અગ્નિપુરાણમ્

ગોનસા મન્દગા દીર્ઘા મણ્ડલૈર્વિવિધૈસ્ચિતાઃ । રાજિલાશ્ચિત્રિતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વઞ્ચ વાજિભિઃ ।। ૨૯૪.

ગાય જેવી નાક, ધીમા ચાલ, લાંબા શરીર અને વિવિધ ગોળાકાર ચિહ્નોથી સજ્જ; પટ્ટાવાળા, ચમકદાર અને ઘોડાની જેમ આડા-ઉભા ચાલતા.

વ્યન્તરા મિશ્રચિહ્નાશ્ચ ભૂવર્ષાગ્નેયવાયવઃ । ચતુર્વિધાસ્તે ષડ્‌વિંશભેદાઃ ષોડ઼શ ગોનસાઃ ।। ૨૯૪.

મધ્યવર્ગના, મિશ્ર ચિહ્નવાળા સાપો ધરતી, વરસાદ, અગ્નિ અને વાયુના સ્વરૂપે છે; એ ચાર પ્રકારના છે, છવીસ વિભાગ અને ગાય જેવી નાકવાળા સોળ છે.

ત્રયોદશ ચ રાજીલા વ્યન્તરા એકવિશતિઃ । યેઽનુક્તકાલે જાયન્તે સર્પાસ્તે વ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯૪.

પટ્ટાવાળા ત્રેણો છે, અને મધ્યવર્ગમાં એકવીસ છે; જે સમય ઉલ્લેખિત નથી, એ સમયે જન્મેલા સાપો મધ્યવર્ગના ગણાય છે.

આષાઢાદિત્રિમાસૈઃ સ્યાદ્ ગર્ભો માષટતુષ્ટયે । અણ્ડકાનાં શતે દ્વે ચ તત્વારિંશત્ પ્રસૂયતે ।। ૨૯૪.

આષાઢથી ત્રણ મહિના પછી, છ દાળમાં ગર્ભ વિકસે છે; બે સો અંડામાંથી ચાલીસ સંતાન જન્મે છે.

સર્પા ગ્રસન્તિ સૂતૌઘાન્ વિના સ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ । ઉન્મીલતેઽક્ષિ સપ્તાહાત્ કૃષ્ણો માસાદ્ભવેદ્વહિઃ ।। ૨૯૪.

સાપો સંતાનને ખાઈ જાય છે, સ્ત્રી, પુરૂષ અને નપુંસક સિવાય; આંખ સાત દિવસમાં ખુલે છે અને એક મહિના પછી સાપ બહાર આવે છે.

દ્વાદશાહાત્ સુબોધઃ સ્યાત્ દન્તાઃ સ્યુઃ સૂર્ય્યદર્શનાત્ । દ્વાત્રિંશદ્દિનવિંશત્યા ચતુસ્રસ્તેષુ દંષ્ટ્રિકાઃ ।। ૨૯૪.

બાર દિવસ પછી સંપૂર્ણ જાગૃત થાય છે; દાંત સૂર્યને જોતા દેખાય છે; બત્રીસ કે ઓગણીસ દિવસમાં ચાર દાંતીવાળા થાય છે.

કરાલી મકરી કાલરાત્રી ચ યમદૂતિકા । એતાસ્તીઃ સવિષા દંષ્ટ્રા વામદક્ષિણપાર્શ્વગાઃ ।। ૨૯૪.

કરાળી, મકરી, કાળરાત્રી અને યમદૂતિકા – આ બધાં ઝેરી દાંતવાળા, ડાબા અને જમણા બાજુ પર જોવા મળે છે.

ષણ્માસાન્મુચ્યતે કૃત્તિં જીવેત્ષષ્ટિસમાદ્વયં । નાગાઃ સૂર્ય્યાદિવારેશાઃ સપ્ત ઉક્તા દિવા નિશિ ।। ૨૯૪.

છ મહિના પછી ચામડી ઉતારે છે અને બાસઠ વર્ષ જીવે છે; સૂર્ય અને અન્ય દિવસોના સાપો સાત ગણાય છે, દિવસ અને રાત બંનેમાં.

સ્વેષાં ષટ્ પ્રતિવારેષુ કુલિકઃ સર્વ્વસન્ધિષુ । શઙ્ખેન વા મહાવ્જેન સહ તસ્યોદયોઽથવા ।। ૨૯૪.

દરેક દિવસમાં છ પોતાના, અને કુલિકા દરેક સંધિ પર; શંખ અથવા મહાનાગ સાથે, તેનો ઉદય થાય છે, અથવા અન્ય રીતે.

દ્વયોર્વ્વા નાડ઼િકામન્ત્રમન્ત્રકં કુલિકોદયઃ । દુષ્ટઃ સ કાલઃ સર્વ્વત્ર સર્પદંશે વિશેષતઃ ।। ૨૯૪.

બેમાં, નારીકેલ મંત્ર અથવા મંત્રથી કુલિકનો ઉદય થાય છે; એ સમય સર્વત્ર અશુભ છે, ખાસ કરીને સાપના દાંશમાં.

કૃત્તિકા ભરણી સ્વાતી મૂલં પૂર્વ્વત્રયાશ્વિની । વિશાખાર્દ્રા મઘાશ્લેષા શ્રવણરોહિણો ।। ૨૯૪.

કૃત્તિકા, ભરણી, સ્વાતી, મૂલ, પ્રથમ ત્રણ, અશ્વિની; વિશાખા, અર્દ્રા, મઘા, શ્લેષા, શ્રવણ, રોહિણી.

હસ્તા મન્દકુજૌ વારૌ પઞ્ચમી ચાષ્ટમી તિથિઃ । ષષ્ઠી રિક્તા શિવા નિન્દ્યા પઞ્ચમી ચ ચતુર્દ્દશી ।। ૨૯૪.

હસ્ત, મંડ, કૂજ, વાર, પંચમી અને અષ્ટમી તિથિ; છઠ્ઠી, ખાલી, શુભ, નિંદનીય, પંચમી અને ચૌદસ.

સન્ધ્યાચતુષ્ટયં દુષ્ટં દગ્ધયોગાશ્ચ રાશયઃ । એકદ્વિબહવો દંશા દષ્ટવિદ્ધઞ્ચ ખણ્ડિતમ્ ।। ૨૯૪.

ચાર સંધ્યા અશુભ છે, દગ्ध યોગ અને રાશિ પણ; એક, બે કે અનેક દાંશ, દાંશ અને ઘાયલ, તથા તૂટેલા.

અદંશમવગુપ્તં સ્યાદ્દંશમેવં ચતુર્વિધમ્ । ત્રયો દ્‌વ્યેકક્ષતા દંશા વેદના રુધિરોલ્વણા ।। ૨૯૪.

અદાંશ અને સુરક્ષિત, દાંશ ચાર રીતે; ત્રણ, બે કે એક ઘાયલ દાંશ, દુઃખ અને વધુ રક્તસ્રાવ સાથે.

નક્તન્ત્વેકાઙ્‌ઘ્રિકૂર્મ્માબા દંશાશ્ચ યમચોદિતાઃ । દીહીપિપીલિકાસ્પર્શી કણ્ઠશોથરુજાન્વિતઃ ।। ૨૯૪.

રાત્રે એક પગવાળા, કાચબાની જેમ દાંશ, અને યમના સંકેતવાળા; ચીંટીના સ્પર્શથી, ગળામાં સોજા અને દુઃખ સાથે.

સતોદો ગ્રન્થિતો દંશઃ સવિષો ન્યસ્તનિર્વ્વિષઃ । દેવાલયે શૂન્યગૃહે વલ્મીકોદ્યાનકોટરે ।। ૨૯૪.

ભેજવાળું કે ચોટેલું દંશ, ઝેરી હોય કે બિનઝેરી, દેવાલયમાં, ખાલી ઘરમાં, વાંદળીમાં, બગીચાના વૃક્ષની ખોખમાં મળે છે.

રથ્યાસન્ધૌ શ્મશાને ચ નદ્યાઞ્ચ સિન્ધુસઙ્ગમે । દ્વીપે ચતુષ્પથે સૌધે ગૃહેઽબ્જે પર્વ્વતાગ્રતઃ ।। ૨૯૪.

માર્ગના સંધિ પર, શમશાનમાં, નદીના સંગમ પર, ટાપુમાં, ચાર રસ્તા પર, મહેલમાં, ઘરમાં, કમળમાં, કે પર્વતની ટોચ પર મળે છે.

વિલદ્વારે જીર્ણકૂપે જીર્ણવેશ્મનિ કુડ્યકે । શિગ્રુશ્લેષ્માતકાક્ષેષુ જમ્બૂ ડુમ્બરણેષુ ચ ।। ૨૯૪.

હલન-ચલનવાળા દરવાજા પર, જૂના કૂવામાં, જર્જરિત ઘરમાં, દીવાલ પર, શિગરૂ, શ્લેષ્માતક અને આમળા વૃક્ષોમાં, તેમજ જાંબુ અને અંજીર વૃક્ષોમાં મળે છે.

વટે ચ જીર્ણપ્રાકારે ખાસ્યહૃત્‌કક્ષજત્રુણિ । તાલૌ શઙ્ખે ગલે મૂદ્‌ર્ધ્નિ ચિવુકે નાભિપાદયોઃ ।। ૨૯૪.

વટ વૃક્ષ પાસે, જૂના કોટના પ્રાકાર પર, મોઢામાં, હૃદયમાં, બાંયમાં, કાંધ પર, તાળમાં, શંખમાં, ગળામાં, માથા પર, ગાલ પર, નાભિમાં અને પગ પર મળે છે.

દંશોઽશુભઃ શુભો દૂનઃ પુષ્પહસ્તઃ સુવાક્ સુધીઃ । લિઙ્ગવર્ણંસમાનશ્ચ શુક્લવસ્ત્રોઽમલઃ શુચિઃ ।। ૨૯૪.

અશુભ દંશ હાનિકારક હોય છે; શુભ દંશ નમ્ર હોય છે, ફૂલ ધરાવતો, સારા શબ્દો બોલતો, બુદ્ધિશાળી, લિંગ અને રંગમાં સમાન, સફેદ વસ્ત્ર પહેરેલો, નિર્દોષ અને શુદ્ધ હોય છે.

અપદ્વારગતઃ શસ્ત્રી પ્રમાદી ભૂગતેક્ષ્ણઃ । વિવર્ણવાસાઃ પાશાદિહસ્તો ગદગદવર્ણભાક્ ।। ૨૯૪.

અયોગ્ય દ્વારથી આવનાર, હથિયારવાળો, બેધ્યાન, જમીન પર ચાલતો, તીવ્ર, ફિક્કા વસ્ત્ર પહેરેલો, પાશ અથવા હથિયાર ધરાવતો, અડધા બોલવાળો હોય છે.

શુષ્કકાષ્ઠાશ્રિતઃ ખિન્નસ્તિલાક્તકકરાંશુકઃ । આર્દ્રવાસાઃ કૃષ્ણારક્તપુષ્પયુક્તશિરોરુહઃ ।। ૨૯૪.

સૂકા લાકડાંમાં રહેતો, થાકેલો, તલના તેલથી હાથ દાગેલા, ભેજવાળા વસ્ત્ર પહેરેલો, કાળા કે લાલ ફૂલથી વાળ સજાવેલો હોય છે.

કુચમર્દીં નખચ્છેદી ગુદસ્પૃક્ પાદલેખકઃ । કેશમુઞ્ચી તૃણચ્છેદી દુષ્ટા દૂતાસ્તથૈકશઃ ।। ૨૯૪.

છાતી દબાવતો, નખ કાપતો, ગૂદ સ્પર્શતો, પગ પર નિશાન કરતો, વાળ છૂટા કરતો, ઘાસ કાપતો—આ દૂતો દરેક રીતે દુષ્ટ હોય છે.

ઇડ઼ાન્યા વા વહેદ્‌દ્વેધા યદિ દૂતસ્ય ચાત્મનઃ । આભ્યાં દ્વાભ્યાં પુષ્ટયાસ્માન્ વિદ્યાસ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ ।। ૨૯૪.

દૂત અથવા પોતે બે ભાગમાં વહેલેલી લાકડી લઈ જાય, તો એ બંનેથી પરિણામ નક્કી થાય છે: સ્ત્રી, પુરુષ કે નપુંસક.

દૂતઃ સ્પૃશતિ યદ્‌ગાત્રં તસ્મિન્ દંશમુદાહરેત્ । દૂતાઙ્‌ઘ્રિચલનં દુષ્ટમુત્થિતિર્નિશ્ચલા શુભા ।। ૨૯૪.

દૂત શરીરના જે ભાગને સ્પર્શે, એ જ દંશ ગણાય; દૂતના પગની હલચલ અશુભ, અને સ્થિર ઊભા રહેવું શુભ ગણાય.

જીવપાર્શ્વે શુભો દૂતો દુષ્ટોઽન્યત્ર સમાગતઃ । જીવો ગતાગતૈર્દુષ્ટઃ શુભો દૂતનિવેદને ।। ૨૯૪.

જીવના જમણા બાજુ દૂત હોય તો શુભ, બીજે અશુભ; આવવાનું-જવાનું અશુભ, દૂતની જાણ કરવી શુભ ગણાય.

દ્તસ્ય વાક્ પ્રદુષ્ટા સા પૂર્વ્વામજાર્દ્ધનિન્દિતા । વિભક્તૈસ્તસ્ય વાક્યાન્તૈર્વિષૈર્નિર્વ્વિષકાલતા ।। ૨૯૪.

દૂતની વાણી પહેલા નિંદિત હોય તો દુષ્ટ ગણાય; તેના વાક્યના ભાગ, ઝેર કે બિનઝેર અને સમયથી નક્કી થાય છે.

આદ્યૈઃ સ્વરૈશ્ચ કાદ્યૈશ્ચ વર્ગૈર્ભિન્નલિપિર્દ્વિધા । સ્વરજો વસુમાન્વર્ગી ઇતિક્ષેપા ચ માતૃકા ।। ૨૯૪.

પ્રથમ સ્વર અને પ્રથમ વ્યંજનથી લિપિ બે પ્રકારની થાય છે; સ્વર, રજ, પૃથ્વી અને જૂથથી અક્ષરો વર્ગીકૃત થાય છે.

વાતાગ્નીન્દ્રજલાત્માનો વર્ગેષુ ચ ચતુષ્ટયમ્ । નપુંસકાઃ પઞ્ચમાઃ સ્યુઃ સ્વરાઃ શક્રામ્બુયોનયઃ ।। ૨૯૪.

વાયુ, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને જળ—આ ચાર જૂથ છે; પાંચમો નપુંસક સ્વર છે, અને ઇન્દ્ર તથા જળના મૂળવાળા છે.