વિષ, રોગ અને દુશ્મન નાશ પામે છે: 'ઇં શ્રીં હ્રીં હ્રૈં હૂં—ત્રિલોકમોહન વિષ્ણુને નમન.'

ઓં હં ઇઁ ઉગ્રવીરં મહાવિષ્ણું જ્વલન્તં સર્વતોમુખં । નૃસિંહં ભીષણં ભદ્રં મૃત્યુમૃત્યુન્નમામ્યહં ।। ૨૯૬.

ૐ હં ઇં—ઉગ્રવીર, મહાવિષ્ણુ, ચમકતા, સર્વ દિશામાં મુખવાળા; નરસિંહ, ભયાનક, શુભ, મૃત્યુના મૃત્યુ—હું નમન કરું છું.

અયમેવ તુ પઞ્ચાઙ્ગો મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ । દ્વાદશાષ્ટાક્ષરૌ મન્ત્રૌ વિષવ્યાધિવિમર્દ્દનૌ ।। ૨૯૬.

આ જ પાંચ અંગોવાળો મંત્ર છે, જે સર્વ કામને સિદ્ધ કરે છે. દ્વાદશ અને અઠ્ઠ syllableવાળા મંત્રો વિષ અને રોગનો નાશ કરે છે.

કુબ્જિકા ત્રિપુરા ગૌરી ચન્દ્રિકા વિષહારિણી । પ્રસાદમન્ત્રો વિષહૃદાયુરારોગ્યવર્દ્ધનં ।। ૨૯૬.

કુબ્જિકા, ત્રિપુરા, ગૌરી, ચન્દ્રિકા, વિષહારીણી—પ્રસાદમંત્ર વિષ દૂર કરે છે અને આયુષ્ય તથા આરોગ્ય વધારે છે.

સૌરો વિનાયકસ્તદ્વદ્રુદ્રમન્ત્રાઃ સદાખિલાઃ ।। ૨૯૬.

સૂર્ય અને વિનાયકના મંત્રો પણ હંમેશા રુદ્રમંત્રો છે.

એકદ્વિત્રિચતુર્વીજઃ કૃષ્ણચક્રાઙ્ગપઞ્ચકઃ । ગોપીજનવલ્લભાય સ્વાહા સર્વાર્થસાધકઃ ।। ૨૯૭.

એક, બે, ત્રણ કે ચાર બીજવાળું, પાંચ કાળાં ચક્રવાળાં અંગો ધરાવતું, ગોપીજનવલ્લભને સ્વાહા સાથે અર્પણ કરેલું, સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.

ઓં નમો ભગવતે રુદ્રાય પ્રેતાધિપતયે ગુત્ત્વ ગર્જ્જ ભ્રામય મુઞ્ચ મુહ્ય કટ આવિશ સુવર્ણપતઙ્ગ રુદ્રો જ્ઞાપયતિ ઠ । પાતાલક્ષોભમન્ત્રોયં મન્ત્રણાદ્વિષનાશનઃ । દંશકાહિદંશે સદ્યો દષ્ટઃ કાષ્ઠશિલાદિના ।। ૨૯૭.

ઓમ, ભગવાન રુદ્રને વંદન, પ્રેતોના સ્વામી, રક્ષો, ગર્જો, ઘૂમાવો, છોડો, ભુલાવો, બાંધો, પ્રવેશો, સુવર્ણ પાંખવાળાં રુદ્ર આજ્ઞા આપે છે, ઠ. આ મંત્ર પાતાળમાં ઉથલાવા માટે છે; જપથી ઝેર નાશ પામે છે. ઝેરી સાપ, લાકડું, પથ્થર વગેરેના દંશન પર તરત અસર કરે છે.

વિષશાન્ત્યૈ દહેદ્દંશં જ્વાલકોકનદાદિના । શિરીષવીજપુષ્પાર્કક્ષીરવીજકટુત્રયં ।। ૨૯૭.

ઝેર શાંત કરવા માટે દંશનને જ્વાળાથી બળાવો, અથવા કોકનદ અને બીજા ઉપાયોથી; શિરીષ બીજ, ફૂલ, અર્ક અને દૂધ—આ ત્રણ વસ્તુઓ ઉપયોગ કરો.

વિષં વિનાશયેત્ પાનલેપનેનાઞ્જનાદિના । શિરિષપુષ્પસ્ય રસભાવિતં મરિચં સિતં ।। ૨૯૭.

ઝેર પીવાથી, લગાડવાથી કે અંજનમાં, શિરીષ ફૂલનો રસ, મરી અને ખાંડ—all એકસાથે ભેળવીને—ઝેર નાશ કરે છે.

પાનનસ્યાઞ્ચનાદ્યૈશ્ચ વિષં હન્યાન્ન સંશયઃ । કોષાતકીવચાહિઙ્ગુશિરીષાર્કપયોયુતં ।। ૨૯૭.

પાન, અંજન અને અંજનમાં—આ બધાથી ઝેર ચોક્કસ નાશ પામે છે; કોષાતકી, વચ, હિંગ, શિરીષ, અર્ક અને દૂધ—all ભેળવીને.

કુટુત્રયં સમેષામ્બો હરેન્નસ્યાદિના વિષં । રામઠેક્ષ્વાકુશર્વાઙ્ગચૂર્ણં નસ્યાદ્વિષાપહં ।। ૨૯૭.

ત્રણ કડવાં—all સાથે પાણી ભેળવીને, નાસ્યથી ઝેર દૂર થાય છે; રામઠ, ઇક્ષ્વાકુ અને શરવનું ચૂર્ણ, નાસ્ય તરીકે ઉપયોગ કરવાથી ઝેર દૂર થાય છે.

ઇન્દ્રબલાગ્નિકન્દ્રોણં તુલસી દેવિકા સહા । તદ્રસાક્તં ત્રિકટુકં ચૂર્ણમ્ભક્ષ્યવિષાપહં ।। ૨૯૭.

ઇન્દ્રબલા, અગ્નિકંદ, રોહિણી, તુલસી, દેવિકા—all સાથે, તેમનો રસ અને ત્રિકટુ ચૂર્ણ ભેળવીને ખાવાથી ઝેર દૂર થાય છે.

પઞ્ચાઙ્ગં કૃષ્ણપઞ્ચમ્યાં શિરીષસ્ય વિષાપહં ।। ૨૯૭.

કૃષ્ણ પંચમીના દિવસે એકઠા કરેલા શિરીષના પાંચ અંગો ઝેર દૂર કરે છે.

અગ્નિરુવાચ ગોનસાદિચિકિત્સાઞ્ચ વશિષ્ઠ શ્રૃણુ વચ્મિ તે । હ્રીઁ હ્રીઁ અમલપક્ષિ સ્વાહા ૨૯૮.

અગ્નિ બોલ્યા: વશિષ્ઠ, ગાયના રોગની સારવાર સાંભળો. હ્રી હ્રી, નિર્મળ પંખી, સ્વાહા.

લશુનં રામઠફ્લં કુષ્ઠાગ્નિવ્યોષકં વિષે । સ્નુહીક્ષીરં ગવ્યઘૃતં પક્ષં પીત્વાઽહિજે વિષે ।। ૨૯૮.

લસણ, રામઠ ફળ, કુષ્ઠ, અગ્નિ અને વ્યોષા ઝેર માટે; સ્નુહીનું દૂધ અને ગાયનું ઘી—પંખીને સાપના ઝેરમાં પીવડાવો.

અથ રાજિલદષ્ટે ચ પેયા કૃષ્ણા સસૈન્ધવા । આજ્યક્ષૌદ્રશકૃત્તોયં પુરીતત્યા વિષાપહં ।। ૨૯૮.

રાજિલાના દંશન માટે કાળાં ચણાનો પય અને સૈંધવ આપો; ઘી, મધ, ગાયનું ગોબર પાણી અને પુરીતત્યા—all સાથે ઝેર દૂર કરે છે.

સકૃષ્ણાખણ્ડદુગ્ધાજ્યં પાતવ્યન્તેન માક્ષિકં । વ્યોષં પિચ્છં વિડાલાસ્થિ નકુલાઙ્ગરુહૈઃ સમૈઃ ।। ૨૯૮.

કાળા ચણા, અખંડ દૂધ, ઘી સાથે, અંતે મધ આપો; વ્યોષા, પંખીનું પાંખ, બિલાડીની હાડકાં અને નકુલના અંગ—all સમાન પ્રમાણમાં.