અગ્નિપુરાણમ્

કૃત્તિકા ભરણી સ્વાતી મૂલં પૂર્વ્વત્રયાશ્વિની । વિશાખાર્દ્રા મઘાશ્લેષા શ્રવણરોહિણો ।। ૨૯૪.

કૃત્તિકા, ભરણી, સ્વાતી, મૂલ, પ્રથમ ત્રણ, અશ્વિની; વિશાખા, અર્દ્રા, મઘા, શ્લેષા, શ્રવણ, રોહિણી.

હસ્તા મન્દકુજૌ વારૌ પઞ્ચમી ચાષ્ટમી તિથિઃ । ષષ્ઠી રિક્તા શિવા નિન્દ્યા પઞ્ચમી ચ ચતુર્દ્દશી ।। ૨૯૪.

હસ્ત, મંડ, કૂજ, વાર, પંચમી અને અષ્ટમી તિથિ; છઠ્ઠી, ખાલી, શુભ, નિંદનીય, પંચમી અને ચૌદસ.

સન્ધ્યાચતુષ્ટયં દુષ્ટં દગ્ધયોગાશ્ચ રાશયઃ । એકદ્વિબહવો દંશા દષ્ટવિદ્ધઞ્ચ ખણ્ડિતમ્ ।। ૨૯૪.

ચાર સંધ્યા અશુભ છે, દગ्ध યોગ અને રાશિ પણ; એક, બે કે અનેક દાંશ, દાંશ અને ઘાયલ, તથા તૂટેલા.

અદંશમવગુપ્તં સ્યાદ્દંશમેવં ચતુર્વિધમ્ । ત્રયો દ્‌વ્યેકક્ષતા દંશા વેદના રુધિરોલ્વણા ।। ૨૯૪.

અદાંશ અને સુરક્ષિત, દાંશ ચાર રીતે; ત્રણ, બે કે એક ઘાયલ દાંશ, દુઃખ અને વધુ રક્તસ્રાવ સાથે.

નક્તન્ત્વેકાઙ્‌ઘ્રિકૂર્મ્માબા દંશાશ્ચ યમચોદિતાઃ । દીહીપિપીલિકાસ્પર્શી કણ્ઠશોથરુજાન્વિતઃ ।। ૨૯૪.

રાત્રે એક પગવાળા, કાચબાની જેમ દાંશ, અને યમના સંકેતવાળા; ચીંટીના સ્પર્શથી, ગળામાં સોજા અને દુઃખ સાથે.

સતોદો ગ્રન્થિતો દંશઃ સવિષો ન્યસ્તનિર્વ્વિષઃ । દેવાલયે શૂન્યગૃહે વલ્મીકોદ્યાનકોટરે ।। ૨૯૪.

ભેજવાળું કે ચોટેલું દંશ, ઝેરી હોય કે બિનઝેરી, દેવાલયમાં, ખાલી ઘરમાં, વાંદળીમાં, બગીચાના વૃક્ષની ખોખમાં મળે છે.

રથ્યાસન્ધૌ શ્મશાને ચ નદ્યાઞ્ચ સિન્ધુસઙ્ગમે । દ્વીપે ચતુષ્પથે સૌધે ગૃહેઽબ્જે પર્વ્વતાગ્રતઃ ।। ૨૯૪.

માર્ગના સંધિ પર, શમશાનમાં, નદીના સંગમ પર, ટાપુમાં, ચાર રસ્તા પર, મહેલમાં, ઘરમાં, કમળમાં, કે પર્વતની ટોચ પર મળે છે.

વિલદ્વારે જીર્ણકૂપે જીર્ણવેશ્મનિ કુડ્યકે । શિગ્રુશ્લેષ્માતકાક્ષેષુ જમ્બૂ ડુમ્બરણેષુ ચ ।। ૨૯૪.

હલન-ચલનવાળા દરવાજા પર, જૂના કૂવામાં, જર્જરિત ઘરમાં, દીવાલ પર, શિગરૂ, શ્લેષ્માતક અને આમળા વૃક્ષોમાં, તેમજ જાંબુ અને અંજીર વૃક્ષોમાં મળે છે.

વટે ચ જીર્ણપ્રાકારે ખાસ્યહૃત્‌કક્ષજત્રુણિ । તાલૌ શઙ્ખે ગલે મૂદ્‌ર્ધ્નિ ચિવુકે નાભિપાદયોઃ ।। ૨૯૪.

વટ વૃક્ષ પાસે, જૂના કોટના પ્રાકાર પર, મોઢામાં, હૃદયમાં, બાંયમાં, કાંધ પર, તાળમાં, શંખમાં, ગળામાં, માથા પર, ગાલ પર, નાભિમાં અને પગ પર મળે છે.

દંશોઽશુભઃ શુભો દૂનઃ પુષ્પહસ્તઃ સુવાક્ સુધીઃ । લિઙ્ગવર્ણંસમાનશ્ચ શુક્લવસ્ત્રોઽમલઃ શુચિઃ ।। ૨૯૪.

અશુભ દંશ હાનિકારક હોય છે; શુભ દંશ નમ્ર હોય છે, ફૂલ ધરાવતો, સારા શબ્દો બોલતો, બુદ્ધિશાળી, લિંગ અને રંગમાં સમાન, સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલો, નિર્દોષ અને શુદ્ધ હોય છે.

અપદ્વારગતઃ શસ્ત્રી પ્રમાદી ભૂગતેક્ષ્ણઃ । વિવર્ણવાસાઃ પાશાદિહસ્તો ગદગદવર્ણભાક્ ।। ૨૯૪.

અયોગ્ય દ્વારથી આવનાર, હથિયારવાળો, બેધ્યાન, જમીન પર ચાલતો, તીવ્ર, ફિક્કા વસ્ત્ર પહેરેલો, પાશ અથવા હથિયાર ધરાવતો, અડધા બોલવાળો હોય છે.

શુષ્કકાષ્ઠાશ્રિતઃ ખિન્નસ્તિલાક્તકકરાંશુકઃ । આર્દ્રવાસાઃ કૃષ્ણારક્તપુષ્પયુક્તશિરોરુહઃ ।। ૨૯૪.

સૂકા લાકડાંમાં રહેતો, થાકેલો, તલના તેલથી હાથ દાગેલા, ભેજવાળા વસ્ત્ર પહેરેલો, કાળા કે લાલ ફૂલથી વાળ સજાવેલો હોય છે.

કુચમર્દીં નખચ્છેદી ગુદસ્પૃક્ પાદલેખકઃ । કેશમુઞ્ચી તૃણચ્છેદી દુષ્ટા દૂતાસ્તથૈકશઃ ।। ૨૯૪.

છાતી દબાવતો, નખ કાપતો, ગૂદ સ્પર્શતો, પગ પર નિશાન કરતો, વાળ છૂટા કરતો, ઘાસ કાપતો—આ દૂતો દરેક રીતે દુષ્ટ હોય છે.

ઇડ઼ાન્યા વા વહેદ્‌દ્વેધા યદિ દૂતસ્ય ચાત્મનઃ । આભ્યાં દ્વાભ્યાં પુષ્ટયાસ્માન્ વિદ્યાસ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ ।। ૨૯૪.

દૂત અથવા પોતે બે ભાગમાં વહેલેલી લાકડી લઈ જાય, તો એ બંનેથી પરિણામ નક્કી થાય છે: સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક.

દૂતઃ સ્પૃશતિ યદ્‌ગાત્રં તસ્મિન્ દંશમુદાહરેત્ । દૂતાઙ્‌ઘ્રિચલનં દુષ્ટમુત્થિતિર્નિશ્ચલા શુભા ।। ૨૯૪.

દૂત શરીરના જે ભાગને સ્પર્શે, એ જ દંશ ગણાય; દૂતના પગની હલચલ અશુભ, અને સ્થિર ઊભા રહેવું શુભ ગણાય.

જીવપાર્શ્વે શુભો દૂતો દુષ્ટોઽન્યત્ર સમાગતઃ । જીવો ગતાગતૈર્દુષ્ટઃ શુભો દૂતનિવેદને ।। ૨૯૪.

જીવના જમણા બાજુ દૂત હોય તો શુભ, બીજે અશુભ; આવવાનું-જવાનું અશુભ, દૂતની જાણ કરવી શુભ ગણાય.

દ્તસ્ય વાક્ પ્રદુષ્ટા સા પૂર્વ્વામજાર્દ્ધનિન્દિતા । વિભક્તૈસ્તસ્ય વાક્યાન્તૈર્વિષૈર્નિર્વ્વિષકાલતા ।। ૨૯૪.

દૂતની વાણી પહેલા નિંદિત હોય તો દુષ્ટ ગણાય; તેના વાક્યના ભાગ, ઝેર કે બિનઝેર અને સમયથી નક્કી થાય છે.

આદ્યૈઃ સ્વરૈશ્ચ કાદ્યૈશ્ચ વર્ગૈર્ભિન્નલિપિર્દ્વિધા । સ્વરજો વસુમાન્વર્ગી ઇતિક્ષેપા ચ માતૃકા ।। ૨૯૪.

પ્રથમ સ્વર અને પ્રથમ વ્યંજનથી લિપિ બે પ્રકારની થાય છે; સ્વર, રજ, પૃથ્વી અને જૂથથી અક્ષરો વર્ગીકૃત થાય છે.

વાતાગ્નીન્દ્રજલાત્માનો વર્ગેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । નપુંસકાઃ પઞ્ચમાઃ સ્યુઃ સ્વરાઃ શક્રામ્બુયોનયઃ ।। ૨૯૪.

વાયુ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને જળ—આ ચાર જૂથ છે; પાંચમો નપુંસક સ્વર છે, અને ઇન્દ્ર તથા જળના મૂળવાળા છે.

દુષ્ટૌ દૂતસ્ય વાક્‌પાદૌ વાતગ્ની મધ્યમો હરિઃ । પ્રશસ્તા વારુણા વર્ણા અતિદુષ્ટા નપુંસકાઃ ।। ૨૯૪.

દૂત અશુભ હોય ત્યારે તેની વાણી અને પગ વાયુ અને અગ્નિના હોય છે; મધ્યમાં હરિ છે; શુભ વરુણના રંગના હોય છે; અતિદુષ્ટ નપુંસક હોય છે.

પ્રસ્થાને મઙ્ગલં વાક્યં ગર્જ્જિતં મેઘહસ્તિનોઃ । પ્રદક્ષિણં ફલે વૃક્ષે વામસ્ય ચ રુતં જિતં ।। ૨૯૪.

પ્રસ્થાન સમયે ગુરુજી અને હાથીના ગર્જન જેવા અવાજ શુભ હોય છે; જમણા તરફ ફરવું, વૃક્ષ પર ફળ, અને ડાબી તરફનો રટણ વિજયી છે.

શુભા ગીતાદિશબ્દાઃ સ્યુરીદૃશં સ્યાદસિદ્ધયે । અનર્થગીરથાક્રન્દો દક્ષિણે વિરુતં ક્ષુતમ્ ।। ૨૯૪.

ગીત જેવા અવાજો શુભ ગણાય છે; આવા અવાજો સફળતા માટે છે. અસ્પષ્ટ વાણી, જોરથી રડવું, જમણા તરફ અવાજ, અને છીંક અશુભ છે.

વેશ્યા ક્ષુતો નૃપઃ કન્યા ગૌર્દ્દન્તી મુરજધ્વજૌ । ક્ષીરાજ્યદધિઙ્ખામ્બુ છત્રં ભેરી ફલં સુરાઃ ।। ૨૯૪.

વેશ્યા, છીંક, રાજા, કન્યા, બે દાંતવાળી ગાય, મૃદંગ અને ધ્વજ, દૂધ, ઘી, દહીં, પાણી, છત્ર, ભેરી, ફળ અને દેવતાઓ.

તણ્ડુલા હેમ રૂપ્યઞ્ચ સિદ્ધયેઽભિમુખા અમી । સકાષ્ઠઃ સાનલઃ કારુર્મ્મલિનામ્બરભાવભૃત્ ।। ૨૯૪.

ચોખાના દાણા, સોનુ અને ચાંદી સફળતા માટે શુભ માનવામાં આવે છે; કારીગર, લાકડાં અને અગ્નિ સાથે, મલિન કપડાં પહેરીને પણ શુભ ગણાય છે.

ગલસ્થટઙ્કો ગોમાયુગૃધ્રોલૂકકપર્દ્દિકાઃ । તૈલં કપાલકાર્પાસા નિષેધે ભસ્મ નષ્ટયે ।। ૨૯૪.

ગળા પર ચિહ્ન, શિયાળ, હાયના, ઘૂવડ અને ખોપરીવાળી સ્ત્રી; તેલ, ખોપરી અને કપાસ અશુભ છે, અને ભસ્મ નુકસાન લાવે છે.

વિષરોગાશ્ચ સપ્ત સ્યુર્ધાતોર્ધાત્વન્તરાપ્તિતઃ । વિષદંશો લલાટં યાત્યતો નેત્રં તતો મુખમ્ । આસ્યાચ્ચ વચનીનાડ્યૌ ધાતૂન્ પ્રાપ્નોતિ હિ ક્રમાત્ ।। ૨૯૪.

ઝેરથી થતા રોગો સાત પ્રકારના હોય છે, જે તત્વોના સંપર્કથી ઉત્પન્ન થાય છે; ઝેર પહેલા કપાળમાં પહોંચે છે, પછી આંખોમાં, પછી મોઢામાં, અને ત્યાંથી ધીમે ધીમે બોલવાની નાડીઓ અને તત્વોમાં પ્રવેશ કરે છે.

અગ્નિરુવાચ મન્ત્રધ્યાનૌષધૈર્દષ્ટતિકિત્સાં પ્રવદામિ તે । ૐ નમો ભગવતે નીલકણ્ઠાયેતિ । જપનાદ્વિષહાનિઃ સ્યાદૌષધં જીવરક્ષણં ।। ૨૯૫.

અગ્નિએ કહ્યું: હું તને મંત્ર, ધ્યાન અને ઔષધિથી દંશની સારવાર સમજાવું છું. 'ઓમ, નમો ભગવતે નીલકંઠાય' જપવાથી ઝેર નાશ પામે છે અને ઔષધિ જીવન બચાવે છે.

સાકજ્યં સકૃદ્રસં પેયં દ્વિવિધં વિષમુચ્યતે । જઙ્ગમં સર્પમૂષાદિ શ્રૃઙ્‌ગ્યાદિ સ્થાવરં વિષં ।। ૨૯૫.

ઝેર બે પ્રકારનું કહેવાય છે: જે ખોરાક કે પીણાં સાથે લેવાય છે અને જે નહીં. પ્રાણી ઝેર સાપ, વિંછી વગેરેમાંથી થાય છે; વનસ્પતિ ઝેર શીંગવાળાં જીવ અને અન્યમાંથી થાય છે.

શાન્તસ્વરાન્વિતો બ્રહ્મા લોહિતં તારકં શિવઃ । વિયતેર્નામમન્ત્રોઽયં તાર્ક્ષઃ શબ્દમયઃ સ્મૃતઃ ।। ૨૯૫.

બ્રહ્મા શાંત સ્વર સાથે જોડાયેલો છે, લોહી તીક્ષ્ણ સ્વર સાથે, શિવ તારક સ્વર સાથે; આકાશનો મંત્ર તાર્ક્ષ કહેવાય છે અને તે ધ્વનિથી બનેલો છે.