અગ્નિપુરાણમ્

અપદ્વારગતઃ શસ્ત્રી પ્રમાદી ભૂગતેક્ષ્ણઃ । વિવર્ણવાસાઃ પાશાદિહસ્તો ગદગદવર્ણભાક્ ।। ૨૯૪.

અયોગ્ય દ્વારથી આવનાર, હથિયારવાળો, બેધ્યાન, જમીન પર ચાલતો, તીવ્ર, ફિક્કા વસ્ત્ર પહેરેલો, પાશ અથવા હથિયાર ધરાવતો, અડધા બોલવાળો હોય છે.

શુષ્કકાષ્ઠાશ્રિતઃ ખિન્નસ્તિલાક્તકકરાંશુકઃ । આર્દ્રવાસાઃ કૃષ્ણારક્તપુષ્પયુક્તશિરોરુહઃ ।। ૨૯૪.

સૂકા લાકડાંમાં રહેતો, થાકેલો, તલના તેલથી હાથ દાગેલા, ભેજવાળા વસ્ત્ર પહેરેલો, કાળા કે લાલ ફૂલથી વાળ સજાવેલો હોય છે.

કુચમર્દીં નખચ્છેદી ગુદસ્પૃક્ પાદલેખકઃ । કેશમુઞ્ચી તૃણચ્છેદી દુષ્ટા દૂતાસ્તથૈકશઃ ।। ૨૯૪.

છાતી દબાવતો, નખ કાપતો, ગૂદ સ્પર્શતો, પગ પર નિશાન કરતો, વાળ છૂટા કરતો, ઘાસ કાપતો—આ દૂતો દરેક રીતે દુષ્ટ હોય છે.

ઇડ઼ાન્યા વા વહેદ્‌દ્વેધા યદિ દૂતસ્ય ચાત્મનઃ । આભ્યાં દ્વાભ્યાં પુષ્ટયાસ્માન્ વિદ્યાસ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ ।। ૨૯૪.

દૂત અથવા પોતે બે ભાગમાં વહેલેલી લાકડી લઈ જાય, તો એ બંનેથી પરિણામ નક્કી થાય છે: સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક.

દૂતઃ સ્પૃશતિ યદ્‌ગાત્રં તસ્મિન્ દંશમુદાહરેત્ । દૂતાઙ્‌ઘ્રિચલનં દુષ્ટમુત્થિતિર્નિશ્ચલા શુભા ।। ૨૯૪.

દૂત શરીરના જે ભાગને સ્પર્શે, એ જ દંશ ગણાય; દૂતના પગની હલચલ અશુભ, અને સ્થિર ઊભા રહેવું શુભ ગણાય.

જીવપાર્શ્વે શુભો દૂતો દુષ્ટોઽન્યત્ર સમાગતઃ । જીવો ગતાગતૈર્દુષ્ટઃ શુભો દૂતનિવેદને ।। ૨૯૪.

જીવના જમણા બાજુ દૂત હોય તો શુભ, બીજે અશુભ; આવવાનું-જવાનું અશુભ, દૂતની જાણ કરવી શુભ ગણાય.

દ્તસ્ય વાક્ પ્રદુષ્ટા સા પૂર્વ્વામજાર્દ્ધનિન્દિતા । વિભક્તૈસ્તસ્ય વાક્યાન્તૈર્વિષૈર્નિર્વ્વિષકાલતા ।। ૨૯૪.

દૂતની વાણી પહેલા નિંદિત હોય તો દુષ્ટ ગણાય; તેના વાક્યના ભાગ, ઝેર કે બિનઝેર અને સમયથી નક્કી થાય છે.

આદ્યૈઃ સ્વરૈશ્ચ કાદ્યૈશ્ચ વર્ગૈર્ભિન્નલિપિર્દ્વિધા । સ્વરજો વસુમાન્વર્ગી ઇતિક્ષેપા ચ માતૃકા ।। ૨૯૪.

પ્રથમ સ્વર અને પ્રથમ વ્યંજનથી લિપિ બે પ્રકારની થાય છે; સ્વર, રજ, પૃથ્વી અને જૂથથી અક્ષરો વર્ગીકૃત થાય છે.

વાતાગ્નીન્દ્રજલાત્માનો વર્ગેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । નપુંસકાઃ પઞ્ચમાઃ સ્યુઃ સ્વરાઃ શક્રામ્બુયોનયઃ ।। ૨૯૪.

વાયુ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને જળ—આ ચાર જૂથ છે; પાંચમો નપુંસક સ્વર છે, અને ઇન્દ્ર તથા જળના મૂળવાળા છે.

દુષ્ટૌ દૂતસ્ય વાક્‌પાદૌ વાતગ્ની મધ્યમો હરિઃ । પ્રશસ્તા વારુણા વર્ણા અતિદુષ્ટા નપુંસકાઃ ।। ૨૯૪.

દૂત અશુભ હોય ત્યારે તેની વાણી અને પગ વાયુ અને અગ્નિના હોય છે; મધ્યમાં હરિ છે; શુભ વરુણના રંગના હોય છે; અતિદુષ્ટ નપુંસક હોય છે.

પ્રસ્થાને મઙ્ગલં વાક્યં ગર્જ્જિતં મેઘહસ્તિનોઃ । પ્રદક્ષિણં ફલે વૃક્ષે વામસ્ય ચ રુતં જિતં ।। ૨૯૪.

પ્રસ્થાન સમયે ગુરુજી અને હાથીના ગર્જન જેવા અવાજ શુભ હોય છે; જમણા તરફ ફરવું, વૃક્ષ પર ફળ, અને ડાબી તરફનો રટણ વિજયી છે.

શુભા ગીતાદિશબ્દાઃ સ્યુરીદૃશં સ્યાદસિદ્ધયે । અનર્થગીરથાક્રન્દો દક્ષિણે વિરુતં ક્ષુતમ્ ।। ૨૯૪.

ગીત જેવા અવાજો શુભ ગણાય છે; આવા અવાજો સફળતા માટે છે. અસ્પષ્ટ વાણી, જોરથી રડવું, જમણા તરફ અવાજ, અને છીંક અશુભ છે.

વેશ્યા ક્ષુતો નૃપઃ કન્યા ગૌર્દ્દન્તી મુરજધ્વજૌ । ક્ષીરાજ્યદધિઙ્ખામ્બુ છત્રં ભેરી ફલં સુરાઃ ।। ૨૯૪.

વેશ્યા, છીંક, રાજા, કન્યા, બે દાંતવાળી ગાય, મૃદંગ અને ધ્વજ, દૂધ, ઘી, દહીં, પાણી, છત્ર, ભેરી, ફળ અને દેવતાઓ.

તણ્ડુલા હેમ રૂપ્યઞ્ચ સિદ્ધયેઽભિમુખા અમી । સકાષ્ઠઃ સાનલઃ કારુર્મ્મલિનામ્બરભાવભૃત્ ।। ૨૯૪.

ચોખાના દાણા, સોનુ અને ચાંદી સફળતા માટે શુભ માનવામાં આવે છે; કારીગર, લાકડાં અને અગ્નિ સાથે, મલિન કપડાં પહેરીને પણ શુભ ગણાય છે.

ગલસ્થટઙ્કો ગોમાયુગૃધ્રોલૂકકપર્દ્દિકાઃ । તૈલં કપાલકાર્પાસા નિષેધે ભસ્મ નષ્ટયે ।। ૨૯૪.

ગળા પર ચિહ્ન, શિયાળ, હાયના, ઘૂવડ અને ખોપરીવાળી સ્ત્રી; તેલ, ખોપરી અને કપાસ અશુભ છે, અને ભસ્મ નુકસાન લાવે છે.

વિષરોગાશ્ચ સપ્ત સ્યુર્ધાતોર્ધાત્વન્તરાપ્તિતઃ । વિષદંશો લલાટં યાત્યતો નેત્રં તતો મુખમ્ । આસ્યાચ્ચ વચનીનાડ્યૌ ધાતૂન્ પ્રાપ્નોતિ હિ ક્રમાત્ ।। ૨૯૪.

ઝેરથી થતા રોગો સાત પ્રકારના હોય છે, જે તત્વોના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થાય છે; ઝેર પહેલા કપાળમાં પહોંચે છે, પછી આંખોમાં, પછી મોઢામાં, અને ત્યાંથી ધીમે ધીમે બોલવાની નાડીઓ અને તત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે.

અગ્નિરુવાચ મન્ત્રધ્યાનૌષધૈર્દષ્ટતિકિત્સાં પ્રવદામિ તે । ૐ નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાયેતિ । જપનાદ્વિષહાનિઃ સ્યાદૌષધં જીવરક્ષણં ।। ૨૯૫.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તને મંત્ર, ધ્યાન અને ઔષધિથી દંશની સારવાર સમજાવું છું. 'ઓમ, નમો ભગવતે નીલકંઠાય' જપવાથી ઝેર નાશ પામે છે અને ઔષધિ જીવન બચાવે છે.

સાકજ્યં સકૃદ્રસં પેયં દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે । જઙ્ગમં સર્પમૂષાદિ શ્રૃઙ્‌ગ્યાદિ સ્થાવરં વિષં ।। ૨૯૫.

ઝેર બે પ્રકારનું કહેવાય છે: જે ખોરાક કે પીણાં સાથે લેવાય છે અને જે નહીં. પ્રાણી ઝેર સાપ, વિંછી વગેરેમાંથી થાય છે; વનસ્પતિ ઝેર શીંગવાળાં જીવ અને અન્યમાંથી થાય છે.

શાન્તસ્વરાન્વિતો બ્રહ્મા લોહિતં તારકં શિવઃ । વિયતેર્નામમન્ત્રોઽયં તાર્ક્ષઃ શબ્દમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯૫.

બ્રહ્મા શાંત સ્વર સાથે જોડાયેલો છે, લોહી તીક્ષ્ણ સ્વર સાથે, શિવ તારક સ્વર સાથે; આકાશનો મંત્ર તાર્ક્ષ કહેવાય છે અને તે ધ્વનિથી બનેલો છે.

પીતં વજ્રચતુષ્કોણં પાર્થિવં શક્રદૈવતં । વૃત્તાર્દ્ધમાપ્યપદ્માર્દ્ધં શુક્લં વરુણદૈવતં ।। ૨૯૫.

પૃથ્વી તત્વ પીળું છે, ચારે બાજુ વજ્રાકાર છે, અને તેનું દેવતા ઇન્દ્ર છે; જળ તત્વ સફેદ છે, અર્ધવૃત્ત અને અર્ધપદ્માકાર છે, અને તેનું દેવતા વરુણ છે.

ત્ર્યસ્ત્રં સ્વસ્તિકયુક્તઞ્ચ તૈજસં વહ્નિદૈવતં । વૃત્તં વિન્દુવૃતં વાયુદૈવતં કૃષ્ણમાલિનમ્ ।। ૨૯૫.

અગ્નિ તત્વ ત્રિકોણાકાર છે, સ્વસ્તિક ચિહ્ન સાથે, અને તેનું દેવતા અગ્નિ છે; વાયુ તત્વ વૃત્તાકાર છે, બિંદુથી ઘેરાયેલું, કાળાં અને માળાવાળું, અને તેનું દેવતા વાયુ છે.

અઙ્ગુષ્ઠાદ્યઙ્ગુલીમધ્યે પર્ય્યસ્તેષુ સ્વવેશ્મસુ । સુવર્ણનાગવાહેન વેષ્ટિતેષુ ન્યસેત્ ક્રમાત્ ।। ૨૯૫.

અંગૂઠાથી શરૂ કરીને, દરેક આંગળીના મધ્ય સંધિ પર, પોતાના સ્થાન પર, સુવર્ણ નાગથી ઘેરાયેલા, ક્રમથી અક્ષરો રાખવા.

વિયતેશ્ચતુરો વર્ણાન્ સુમણ્ડલસમત્વિષઃ । અરૂપે રવતન્માત્રે આકાશેશિવદેવતે ।। ૨૯૫.

આકાશના ચાર અક્ષરો, સુંદર મંડળ જેવી તેજવાળા, નિરાકાર, સૂર્ય તત્વમાં, અને આકાશના દેવતા શિવ છે.

કનિષ્ઠામદ્યપર્વસ્થે ન્યસેત્તસ્યાદ્યમક્ષરમ્ । નાગાનામાદિવર્ણાંશ્ચ સ્વમણ્ડલગતાન્ન્યસેત્ ।। ૨૯૫.

લઘુ આંગળીના મધ્ય સંધિ પર તેનું પ્રથમ અક્ષર રાખવું; અને નાગોના પ્રારંભિક અક્ષરો, જે પોતાના મંડળમાં છે, તે પણ રાખવા.

ભૂતાદિવર્ણાન્ વિન્યસેદઙ્ગુષ્ઠાદ્યન્તપર્વસુ । તન્માત્રાદિગુણાભ્યર્ણાનઙ્ગુલીષુ ન્યસેદ્‌બુધઃ ।। ૨૯૫.

ભૂત તત્વના અક્ષરો અંગૂઠાથી શરૂ કરીને સંધિ પર રાખવા; અને તન્માત્રા સહિતના ગુણો, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ આંગળીઓ પર રાખવા.

સ્પર્શનાદેવ તાર્ક્ષેણ હસ્તે હન્યાદ્વિષદ્વયં । મણ્ડલાદિષુ તાન્ વર્ણાન્ વિયતેઃ કવયો જિતાન્ ।। ૨૯૫.

માત્ર તાર્ક્ષના સ્પર્શથી હસ્ત પર બંને પ્રકારના ઝેર નાશ પામે છે; કવિઓ દ્વારા વિભાજિત અક્ષરો આકાશના મંડળ વગેરેમાં રાખવામાં આવે છે.

શ્રેષ્ઠદ્વય્હ્ગુલિભિર્દ્દેહનાભિસ્થાનેષુ પર્વસુ । આજાનુતઃ સુવર્ણાભમાનાભેસ્તુહિનપ્રભમ્ ।। ૨૯૫.

શ્રેષ્ઠ બે આંગળીઓથી, શરીરના સ્થાનના સંધિ પર, અંગૂઠાની મૂળથી સુવર્ણ રંગમાં, અને નાભિ સુધી હિમ જેવી તેજવાળું.

કુઙ્કુમારુણમાકણ્ઠાદાકેશાન્તાત્ સિતેતરં । બ્રહ્માણ્ડવ્યાપિનં તાર્ક્ષઞ્ચન્દ્રાખ્યં નાગભૂષણમ્ ।। ૨૯૫.

કંઠથી વાળના અંત સુધી કુંકુમ જેવી લાલ અને પછી સફેદ, બ્રહ્માંડમાં વ્યાપક, તાર્ક્ષ, ચંદ્ર નામે, નાગોથી શોભિત.