અગ્નિપુરાણમ્

મુષ્ટિસ્તાર્ક્ષકરસ્યાન્તઃ સ્થિતાઙ્ગુષ્ઠવિષાપહા । તાર્ક્ષં હસ્તં સમુદ્યમ્ય તત્પઞ્ચાઙ્ગુલિચાલનાત્ ।। ૨૯૫.

તાર્ક્ષના મુઠ્ઠી અંદર, અંગૂઠો ઝેર દૂર કરે છે; તાર્ક્ષ હસ્ત ઉંચું કરીને, પાંચ આંગળીઓ ચલાવવાથી ઝેર નાશ પામે છે.

કુર્ય્યાદ્વિષસ્ય સ્તમ્ભાદીંસ્તદુક્તમદવીષયા । આકાશાદેષ ભૂવીજઃ પઞ્ચર્ણાધિપતિર્મ્મનુઃ ।। ૨૯૫.

વિષના નિવારણ માટે જે રીતે કરવું તે જણાવ્યા મુજબ, કોઈ દુશ્મનાવા વગર કરવું જોઈએ. આકાશમાંથી ભૂમિનું બીજ ઉત્પન્ન થાય છે અને પાંચ ધ્વનિઓના અધિપતિ મનુ છે.

સંસ્તમ્ભયેતિવિષતો ભાષયા સ્તમ્ભયેદ્વિષમ્ । વ્યત્યસ્તભૂષયા વીજો મન્ત્રોઽયં સાધુસાધિતઃ ।। ૨૯૫.

વાણી દ્વારા વિષને રોકવું, અને યોગ્ય શણગારથી પણ તેને અટકાવવું જોઈએ. આ બીજમંત્ર યોગ્ય રીતે જપવામાં આવે તો અસરકારક બને છે.

સંપ્લવઃ પ્લાવય યમઃ શબ્દાદ્યઃ સંહરેદ્વિષં । દણ્ડમુત્થાપયેદેષ સુજપ્તામ્ભોઽભિષેકતઃ ।। ૨૯૫.

પ્રવાહ વિષને વહાવી લે, યમ ધ્વનિના દ્વારા દૂર કરે; દંડ ઊંચો રાખવો—આ મંત્ર સારી રીતે જપવામાં આવે ત્યારે પાણીથી અભિષેક કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

સુજપ્તશઙ્ખભેર્ય્યાદિનિસ્વનશ્રવણેન વા । સંદહત્યેવ સંયુક્તો ભૂતેજોવ્યત્યયાત્ સ્થિતઃ ।। ૨૯૫.

અથવા, શંખ, ભેરી અને અન્ય વાદ્યના અવાજને સારી રીતે સાંભળીને, જોડીને, તે વિષને દહન કરે છે, તત્વોના ફેરફેરાથી તે સ્થિર રહે છે.

. ભૂવાયુવ્યત્યયાન્મન્ત્રો વિષં સંક્રામયત્યસૌ । અન્તસ્થો નિજવેશ્મસ્થો વીજાગ્નીન્દુજલાત્મભિઃ ।। ૨૯૫.

ભૂમિ અને વાયુના ફેરફેરાથી આ મંત્ર વિષને સ્થાનાંતરિત કરે છે; અંદર, પોતાના ઘરમાં, બીજ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને પાણીના સ્વરૂપે.

એતત્ કર્મ્મ નયેન્મન્ત્રી ગરુડ઼ાકૃતિવિગ્રહઃ । તાર્ક્ષવરુણગેહસ્થસ્તજ્જપાન્નાશયેદ્વિષમ્ ।। ૨૯૫.

મંત્રજ્ઞે આ કર્મ ગરુડની આકૃતિ ધારણ કરીને, તાર્ક્ષ્ય અને વરુણના ઘરમાં રહી, આ જપથી વિષનો નાશ કરવો જોઈએ.

જાનુદણ્ડીદમુદિતં સ્વધાશ્રીવીજલ્છિતં । સ્નાનપાનાત્સર્વ્વવિષં જ્વરારોગાપમૃત્યુજિત્ ।। ૨૯૫.

ઘૂંટણ અને દંડ સાથે આ ઉચ્ચારવું, oblation, કીર્તિ અને પાણીથી પવિત્ર કરવું; સ્નાન અને પાનથી બધા વિષ, જ્વર, રોગ અને અકાળ મૃત્યુ પર વિજય મળે છે.

પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ વિધિ સ્વાહા । પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ ક્ષિ ક્ષિ સ્વાહા ।। ૨૯૫.

પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નિયમ, સ્વાહા; પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નાશ, નાશ, સ્વાહા.

દ્વાવેતૌ પક્ષિરાડ્‌મન્ત્રૌ વિષઘ્નાવભિમન્ત્રણાત્ । પક્ષિરાજાય વિદ્મહે પક્ષિઽદેવાય ધીમહિ તન્નો ગરુડઃ પ્રચોદયાત્ । વહ્નિસ્થૌ પાર્શ્વતત્પૂર્વૌ દન્તશ્રીકૌ ચ દણ્ડિનૌ ।। ૨૯૫.

આ બે પક્ષીરાજ મંત્રો, યોગ્ય રીતે સક્રિય કરવાથી, વિષનો નાશ કરે છે; આપણે પક્ષીરાજને ઓળખીએ, પક્ષીદેવતાનું ધ્યાન કરીએ, ગરુડ અમને પ્રેરણા આપે; અગ્નિમાં, બાજુઓમાં, આગળ, દાંતની કીર્તિ અને દંડ સાથે.

હર હર હૃદયાય નમઃ કપર્દ્દિને ચ શિરસે નીલકણ્ઠાય વૈ શિખાંકાલકૂટવિષભક્ષણાય સ્વાહા । અથ વર્મ્મ ચ કણ્ઠે નેત્રં કૃત્તિવાસાસ્ત્રિનેત્રં પૂર્વાદ્યૈરાનનૈર્યુક્તં સ્વેતપીતારુણાસિતૈઃ ।। ૨૯૫.

હટાવો, હટાવો, હૃદય માટે નમન; કપર્દી, શિર, નીલકંઠ, શિખા, કાલકૂટ વિષભક્ષક માટે સ્વાહા; અને કંઠ પર કવચ, નેત્ર, કૃત્તિવાસ, ત્રિનેત્ર, પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓના મુખ સાથે, સફેદ, પીળા, લાલ અને કાળા.

અભયં વરદં ચાપં વાસુકિઞ્ચ દધદ્ભુજૈઃ । યસ્યોપરીતપાર્શ્વસ્થગૌરીરુદ્રોઽસ્ય દેવતા ।। ૨૯૫.

જેના હાથમાં નિર્ભયતા, વરદાન, ધનુષ અને વાસુકી છે; જેના બાજુએ ગૌરી અને રુદ્ર ઊભા છે—એ તેની દેવતાઓ છે.

. પાદજાનુગુહાનાભિહૃત્કણ્ઠાનનમૂર્દ્ધસુ । મન્ત્રાર્ણાન્ન્યસ્ય કરયોરઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીષુ ચ ।। ૨૯૫.

પગ, ઘૂંટણ, ગુહા, નાભિ, હૃદય, કંઠ, મુખ અને મસ્તક પર, મંત્રના અક્ષરો હાથ પર, અંગૂઠા અને આંગળીઓથી શરૂ કરીને મૂકવા.

તર્જ્જન્યાદિતદન્તાસુ સર્વમઙ્ગુષ્ઠયોર્ન્ન્યસેત્ । ધ્યાત્વૈવં સંહરેત્ ક્ષિપ્રં વદ્ધયા શૂલમુદ્રયા ।। ૨૯૫.

તर्जની અને અન્ય આંગળીઓ, અને બધા અંગૂઠા પર મૂકવું; આ રીતે ધ્યાન કરીને, શૂળમુદ્રા દ્વારા ઝડપથી રોકવું.

કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠયા વદ્ધા તિસ્રોઽન્યાઃ પ્રસૃતેર્જ્જવાઃ । વિષનાશે વામહસ્તમન્યસ્મિન્ દક્ષિણં કરં ।। ૨૯૫.

કનિષ્ઠા મોટા આંગળી સાથે બાંધવી, અન્ય ત્રણ ઝડપથી વિસ્તૃત કરવી; વિષના નાશ માટે, ડાબો હાથ જમણા હાથ પર મૂકવો.

ઓં નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાય ચિઃ અમલકણ્ઠાય ચિઃ । સર્વજ્ઞકણ્ઠાય ચિઃ ક્ષિપ ઓં સ્વાહા । અમલનીલકણ્ઠાય નૈકસર્વવિષાપહાય । નમસ્તે રુદ્રમંન્યવ ઇતિ સમ્માર્જ્જનાદ્વિપં વિનશ્યતિ- ન સન્દેહઃ કર્ણજાપ્યા ઉપાનહાવા । યજેદ્રુદ્રવિધાને નીલગ્રીવં મહેશ્વરમ્ । વિષવ્યાધિવિનાશઃ સ્યાત્ કૃત્વા રુદ્રવિધાનકં ।। ૨૯૫.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે રુદ્રવિધાનન્તુ પઞ્ચાઙ્ગં સર્વ્વદં પરં । હૃદયં [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 શિવસઙ્કલ્પઃ] શિવઃ સૂક્તન્તુ પૌરુષમ્ ।। ૨૯૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું રુદ્રવિધાનનું પાંચ અંગોવાળું, સર્વને આપનાર, શ્રેષ્ઠ, વર્ણન કરું છું; હૃદય 'શિવસંકલ્પ' છે, અને સૂક્ત પુરુષ સ્વરૂપ છે.

શિખાદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમાશુઃ કવચમેવ ચ । શતરુદ્રીયમસ્ત્રઞ્ચ રુદ્રસ્યાઙ્ગાનિ પઞ્ચ હિ ।। ૨૯૬.

શિખાથી સૂક્ત ઉત્પન્ન થાય છે, અને ઝડપથી કવચ પણ; શતરુદ્રીય, અસ્ત્ર અને રુદ્રના પાંચ અંગો છે.

પઞ્ચાઙ્ગાન્ન્યસ્ય તં ધ્યાત્વા જપેદ્રુદ્રાંસ્તતઃ ક્રમાત્ । યજ્જાગ્રત ઇતિ સૂક્તં ષડૃચં માનસં વિદુઃ ।। ૨૯૬.

પાંચ અંગો મૂકીને, તેનું ધ્યાન કરીને, ક્રમ પ્રમાણે રુદ્રનો જપ કરવો; 'યજ્જાગ્રત' સૂક્ત મનમાં છ ઋચાવાળું છે.

ઋષિઃ સ્યાચ્છિવસઙ્કલ્પશ્છન્દસ્ત્રિષ્ટુબુદાહૃતં । શિવઃ સહસ્રશીર્ષેતિ તસ્ય નારાયણોઽપ્યૃષિઃ।। ૨૯૬.

ઋષિ તરીકે શિવસંકલ્પ છે, છંદસ તૃષ્ટુભ કહેવાય છે. 'સહસ્ર શીર્ષવાળા શિવ' માટે નારાયણ પણ ઋષિ છે.

દેવતા પુરુષોઽનુષ્ટુપ્‌છન્દો જ્ઞેયઞ્ચ ત્રૈષ્ટુભમ્ । અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમૃષિરુત્તરગોનરઃ ।। ૨૯૬.

દેવતા પુરુષ છે, છંદસ અનુષ્ટુપ છે, અને તૃષ્ટુભ પણ માનવામાં આવે છે. આ સૂક્ત જળમાંથી રચાયું છે, ઋષિ ઉત્તર ગોનર છે.

આદ્યાનાન્તિસૃણાં ત્રિષ્ટુપ્‌છન્દોઽનુષ્ટુબ્દ્વયોરપિ । છન્દસ્ત્રૈષ્ટુભમન્ત્યાયાઃ પુરુષોઽસ્યાપિ દેવતા ।। ૨૯૬.

પ્રથમ ત્રણ માટે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, પછીના બે માટે અનુષ્ટુપ છે. છેલ્લે છંદસ તૃષ્ટુભ છે, અને તેની દેવતા પુરુષ છે.

આશુરિન્દ્રો દ્વાદશાનાં છન્દસ્ત્રિષ્ટુબુદાહૃતં । ઋષિઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિરથઃ સૂક્તે સપ્તદશાર્ચ્ચકે ।। ૨૯૬.

દ્વાદશ માટે દેવતા આશુ ઇન્દ્ર છે, છંદસ તૃષ્ટુભ કહેવાય છે. સત્તર શ્લોકવાળા સૂક્ત માટે ઋષિ પ્રતિરથ કહેવાય છે.

પૃથક્‌પૃથક્ દેવતાઃ સ્યુઃ પુરુવિદઙ્ગદેવતા । અવશિષ્ટદૈવતેષુ છન્દોઽનુષ્ટુબુદાહૃતં ।। ૨૯૬.

દરેક માટે અલગ-અલગ દેવતાઓ છે, જ્ઞાનીઓ યોગ્ય દેવતાઓ જાણે છે. બાકી દેવતાઓ માટે છંદસ અનુષ્ટુપ કહેવાય છે.

અસૌ યસ્તામ્રો ભવતીન્દ્રઃ પુરુલિઙ્ગોક્તદેવતાઃ । પઙ્ક્તિચ્છન્દોઽથ મર્મ્માણિ ત્વપો લિઙ્ગોક્તદેવતાઃ ।। ૨૯૬.

જે લાલ રંગનો છે, તે ઇન્દ્ર છે, અનેક રૂપવાળા દેવતાઓ જણાવ્યા છે; છંદસ પંક્તિ છે. મર્મો જળ સાથે જોડાયેલા છે, દેવતાઓ પણ જણાવ્યા મુજબ છે.

રૌદ્રાધ્યાયે ચ સર્વ્વસ્મિન્નૃષિઃ સ્યાત્ પરમેષ્ઠ્યપિ । પ્રજાપતિર્વ્વા દેવાનાં કુત્સસ્ય તિસૃણાં પુનઃ ।। ૨૯૬.

રૌદ્ર અધ્યાયમાં સર્વત્ર ઋષિ પરમેષ્ઠી છે; અથવા દેવતાઓ માટે પ્રજાપતિ, અને ત્રણ માટે કutsa ફરી ઋષિ છે.

મનોદ્વયોરુમૈકા સ્યાદ્રુદ્રો રુદ્રાશ્ચ દેવતાઃ । આદ્યોનુવાકોઽથ પૂર્વ્વ એકરુદ્રાખ્યદૈવતઃ ।। ૨૯૬.

મન સાથે જોડાયેલા બે માટે ઉમા જ દેવતા છે, અને રુદ્ર તથા રુદ્રાઓ પણ દેવતા છે. પ્રથમ અનુવાક અને પહેલો, એકરુદ્ર નામના દેવતા છે.

છન્દો ગાયત્રમાદ્યાયા અનુષ્ટુપ્‌ તિસૃણામૃચામ્ । તિસૃણાઞ્ચ તથા પઙ્ક્તિરનુષ્ટુબથ સંસ્મૃતમ્ ।। ૨૯૬.

પ્રથમ માટે છંદસ ગાયત્રી છે; ત્રણ ઋચાઓ માટે અનુષ્ટુપ છે. ત્રણ માટે પંક્તિ છે, અને પછી ફરી અનુષ્ટુપ યાદ કરવામાં આવે છે.

દ્વયોશ્ચ જગતીછન્દો રુદ્રાણામપ્યશીતયઃ । હિરણ્યબાહવસ્તિસ્રો નમો વઃ કિરિકાય ચ ।। ૨૯૬.

બે માટે છંદસ જગતી છે; રુદ્રાણીઓ માટે અશી છે. 'હિરણ્યબાહુ' ત્રણ વખત, 'નમો વઃ' અને 'કિરિકા' માટે પણ.