અગ્નિપુરાણમ્

હર હર હૃદયાય નમઃ કપર્દ્દિને ચ શિરસે નીલકણ્ઠાય વૈ શિખાંકાલકૂટવિષભક્ષણાય સ્વાહા । અથ વર્મ્મ ચ કણ્ઠે નેત્રં કૃત્તિવાસાસ્ત્રિનેત્રં પૂર્વાદ્યૈરાનનૈર્યુક્તં સ્વેતપીતારુણાસિતૈઃ ।। ૨૯૫.

હટાવો, હટાવો, હૃદય માટે નમન; કપર્દી, શિર, નીલકંઠ, શિખા, કાલકૂટ વિષભક્ષક માટે સ્વાહા; અને કંઠ પર કવચ, નેત્ર, કૃત્તિવાસ, ત્રિનેત્ર, પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓના મુખ સાથે, સફેદ, પીળા, લાલ અને કાળા.

અભયં વરદં ચાપં વાસુકિઞ્ચ દધદ્ભુજૈઃ । યસ્યોપરીતપાર્શ્વસ્થગૌરીરુદ્રોઽસ્ય દેવતા ।। ૨૯૫.

જેના હાથમાં નિર્ભયતા, વરદાન, ધનુષ અને વાસુકી છે; જેના બાજુએ ગૌરી અને રુદ્ર ઊભા છે—એ તેની દેવતાઓ છે.

. પાદજાનુગુહાનાભિહૃત્કણ્ઠાનનમૂર્દ્ધસુ । મન્ત્રાર્ણાન્ન્યસ્ય કરયોરઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીષુ ચ ।। ૨૯૫.

પગ, ઘૂંટણ, ગુહા, નાભિ, હૃદય, કંઠ, મુખ અને મસ્તક પર, મંત્રના અક્ષરો હાથ પર, અંગૂઠા અને આંગળીઓથી શરૂ કરીને મૂકવા.

તર્જ્જન્યાદિતદન્તાસુ સર્વમઙ્ગુષ્ઠયોર્ન્ન્યસેત્ । ધ્યાત્વૈવં સંહરેત્ ક્ષિપ્રં વદ્ધયા શૂલમુદ્રયા ।। ૨૯૫.

તर्जની અને અન્ય આંગળીઓ, અને બધા અંગૂઠા પર મૂકવું; આ રીતે ધ્યાન કરીને, શૂળમુદ્રા દ્વારા ઝડપથી રોકવું.

કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠયા વદ્ધા તિસ્રોઽન્યાઃ પ્રસૃતેર્જ્જવાઃ । વિષનાશે વામહસ્તમન્યસ્મિન્ દક્ષિણં કરં ।। ૨૯૫.

કનિષ્ઠા મોટા આંગળી સાથે બાંધવી, અન્ય ત્રણ ઝડપથી વિસ્તૃત કરવી; વિષના નાશ માટે, ડાબો હાથ જમણા હાથ પર મૂકવો.

ઓં નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાય ચિઃ અમલકણ્ઠાય ચિઃ । સર્વજ્ઞકણ્ઠાય ચિઃ ક્ષિપ ઓં સ્વાહા । અમલનીલકણ્ઠાય નૈકસર્વવિષાપહાય । નમસ્તે રુદ્રમંન્યવ ઇતિ સમ્માર્જ્જનાદ્વિપં વિનશ્યતિ- ન સન્દેહઃ કર્ણજાપ્યા ઉપાનહાવા । યજેદ્રુદ્રવિધાને નીલગ્રીવં મહેશ્વરમ્ । વિષવ્યાધિવિનાશઃ સ્યાત્ કૃત્વા રુદ્રવિધાનકં ।। ૨૯૫.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે રુદ્રવિધાનન્તુ પઞ્ચાઙ્ગં સર્વ્વદં પરં । હૃદયં [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 શિવસઙ્કલ્પઃ] શિવઃ સૂક્તન્તુ પૌરુષમ્ ।। ૨૯૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું રુદ્રવિધાનનું પાંચ અંગોવાળું, સર્વને આપનાર, શ્રેષ્ઠ, વર્ણન કરું છું; હૃદય 'શિવસંકલ્પ' છે, અને સૂક્ત પુરુષ સ્વરૂપ છે.

શિખાદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમાશુઃ કવચમેવ ચ । શતરુદ્રીયમસ્ત્રઞ્ચ રુદ્રસ્યાઙ્ગાનિ પઞ્ચ હિ ।। ૨૯૬.

શિખાથી સૂક્ત ઉત્પન્ન થાય છે, અને ઝડપથી કવચ પણ; શતરુદ્રીય, અસ્ત્ર અને રુદ્રના પાંચ અંગો છે.

પઞ્ચાઙ્ગાન્ન્યસ્ય તં ધ્યાત્વા જપેદ્રુદ્રાંસ્તતઃ ક્રમાત્ । યજ્જાગ્રત ઇતિ સૂક્તં ષડૃચં માનસં વિદુઃ ।। ૨૯૬.

પાંચ અંગો મૂકીને, તેનું ધ્યાન કરીને, ક્રમ પ્રમાણે રુદ્રનો જપ કરવો; 'યજ્જાગ્રત' સૂક્ત મનમાં છ ઋચાવાળું છે.

ઋષિઃ સ્યાચ્છિવસઙ્કલ્પશ્છન્દસ્ત્રિષ્ટુબુદાહૃતં । શિવઃ સહસ્રશીર્ષેતિ તસ્ય નારાયણોઽપ્યૃષિઃ।। ૨૯૬.

ઋષિ તરીકે શિવસંકલ્પ છે, છંદસ તૃષ્ટુભ કહેવાય છે. 'સહસ્ર શીર્ષવાળા શિવ' માટે નારાયણ પણ ઋષિ છે.

દેવતા પુરુષોઽનુષ્ટુપ્‌છન્દો જ્ઞેયઞ્ચ ત્રૈષ્ટુભમ્ । અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમૃષિરુત્તરગોનરઃ ।। ૨૯૬.

દેવતા પુરુષ છે, છંદસ અનુષ્ટુપ છે, અને તૃષ્ટુભ પણ માનવામાં આવે છે. આ સૂક્ત જળમાંથી રચાયું છે, ઋષિ ઉત્તર ગોનર છે.

આદ્યાનાન્તિસૃણાં ત્રિષ્ટુપ્‌છન્દોઽનુષ્ટુબ્દ્વયોરપિ । છન્દસ્ત્રૈષ્ટુભમન્ત્યાયાઃ પુરુષોઽસ્યાપિ દેવતા ।। ૨૯૬.

પ્રથમ ત્રણ માટે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, પછીના બે માટે અનુષ્ટુપ છે. છેલ્લે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, અને તેની દેવતા પુરુષ છે.

આશુરિન્દ્રો દ્વાદશાનાં છન્દસ્ત્રિષ્ટુબુદાહૃતં । ઋષિઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિરથઃ સૂક્તે સપ્તદશાર્ચ્ચકે ।। ૨૯૬.

દ્વાદશ માટે દેવતા આશુ ઇન્દ્ર છે, છંદસ તૃષ્ટુભ કહેવાય છે. સત્તર શ્લોકવાળા સૂક્ત માટે ઋષિ પ્રતિરથ કહેવાય છે.

પૃથક્‌પૃથક્ દેવતાઃ સ્યુઃ પુરુવિદઙ્ગદેવતા । અવશિષ્ટદૈવતેષુ છન્દોઽનુષ્ટુબુદાહૃતં ।। ૨૯૬.

દરેક માટે અલગ-અલગ દેવતાઓ છે, જ્ઞાનીઓ યોગ્ય દેવતાઓ જાણે છે. બાકી દેવતાઓ માટે છંદસ અનુષ્ટુપ કહેવાય છે.

અસૌ યસ્તામ્રો ભવતીન્દ્રઃ પુરુલિઙ્ગોક્તદેવતાઃ । પઙ્ક્તિચ્છન્દોઽથ મર્મ્માણિ ત્વપો લિઙ્ગોક્તદેવતાઃ ।। ૨૯૬.

જે લાલ રંગનો છે, તે ઇન્દ્ર છે, અનેક રૂપવાળા દેવતાઓ જણાવ્યા છે; છંદસ પંક્તિ છે. મર્મો જળ સાથે જોડાયેલા છે, દેવતાઓ પણ જણાવ્યા મુજબ છે.

રૌદ્રાધ્યાયે ચ સર્વ્વસ્મિન્નૃષિઃ સ્યાત્ પરમેષ્ઠ્યપિ । પ્રજાપતિર્વ્વા દેવાનાં કુત્સસ્ય તિસૃણાં પુનઃ ।। ૨૯૬.

રૌદ્ર અધ્યાયમાં સર્વત્ર ઋષિ પરમેષ્ઠી છે; અથવા દેવતાઓ માટે પ્રજાપતિ, અને ત્રણ માટે કutsa ફરી ઋષિ છે.

મનોદ્વયોરુમૈકા સ્યાદ્રુદ્રો રુદ્રાશ્ચ દેવતાઃ । આદ્યોનુવાકોઽથ પૂર્વ્વ એકરુદ્રાખ્યદૈવતઃ ।। ૨૯૬.

મન સાથે જોડાયેલા બે માટે ઉમા જ દેવતા છે, અને રુદ્ર તથા રુદ્રાઓ પણ દેવતા છે. પ્રથમ અનુવાક અને પહેલો, એકરુદ્ર નામના દેવતા છે.

છન્દો ગાયત્રમાદ્યાયા અનુષ્ટુપ્‌ તિસૃણામૃચામ્ । તિસૃણાઞ્ચ તથા પઙ્ક્તિરનુષ્ટુબથ સંસ્મૃતમ્ ।। ૨૯૬.

પ્રથમ માટે છંદસ ગાયત્રી છે; ત્રણ ઋચાઓ માટે અનુષ્ટુપ છે. ત્રણ માટે પંક્તિ છે, અને પછી ફરી અનુષ્ટુપ યાદ કરવામાં આવે છે.

દ્વયોશ્ચ જગતીછન્દો રુદ્રાણામપ્યશીતયઃ । હિરણ્યબાહવસ્તિસ્રો નમો વઃ કિરિકાય ચ ।। ૨૯૬.

બે માટે છંદસ જગતી છે; રુદ્રાણીઓ માટે અશી છે. 'હિરણ્યબાહુ' ત્રણ વખત, 'નમો વઃ' અને 'કિરિકા' માટે પણ.

પઞ્ચર્ચ્ચો રુદ્રદેવાઃ સ્યુર્મન્ત્રે રુદ્રાનુવાકકે । વિંશકે રુદ્રદેવાસ્તાઃ પ્રથમા બૃહતી સ્મૃતા ।। ૨૯૬.

પાંચ ઋચાવાળા રુદ્રમંત્રમાં દેવતા રુદ્ર છે; રુદ્રાનુવાક નામના મંત્રમાં વીસ રુદ્રદેવતાઓ છે, અને પ્રથમ બૃહતી કહેવાય છે.

ઋગ્‌દ્વિતીયા ત્રિજગતી તૃતીયા ત્રિષ્ટુબેવ ચ । અનુષ્ટુભો યજુસ્તિસ્ર આર્યોભિજ્ઞઃ સુસિદ્ધિભાક્ ।। ૨૯૬.

બીજું ઋગ્વેદ છંદસમાં છે, ત્રણ જગતીમાં છે, અને ત્રીજું તૃષ્ટુભમાં છે. યજુરમાં ત્રણ અનુષ્ટુપ છે; જે આર્યજ્ઞાને છે, તે સુસિદ્ધિ પામે છે.

ત્રૈલોક્યમોહનેનાપિ વિષવ્યાધ્યરિમર્દ્દનં । ઇઁ શ્રીઁ હ્રીઁ હ્રૈઁ હૂઁ ત્રૈલોક્યમોહનાય વિષ્ણવે નમઃ ।। ૨૯૬.

આ મંત્રથી ત્રણ લોકને મોહિત થાય છે, વિષ, રોગ અને દુશ્મન નાશ પામે છે: 'ઇં શ્રીં હ્રીં હ્રૈં હૂં—ત્રિલોકમોહન વિષ્ણુને નમન.'

ઓં હં ઇઁ ઉગ્રવીરં મહાવિષ્ણું જ્વલન્તં સર્વતોમુખં । નૃસિંહં ભીષણં ભદ્રં મૃત્યુમૃત્યુન્નમામ્યહં ।। ૨૯૬.

ૐ હં ઇં—ઉગ્રવીર, મહાવિષ્ણુ, ચમકતા, સર્વ દિશામાં મુખવાળા; નરસિંહ, ભયાનક, શુભ, મૃત્યુના મૃત્યુ—હું નમન કરું છું.

અયમેવ તુ પઞ્ચાઙ્ગો મન્ત્રઃ સર્વાર્થસાધકઃ । દ્વાદશાષ્ટાક્ષરૌ મન્ત્રૌ વિષવ્યાધિવિમર્દ્દનૌ ।। ૨૯૬.

આ જ પાંચ અંગોવાળો મંત્ર છે, જે સર્વ કામને સિદ્ધ કરે છે. દ્વાદશ અને અઠ્ઠ syllableવાળા મંત્રો વિષ અને રોગનો નાશ કરે છે.

કુબ્જિકા ત્રિપુરા ગૌરી ચન્દ્રિકા વિષહારિણી । પ્રસાદમન્ત્રો વિષહૃદાયુરારોગ્યવર્દ્ધનં ।। ૨૯૬.

કુબ્જિકા, ત્રિપુરા, ગૌરી, ચન્દ્રિકા, વિષહારીણી—પ્રસાદમંત્ર વિષ દૂર કરે છે અને આયુષ્ય તથા આરોગ્ય વધારે છે.

સૌરો વિનાયકસ્તદ્વદ્રુદ્રમન્ત્રાઃ સદાખિલાઃ ।। ૨૯૬.

સૂર્ય અને વિનાયકના મંત્રો પણ હંમેશા રુદ્રમંત્રો છે.

એકદ્વિત્રિચતુર્વીજઃ કૃષ્ણચક્રાઙ્ગપઞ્ચકઃ । ગોપીજનવલ્લભાય સ્વાહા સર્વાર્થસાધકઃ ।। ૨૯૭.

એક, બે, ત્રણ કે ચાર બીજવાળું, પાંચ કાળાં ચક્રવાળાં અંગો ધરાવતું, ગોપીજનવલ્લભને સ્વાહા સાથે અર્પણ કરેલું, સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.

ઓં નમો ભગવતે રુદ્રાય પ્રેતાધિપતયે ગુત્ત્વ ગર્જ્જ ભ્રામય મુઞ્ચ મુહ્ય કટ આવિશ સુવર્ણપતઙ્ગ રુદ્રો જ્ઞાપયતિ ઠ । પાતાલક્ષોભમન્ત્રોયં મન્ત્રણાદ્વિષનાશનઃ । દંશકાહિદંશે સદ્યો દષ્ટઃ કાષ્ઠશિલાદિના ।। ૨૯૭.

ઓમ, ભગવાન રુદ્રને વંદન, પ્રેતોના સ્વામી, રક્ષો, ગર્જો, ઘૂમાવો, છોડો, ભુલાવો, બાંધો, પ્રવેશો, સુવર્ણ પાંખવાળાં રુદ્ર આજ્ઞા આપે છે, ઠ. આ મંત્ર પાતાળમાં ઉથલાવા માટે છે; જપથી ઝેર નાશ પામે છે. ઝેરી સાપ, લાકડું, પથ્થર વગેરેના દંશન પર તરત અસર કરે છે.