અગ્નિપુરાણમ્

પ્રસ્થાને મઙ્ગલં વાક્યં ગર્જ્જિતં મેઘહસ્તિનોઃ । પ્રદક્ષિણં ફલે વૃક્ષે વામસ્ય ચ રુતં જિતં ।। ૨૯૪.

પ્રસ્થાન સમયે ગુરુજી અને હાથીના ગર્જન જેવા અવાજ શુભ હોય છે; જમણા તરફ ફરવું, વૃક્ષ પર ફળ, અને ડાબી તરફનો રટણ વિજયી છે.

શુભા ગીતાદિશબ્દાઃ સ્યુરીદૃશં સ્યાદસિદ્ધયે । અનર્થગીરથાક્રન્દો દક્ષિણે વિરુતં ક્ષુતમ્ ।। ૨૯૪.

ગીત જેવા અવાજો શુભ ગણાય છે; આવા અવાજો સફળતા માટે છે. અસ્પષ્ટ વાણી, જોરથી રડવું, જમણા તરફ અવાજ, અને છીંક અશુભ છે.

વેશ્યા ક્ષુતો નૃપઃ કન્યા ગૌર્દ્દન્તી મુરજધ્વજૌ । ક્ષીરાજ્યદધિઙ્ખામ્બુ છત્રં ભેરી ફલં સુરાઃ ।। ૨૯૪.

વેશ્યા, છીંક, રાજા, કન્યા, બે દાંતવાળી ગાય, મૃદંગ અને ધ્વજ, દૂધ, ઘી, દહીં, પાણી, છત્ર, ભેરી, ફળ અને દેવતાઓ.

તણ્ડુલા હેમ રૂપ્યઞ્ચ સિદ્ધયેઽભિમુખા અમી । સકાષ્ઠઃ સાનલઃ કારુર્મ્મલિનામ્બરભાવભૃત્ ।। ૨૯૪.

ચોખાના દાણા, સોનુ અને ચાંદી સફળતા માટે શુભ માનવામાં આવે છે; કારીગર, લાકડાં અને અગ્નિ સાથે, મલિન કપડાં પહેરીને પણ શુભ ગણાય છે.

ગલસ્થટઙ્કો ગોમાયુગૃધ્રોલૂકકપર્દ્દિકાઃ । તૈલં કપાલકાર્પાસા નિષેધે ભસ્મ નષ્ટયે ।। ૨૯૪.

ગળા પર ચિહ્ન, શિયાળ, હાયના, ઘૂવડ અને ખોપરીવાળી સ્ત્રી; તેલ, ખોપરી અને કપાસ અશુભ છે, અને ભસ્મ નુકસાન લાવે છે.

વિષરોગાશ્ચ સપ્ત સ્યુર્ધાતોર્ધાત્વન્તરાપ્તિતઃ । વિષદંશો લલાટં યાત્યતો નેત્રં તતો મુખમ્ । આસ્યાચ્ચ વચનીનાડ્યૌ ધાતૂન્ પ્રાપ્નોતિ હિ ક્રમાત્ ।। ૨૯૪.

ઝેરથી થતા રોગો સાત પ્રકારના હોય છે, જે તત્વોના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થાય છે; ઝેર પહેલા કપાળમાં પહોંચે છે, પછી આંખોમાં, પછી મોઢામાં, અને ત્યાંથી ધીમે ધીમે બોલવાની નાડીઓ અને તત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે.

અગ્નિરુવાચ મન્ત્રધ્યાનૌષધૈર્દષ્ટતિકિત્સાં પ્રવદામિ તે । ૐ નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાયેતિ । જપનાદ્વિષહાનિઃ સ્યાદૌષધં જીવરક્ષણં ।। ૨૯૫.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તને મંત્ર, ધ્યાન અને ઔષધિથી દંશની સારવાર સમજાવું છું. 'ઓમ, નમો ભગવતે નીલકંઠાય' જપવાથી ઝેર નાશ પામે છે અને ઔષધિ જીવન બચાવે છે.

સાકજ્યં સકૃદ્રસં પેયં દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે । જઙ્ગમં સર્પમૂષાદિ શ્રૃઙ્‌ગ્યાદિ સ્થાવરં વિષં ।। ૨૯૫.

ઝેર બે પ્રકારનું કહેવાય છે: જે ખોરાક કે પીણાં સાથે લેવાય છે અને જે નહીં. પ્રાણી ઝેર સાપ, વિંછી વગેરેમાંથી થાય છે; વનસ્પતિ ઝેર શીંગવાળાં જીવ અને અન્યમાંથી થાય છે.

શાન્તસ્વરાન્વિતો બ્રહ્મા લોહિતં તારકં શિવઃ । વિયતેર્નામમન્ત્રોઽયં તાર્ક્ષઃ શબ્દમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯૫.

બ્રહ્મા શાંત સ્વર સાથે જોડાયેલો છે, લોહી તીક્ષ્ણ સ્વર સાથે, શિવ તારક સ્વર સાથે; આકાશનો મંત્ર તાર્ક્ષ કહેવાય છે અને તે ધ્વનિથી બનેલો છે.

પીતં વજ્રચતુષ્કોણં પાર્થિવં શક્રદૈવતં । વૃત્તાર્દ્ધમાપ્યપદ્માર્દ્ધં શુક્લં વરુણદૈવતં ।। ૨૯૫.

પૃથ્વી તત્વ પીળું છે, ચારે બાજુ વજ્રાકાર છે, અને તેનું દેવતા ઇન્દ્ર છે; જળ તત્વ સફેદ છે, અર્ધવૃત્ત અને અર્ધપદ્માકાર છે, અને તેનું દેવતા વરુણ છે.

ત્ર્યસ્ત્રં સ્વસ્તિકયુક્તઞ્ચ તૈજસં વહ્નિદૈવતં । વૃત્તં વિન્દુવૃતં વાયુદૈવતં કૃષ્ણમાલિનમ્ ।। ૨૯૫.

અગ્નિ તત્વ ત્રિકોણાકાર છે, સ્વસ્તિક ચિહ્ન સાથે, અને તેનું દેવતા અગ્નિ છે; વાયુ તત્વ વૃત્તાકાર છે, બિંદુથી ઘેરાયેલું, કાળાં અને માળાવાળું, અને તેનું દેવતા વાયુ છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીમધ્યે પર્ય્યસ્તેષુ સ્વવેશ્મસુ । સુવર્ણનાગવાહેન વેષ્ટિતેષુ ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૨૯૫.

અંગૂઠાથી શરૂ કરીને, દરેક આંગળીના મધ્ય સંધિ પર, પોતાના સ્થાન પર, સુવર્ણ નાગથી ઘેરાયેલા, ક્રમથી અક્ષરો રાખવા.

વિયતેશ્ચતુરો વર્ણાન્ સુમણ્ડલસમત્વિષઃ । અરૂપે રવતન્માત્રે આકાશેશિવદેવતે ।। ૨૯૫.

આકાશના ચાર અક્ષરો, સુંદર મંડળ જેવી તેજવાળા, નિરાકાર, સૂર્ય તત્વમાં, અને આકાશના દેવતા શિવ છે.

કનિષ્ઠામદ્યપર્વસ્થે ન્યસેત્તસ્યાદ્યમક્ષરમ્ । નાગાનામાદિવર્ણાંશ્ચ સ્વમણ્ડલગતાન્ન્યસેત્ ।। ૨૯૫.

લઘુ આંગળીના મધ્ય સંધિ પર તેનું પ્રથમ અક્ષર રાખવું; અને નાગોના પ્રારંભિક અક્ષરો, જે પોતાના મંડળમાં છે, તે પણ રાખવા.

ભૂતાદિવર્ણાન્ વિન્યસેદઙ્ગુષ્ઠાદ્યન્તપર્વસુ । તન્માત્રાદિગુણાભ્યર્ણાનઙ્ગુલીષુ ન્યસેદ્‌બુધઃ ।। ૨૯૫.

ભૂત તત્વના અક્ષરો અંગૂઠાથી શરૂ કરીને સંધિ પર રાખવા; અને તન્માત્રા સહિતના ગુણો, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ આંગળીઓ પર રાખવા.

સ્પર્શનાદેવ તાર્ક્ષેણ હસ્તે હન્યાદ્વિષદ્વયં । મણ્ડલાદિષુ તાન્ વર્ણાન્ વિયતેઃ કવયો જિતાન્ ।। ૨૯૫.

માત્ર તાર્ક્ષના સ્પર્શથી હસ્ત પર બંને પ્રકારના ઝેર નાશ પામે છે; કવિઓ દ્વારા વિભાજિત અક્ષરો આકાશના મંડળ વગેરેમાં રાખવામાં આવે છે.

શ્રેષ્ઠદ્વય્હ્ગુલિભિર્દ્દેહનાભિસ્થાનેષુ પર્વસુ । આજાનુતઃ સુવર્ણાભમાનાભેસ્તુહિનપ્રભમ્ ।। ૨૯૫.

શ્રેષ્ઠ બે આંગળીઓથી, શરીરના સ્થાનના સંધિ પર, અંગૂઠાની મૂળથી સુવર્ણ રંગમાં, અને નાભિ સુધી હિમ જેવી તેજવાળું.

કુઙ્કુમારુણમાકણ્ઠાદાકેશાન્તાત્ સિતેતરં । બ્રહ્માણ્ડવ્યાપિનં તાર્ક્ષઞ્ચન્દ્રાખ્યં નાગભૂષણમ્ ।। ૨૯૫.

કંઠથી વાળના અંત સુધી કુંકુમ જેવી લાલ અને પછી સફેદ, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપક, તાર્ક્ષ, ચંદ્ર નામે, નાગોથી શોભિત.

નીલોગ્રનાશમાત્માનં મહાપક્ષં સ્મરેદ્‌બુધઃ । એવન્તાર્ક્ષાત્મનો વાક્યાન્મન્ત્રઃ સ્યાન્મન્ત્રિણો વિષે ।। ૨૯૫.

બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ પોતાને નીલ, ઉગ્ર, વિનાશક અને વિશાળ પાંખવાળું માનવું; આવું તાર્ક્ષના વાક્યથી ઝેર માટે મંત્ર સ્થાપિત થાય છે.

મુષ્ટિસ્તાર્ક્ષકરસ્યાન્તઃ સ્થિતાઙ્ગુષ્ઠવિષાપહા । તાર્ક્ષં હસ્તં સમુદ્યમ્ય તત્પઞ્ચાઙ્ગુલિચાલનાત્ ।। ૨૯૫.

તાર્ક્ષના મુઠ્ઠી અંદર, અંગૂઠો ઝેર દૂર કરે છે; તાર્ક્ષ હસ્ત ઉંચું કરીને, પાંચ આંગળીઓ ચલાવવાથી ઝેર નાશ પામે છે.

કુર્ય્યાદ્વિષસ્ય સ્તમ્ભાદીંસ્તદુક્તમદવીષયા । આકાશાદેષ ભૂવીજઃ પઞ્ચર્ણાધિપતિર્મ્મનુઃ ।। ૨૯૫.

વિષના નિવારણ માટે જે રીતે કરવું તે જણાવ્યા મુજબ, કોઈ દુશ્મનાવા વગર કરવું જોઈએ. આકાશમાંથી ભૂમિનું બીજ ઉત્પન્ન થાય છે અને પાંચ ધ્વનિઓના અધિપતિ મનુ છે.

સંસ્તમ્ભયેતિવિષતો ભાષયા સ્તમ્ભયેદ્વિષમ્ । વ્યત્યસ્તભૂષયા વીજો મન્ત્રોઽયં સાધુસાધિતઃ ।। ૨૯૫.

વાણી દ્વારા વિષને રોકવું, અને યોગ્ય શણગારથી પણ તેને અટકાવવું જોઈએ. આ બીજમંત્ર યોગ્ય રીતે જપવામાં આવે તો અસરકારક બને છે.

સંપ્લવઃ પ્લાવય યમઃ શબ્દાદ્યઃ સંહરેદ્વિષં । દણ્ડમુત્થાપયેદેષ સુજપ્તામ્ભોઽભિષેકતઃ ।। ૨૯૫.

પ્રવાહ વિષને વહાવી લે, યમ ધ્વનિના દ્વારા દૂર કરે; દંડ ઊંચો રાખવો—આ મંત્ર સારી રીતે જપવામાં આવે ત્યારે પાણીથી અભિષેક કરીને શુદ્ધિ થાય છે.

સુજપ્તશઙ્ખભેર્ય્યાદિનિસ્વનશ્રવણેન વા । સંદહત્યેવ સંયુક્તો ભૂતેજોવ્યત્યયાત્ સ્થિતઃ ।। ૨૯૫.

અથવા, શંખ, ભેરી અને અન્ય વાદ્યના અવાજને સારી રીતે સાંભળીને, જોડીને, તે વિષને દહન કરે છે, તત્વોના ફેરફેરાથી તે સ્થિર રહે છે.

. ભૂવાયુવ્યત્યયાન્મન્ત્રો વિષં સંક્રામયત્યસૌ । અન્તસ્થો નિજવેશ્મસ્થો વીજાગ્નીન્દુજલાત્મભિઃ ।। ૨૯૫.

ભૂમિ અને વાયુના ફેરફેરાથી આ મંત્ર વિષને સ્થાનાંતરિત કરે છે; અંદર, પોતાના ઘરમાં, બીજ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને પાણીના સ્વરૂપે.

એતત્ કર્મ્મ નયેન્મન્ત્રી ગરુડ઼ાકૃતિવિગ્રહઃ । તાર્ક્ષવરુણગેહસ્થસ્તજ્જપાન્નાશયેદ્વિષમ્ ।। ૨૯૫.

મંત્રજ્ઞે આ કર્મ ગરુડની આકૃતિ ધારણ કરીને, તાર્ક્ષ્ય અને વરુણના ઘરમાં રહી, આ જપથી વિષનો નાશ કરવો જોઈએ.

જાનુદણ્ડીદમુદિતં સ્વધાશ્રીવીજલ્છિતં । સ્નાનપાનાત્સર્વ્વવિષં જ્વરારોગાપમૃત્યુજિત્ ।। ૨૯૫.

ઘૂંટણ અને દંડ સાથે આ ઉચ્ચારવું, oblation, કીર્તિ અને પાણીથી પવિત્ર કરવું; સ્નાન અને પાનથી બધા વિષ, જ્વર, રોગ અને અકાળ મૃત્યુ પર વિજય મળે છે.

પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ વિધિ સ્વાહા । પક્ષિ પક્ષિ મહાપક્ષિ મહાપક્ષિ ક્ષિ ક્ષિ સ્વાહા ।। ૨૯૫.

પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નિયમ, સ્વાહા; પક્ષી, પક્ષી, મહાપક્ષી, મહાપક્ષી, નાશ, નાશ, સ્વાહા.