અગ્નિપુરાણમ્

પીતં વજ્રચતુષ્કોણં પાર્થિવં શક્રદૈવતં । વૃત્તાર્દ્ધમાપ્યપદ્માર્દ્ધં શુક્લં વરુણદૈવતં ।। ૨૯૫.

પૃથ્વી તત્વ પીળું છે, ચારે બાજુ વજ્રાકાર છે, અને તેનું દેવતા ઇન્દ્ર છે; જળ તત્વ સફેદ છે, અર્ધવૃત્ત અને અર્ધપદ્માકાર છે, અને તેનું દેવતા વરુણ છે.

ત્ર્યસ્ત્રં સ્વસ્તિકયુક્તઞ્ચ તૈજસં વહ્નિદૈવતં । વૃત્તં વિન્દુવૃતં વાયુદૈવતં કૃષ્ણમાલિનમ્ ।। ૨૯૫.

અગ્નિ તત્વ ત્રિકોણાકાર છે, સ્વસ્તિક ચિહ્ન સાથે, અને તેનું દેવતા અગ્નિ છે; વાયુ તત્વ વૃત્તાકાર છે, બિંદુથી ઘેરાયેલું, કાળાં અને માળાવાળું, અને તેનું દેવતા વાયુ છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીમધ્યે પર્ય્યસ્તેષુ સ્વવેશ્મસુ । સુવર્ણનાગવાહેન વેષ્ટિતેષુ ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૨૯૫.

અંગૂઠાથી શરૂ કરીને, દરેક આંગળીના મધ્ય સંધિ પર, પોતાના સ્થાન પર, સુવર્ણ નાગથી ઘેરાયેલા, ક્રમથી અક્ષરો રાખવા.

વિયતેશ્ચતુરો વર્ણાન્ સુમણ્ડલસમત્વિષઃ । અરૂપે રવતન્માત્રે આકાશેશિવદેવતે ।। ૨૯૫.

આકાશના ચાર અક્ષરો, સુંદર મંડળ જેવી તેજવાળા, નિરાકાર, સૂર્ય તત્વમાં, અને આકાશના દેવતા શિવ છે.

કનિષ્ઠામદ્યપર્વસ્થે ન્યસેત્તસ્યાદ્યમક્ષરમ્ । નાગાનામાદિવર્ણાંશ્ચ સ્વમણ્ડલગતાન્ન્યસેત્ ।। ૨૯૫.

લઘુ આંગળીના મધ્ય સંધિ પર તેનું પ્રથમ અક્ષર રાખવું; અને નાગોના પ્રારંભિક અક્ષરો, જે પોતાના મંડળમાં છે, તે પણ રાખવા.

ભૂતાદિવર્ણાન્ વિન્યસેદઙ્ગુષ્ઠાદ્યન્તપર્વસુ । તન્માત્રાદિગુણાભ્યર્ણાનઙ્ગુલીષુ ન્યસેદ્‌બુધઃ ।। ૨૯૫.

ભૂત તત્વના અક્ષરો અંગૂઠાથી શરૂ કરીને સંધિ પર રાખવા; અને તન્માત્રા સહિતના ગુણો, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ આંગળીઓ પર રાખવા.

સ્પર્શનાદેવ તાર્ક્ષેણ હસ્તે હન્યાદ્વિષદ્વયં । મણ્ડલાદિષુ તાન્ વર્ણાન્ વિયતેઃ કવયો જિતાન્ ।। ૨૯૫.

માત્ર તાર્ક્ષના સ્પર્શથી હસ્ત પર બંને પ્રકારના ઝેર નાશ પામે છે; કવિઓ દ્વારા વિભાજિત અક્ષરો આકાશના મંડળ વગેરેમાં રાખવામાં આવે છે.

શ્રેષ્ઠદ્વય્હ્ગુલિભિર્દ્દેહનાભિસ્થાનેષુ પર્વસુ । આજાનુતઃ સુવર્ણાભમાનાભેસ્તુહિનપ્રભમ્ ।। ૨૯૫.

શ્રેષ્ઠ બે આંગળીઓથી, શરીરના સ્થાનના સંધિ પર, અંગૂઠાની મૂળથી સુવર્ણ રંગમાં, અને નાભિ સુધી હિમ જેવી તેજવાળું.

કુઙ્કુમારુણમાકણ્ઠાદાકેશાન્તાત્ સિતેતરં । બ્રહ્માણ્ડવ્યાપિનં તાર્ક્ષઞ્ચન્દ્રાખ્યં નાગભૂષણમ્ ।। ૨૯૫.

કંઠથી વાળના અંત સુધી કુંકુમ જેવી લાલ અને પછી સફેદ, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપક, તાર્ક્ષ, ચંદ્ર નામે, નાગોથી શોભિત.

નીલોગ્રનાશમાત્માનં મહાપક્ષં સ્મરેદ્‌બુધઃ । એવન્તાર્ક્ષાત્મનો વાક્યાન્મન્ત્રઃ સ્યાન્મન્ત્રિણો વિષે ।। ૨૯૫.

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ પોતાને નીલ, ઉગ્ર, વિનાશક અને વિશાળ પાંખવાળું માનવું; આવું તાર્ક્ષના વાક્યથી ઝેર માટે મંત્ર સ્થાપિત થાય છે.

મુષ્ટિસ્તાર્ક્ષકરસ્યાન્તઃ સ્થિતાઙ્ગુષ્ઠવિષાપહા । તાર્ક્ષં હસ્તં સમુદ્યમ્ય તત્પઞ્ચાઙ્ગુલિચાલનાત્ ।। ૨૯૫.

તાર્ક્ષના મુઠ્ઠી અંદર, અંગૂઠો ઝેર દૂર કરે છે; તાર્ક્ષ હસ્ત ઉંચું કરીને, પાંચ આંગળીઓ ચલાવવાથી ઝેર નાશ પામે છે.

કુર્ય્યાદ્વિષસ્ય સ્તમ્ભાદીંસ્તદુક્તમદવીષયા । આકાશાદેષ ભૂવીજઃ પઞ્ચર્ણાધિપતિર્મ્મનુઃ ।। ૨૯૫.

વિષના નિવારણ માટે જે રીતે કરવું તે જણાવ્યા મુજબ, કોઈ દુશ્મનાવા વગર કરવું જોઈએ. આકાશમાંથી ભૂમિનું બીજ ઉત્પન્ન થાય છે અને પાંચ ધ્વનિઓના અધિપતિ મનુ છે.

સંસ્તમ્ભયેતિવિષતો ભાષયા સ્તમ્ભયેદ્વિષમ્ । વ્યત્યસ્તભૂષયા વીજો મન્ત્રોઽયં સાધુસાધિતઃ ।। ૨૯૫.

વાણી દ્વારા વિષને રોકવું, અને યોગ્ય શણગારથી પણ તેને અટકાવવું જોઈએ. આ બીજમંત્ર યોગ્ય રીતે જપવામાં આવે તો અસરકારક બને છે.

સંપ્લવઃ પ્લાવય યમઃ શબ્દાદ્યઃ સંહરેદ્વિષં । દણ્ડમુત્થાપયેદેષ સુજપ્તામ્ભોઽભિષેકતઃ ।। ૨૯૫.

પ્રવાહ વિષને વહાવી લે, યમ ધ્વનિના દ્વારા દૂર કરે; દંડ ઊંચો રાખવો—આ મંત્ર સારી રીતે જપવામાં આવે ત્યારે પાણીથી અભિષેક કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

સુજપ્તશઙ્ખભેર્ય્યાદિનિસ્વનશ્રવણેન વા । સંદહત્યેવ સંયુક્તો ભૂતેજોવ્યત્યયાત્ સ્થિતઃ ।। ૨૯૫.

અથવા, શંખ, ભેરી અને અન્ય વાદ્યના અવાજને સારી રીતે સાંભળીને, જોડીને, તે વિષને દહન કરે છે, તત્વોના ફેરફેરાથી તે સ્થિર રહે છે.

. ભૂવાયુવ્યત્યયાન્મન્ત્રો વિષં સંક્રામયત્યસૌ । અન્તસ્થો નિજવેશ્મસ્થો વીજાગ્નીન્દુજલાત્મભિઃ ।। ૨૯૫.

ભૂમિ અને વાયુના ફેરફેરાથી આ મંત્ર વિષને સ્થાનાંતરિત કરે છે; અંદર, પોતાના ઘરમાં, બીજ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને પાણીના સ્વરૂપે.

એતત્ કર્મ્મ નયેન્મન્ત્રી ગરુડ઼ાકૃતિવિગ્રહઃ । તાર્ક્ષવરુણગેહસ્થસ્તજ્જપાન્નાશયેદ્વિષમ્ ।। ૨૯૫.

મંત્રજ્ઞે આ કર્મ ગરુડની આકૃતિ ધારણ કરીને, તાર્ક્ષ્ય અને વરુણના ઘરમાં રહી, આ જપથી વિષનો નાશ કરવો જોઈએ.

જાનુદણ્ડીદમુદિતં સ્વધાશ્રીવીજલ્છિતં । સ્નાનપાનાત્સર્વ્વવિષં જ્વરારોગાપમૃત્યુજિત્ ।। ૨૯૫.

ઘૂંટણ અને દંડ સાથે આ ઉચ્ચારવું, oblation, કીર્તિ અને પાણીથી પવિત્ર કરવું; સ્નાન અને પાનથી બધા વિષ, જ્વર, રોગ અને અકાળ મૃત્યુ પર વિજય મળે છે.

પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ વિધિ સ્વાહા । પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ ક્ષિ ક્ષિ સ્વાહા ।। ૨૯૫.

પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નિયમ, સ્વાહા; પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નાશ, નાશ, સ્વાહા.

દ્વાવેતૌ પક્ષિરાડ્‌મન્ત્રૌ વિષઘ્નાવભિમન્ત્રણાત્ । પક્ષિરાજાય વિદ્મહે પક્ષિઽદેવાય ધીમહિ તન્નો ગરુડઃ પ્રચોદયાત્ । વહ્નિસ્થૌ પાર્શ્વતત્પૂર્વૌ દન્તશ્રીકૌ ચ દણ્ડિનૌ ।। ૨૯૫.

આ બે પક્ષીરાજ મંત્રો, યોગ્ય રીતે સક્રિય કરવાથી, વિષનો નાશ કરે છે; આપણે પક્ષીરાજને ઓળખીએ, પક્ષીદેવતાનું ધ્યાન કરીએ, ગરુડ અમને પ્રેરણા આપે; અગ્નિમાં, બાજુઓમાં, આગળ, દાંતની કીર્તિ અને દંડ સાથે.

હર હર હૃદયાય નમઃ કપર્દ્દિને ચ શિરસે નીલકણ્ઠાય વૈ શિખાંકાલકૂટવિષભક્ષણાય સ્વાહા । અથ વર્મ્મ ચ કણ્ઠે નેત્રં કૃત્તિવાસાસ્ત્રિનેત્રં પૂર્વાદ્યૈરાનનૈર્યુક્તં સ્વેતપીતારુણાસિતૈઃ ।। ૨૯૫.

હટાવો, હટાવો, હૃદય માટે નમન; કપર્દી, શિર, નીલકંઠ, શિખા, કાલકૂટ વિષભક્ષક માટે સ્વાહા; અને કંઠ પર કવચ, નેત્ર, કૃત્તિવાસ, ત્રિનેત્ર, પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓના મુખ સાથે, સફેદ, પીળા, લાલ અને કાળા.

અભયં વરદં ચાપં વાસુકિઞ્ચ દધદ્ભુજૈઃ । યસ્યોપરીતપાર્શ્વસ્થગૌરીરુદ્રોઽસ્ય દેવતા ।। ૨૯૫.

જેના હાથમાં નિર્ભયતા, વરદાન, ધનુષ અને વાસુકી છે; જેના બાજુએ ગૌરી અને રુદ્ર ઊભા છે—એ તેની દેવતાઓ છે.

. પાદજાનુગુહાનાભિહૃત્કણ્ઠાનનમૂર્દ્ધસુ । મન્ત્રાર્ણાન્ન્યસ્ય કરયોરઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીષુ ચ ।। ૨૯૫.

પગ, ઘૂંટણ, ગુહા, નાભિ, હૃદય, કંઠ, મુખ અને મસ્તક પર, મંત્રના અક્ષરો હાથ પર, અંગૂઠા અને આંગળીઓથી શરૂ કરીને મૂકવા.

તર્જ્જન્યાદિતદન્તાસુ સર્વમઙ્ગુષ્ઠયોર્ન્ન્યસેત્ । ધ્યાત્વૈવં સંહરેત્ ક્ષિપ્રં વદ્ધયા શૂલમુદ્રયા ।। ૨૯૫.

તर्जની અને અન્ય આંગળીઓ, અને બધા અંગૂઠા પર મૂકવું; આ રીતે ધ્યાન કરીને, શૂળમુદ્રા દ્વારા ઝડપથી રોકવું.

કનિષ્ઠા જ્યેષ્ઠયા વદ્ધા તિસ્રોઽન્યાઃ પ્રસૃતેર્જ્જવાઃ । વિષનાશે વામહસ્તમન્યસ્મિન્ દક્ષિણં કરં ।। ૨૯૫.

કનિષ્ઠા મોટા આંગળી સાથે બાંધવી, અન્ય ત્રણ ઝડપથી વિસ્તૃત કરવી; વિષના નાશ માટે, ડાબો હાથ જમણા હાથ પર મૂકવો.

ઓં નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાય ચિઃ અમલકણ્ઠાય ચિઃ । સર્વજ્ઞકણ્ઠાય ચિઃ ક્ષિપ ઓં સ્વાહા । અમલનીલકણ્ઠાય નૈકસર્વવિષાપહાય । નમસ્તે રુદ્રમંન્યવ ઇતિ સમ્માર્જ્જનાદ્વિપં વિનશ્યતિ- ન સન્દેહઃ કર્ણજાપ્યા ઉપાનહાવા । યજેદ્રુદ્રવિધાને નીલગ્રીવં મહેશ્વરમ્ । વિષવ્યાધિવિનાશઃ સ્યાત્ કૃત્વા રુદ્રવિધાનકં ।। ૨૯૫.

અગ્નિરુવાચ વક્ષ્યે રુદ્રવિધાનન્તુ પઞ્ચાઙ્ગં સર્વ્વદં પરં । હૃદયં [https://sa.wikisource.org/s/1zc6 શિવસઙ્કલ્પઃ] શિવઃ સૂક્તન્તુ પૌરુષમ્ ।। ૨૯૬.

અગ્નિએ કહ્યું: હું રુદ્રવિધાનનું પાંચ અંગોવાળું, સર્વને આપનાર, શ્રેષ્ઠ, વર્ણન કરું છું; હૃદય 'શિવસંકલ્પ' છે, અને સૂક્ત પુરુષ સ્વરૂપ છે.

શિખાદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતં સૂક્તમાશુઃ કવચમેવ ચ । શતરુદ્રીયમસ્ત્રઞ્ચ રુદ્રસ્યાઙ્ગાનિ પઞ્ચ હિ ।। ૨૯૬.

શિખાથી સૂક્ત ઉત્પન્ન થાય છે, અને ઝડપથી કવચ પણ; શતરુદ્રીય, અસ્ત્ર અને રુદ્રના પાંચ અંગો છે.

પઞ્ચાઙ્ગાન્ન્યસ્ય તં ધ્યાત્વા જપેદ્રુદ્રાંસ્તતઃ ક્રમાત્ । યજ્જાગ્રત ઇતિ સૂક્તં ષડૃચં માનસં વિદુઃ ।। ૨૯૬.

પાંચ અંગો મૂકીને, તેનું ધ્યાન કરીને, ક્રમ પ્રમાણે રુદ્રનો જપ કરવો; 'યજ્જાગ્રત' સૂક્ત મનમાં છ ઋચાવાળું છે.