અગ્નિપુરાણમ્

સ્થણઅડિલેવ્જે મધ્યગતે કદિક્ષુ કેશરગાન્ સુરાન્ । સુભદ્રાજો રવિઃ પૂજ્યો બહુરૂપો બલિર્વહિઃ ।। ૨૯૨.

ગૌશાળાના મધ્યમાં અને દિશાઓ પર કેસરથી જોડાયેલા દેવોને પૂજવું; શુભ રાજા, સૂર્ય, જે બહુરૂપ અને શક્તિશાળી છે, તેનું બહાર પૂજન કરવું.

ખં વિશ્વરૂપા સિદ્ધિસ્ચ ઋદ્ધિઃ શાન્તિશ્ચ રોહિણી । દિગ્ધેનવો હિ પૂર્વાદ્યાઃ કૃશરૈશ્ચન્દ્ર ઈશ્વરઃ ।। ૨૯૨.

આકાશ, સર્વરૂપ, સિદ્ધિ, ઋદ્ધિ, શાંતિ અને રોહિણી; પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓ ગાય છે, અને ચંદ્ર, ઈશ્વર, દુર્બળ છે.

દિક્‌પાલાઃ પદ્મપત્રેષુ કુમ્ભેષ્વગ્નૌ ચ હોમયેત્ । ક્ષીરવૃક્ષસ્ય સમિધઃ સર્ષપાક્ષતતણ્ડુલાન્ ।। ૨૯૨.

દિશાના રક્ષકોને કમળપત્ર, કુંડાં અને અગ્નિમાં હવન કરવું; ક્ષીરવૃક્ષની લાકડી, સરસવ, કાચા ચોખા અને દાણા સાથે.

શતં શતં સુવર્ણઞ્ચ કાંસ્યાદિકં દ્વિજે દદેત્ । ગાવઃ પૂજ્યા વિમોક્તવ્યાઃ શાન્ત્યૈ ક્ષીરાદિસંયુતાઃ ।। ૨૯૨.

બ્રાહ્મણોને સો સો સોનું અને કાંસ્ય વગેરે આપવું; ગાયોને પૂજવી અને દૂધ વગેરે સાથે શાંતિ માટે મુક્ત કરવી.

શાલિહોત્રઃ સુશ્રુતાય હયાયુર્વેદમુક્તવાન્ । પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજાય ગજાયુર્વેદમબ્રવીત્ ।। ૨૯૨.

શાલિહોત્રે સુશ્રુતને ઘોડાની આયુર્વેદ શીખવાડી; પાલકાપ્યે અંગરાજાને હાથીની આયુર્વેદ શીખવાડી.

અગ્નિરુવાચ નાગાદયોઽથ ભાવાદિદશસ્થાનાનિ કર્મ્મ ચ । સૂતકં દષ્ટચેષ્ટેતિ સપ્તલક્ષણમુચ્યતે ।। ૨૯૪.

અગ્નિએ કહ્યું: નાગ અને અન્ય, શાકું, દસ સ્થાન, વિધિ, અશુદ્ધિ અને દંશના લક્ષણ—આ સાત લક્ષણો કહેવાય છે.

શેષવાસુકિતક્ષાખ્યાઃ કર્કટોઽબ્જો મહામ્બુજઃ । શઙ્ખપાલશ્ચ કુલિક ઇત્યાષ્ટૌ નાગવર્ય્યકાઃ ।। ૨૯૪.

શેષ, વાસુકી, તક્ષક, કરકટ, અબ્જ, મહામ્બુજ, શંખપાલ અને કુલિક—આ આઠ મુખ્ય નાગ છે.

દશાષ્ટપઞ્ચત્રિગુણશતમૂર્દ્ધાન્વિતૌ ક્રમાત્ । વિપ્રૌ નૃપો વિશૌ શૂદ્રૌ દ્વૌ દ્વૌ નાગેષુ કીર્ત્તિતૌ ।। ૨૯૪.

દસ, આઠ, પાંચ, ત્રણ અને એકસો – આ પ્રમાણે ક્રમવાર મસ્તક ધરાવતા બ્રાહ્મણ, રાજા, સામાન્ય લોકો અને શૂદ્ર; અને સાપોમાં બે-બે જણનો ઉલ્લેખ થાય છે.

તદન્વયાઃ પઞ્ચશતં તેભ્યો જાતા અસંખ્યકાઃ । ફણિમણ્ડલિરાજીલવાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૯૪.

આમાંથી પાંસો સંતાન જન્મે છે, જે ગણતરીથી બહાર છે; એ બધા ફણાની ગોળાકાર રચના, પટ્ટાવાળા અને વાયુ, પિત્ત તથા કફના સ્વરૂપ ધરાવે છે.

વ્યન્તરા દોષમિશ્રાસ્તે સર્પા દર્વ્વીકરાઃ સમૃતાઃ । રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ ।। ૨૯૪.

મધ્યવર્ગના, દોષથી મિશ્રિત એવા સાપોને દર્વીકરા કહેવામાં આવે છે; એ લોકો રથના ચક્કા, હાથ, છત્રી, સ્વસ્તિક અને અંકુશના ચિહ્ન ધરાવે છે.

ગોનસા મન્દગા દીર્ઘા મણ્ડલૈર્વિવિધૈસ્ચિતાઃ । રાજિલાશ્ચિત્રિતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વઞ્ચ વાજિભિઃ ।। ૨૯૪.

ગાય જેવી નાક, ધીમા ચાલ, લાંબા શરીર અને વિવિધ ગોળાકાર ચિહ્નોથી સજ્જ; પટ્ટાવાળા, ચમકદાર અને ઘોડાની જેમ આડા-ઉભા ચાલતા.

વ્યન્તરા મિશ્રચિહ્નાશ્ચ ભૂવર્ષાગ્નેયવાયવઃ । ચતુર્વિધાસ્તે ષડ્‌વિંશભેદાઃ ષોડ઼શ ગોનસાઃ ।। ૨૯૪.

મધ્યવર્ગના, મિશ્ર ચિહ્નવાળા સાપો ધરતી, વરસાદ, અગ્નિ અને વાયુના સ્વરૂપે છે; એ ચાર પ્રકારના છે, છવીસ વિભાગ અને ગાય જેવી નાકવાળા સોળ છે.

ત્રયોદશ ચ રાજીલા વ્યન્તરા એકવિશતિઃ । યેઽનુક્તકાલે જાયન્તે સર્પાસ્તે વ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯૪.

પટ્ટાવાળા ત્રેણો છે, અને મધ્યવર્ગમાં એકવીસ છે; જે સમય ઉલ્લેખિત નથી, એ સમયે જન્મેલા સાપો મધ્યવર્ગના ગણાય છે.

આષાઢાદિત્રિમાસૈઃ સ્યાદ્ ગર્ભો માષટતુષ્ટયે । અણ્ડકાનાં શતે દ્વે ચ તત્વારિંશત્ પ્રસૂયતે ।। ૨૯૪.

આષાઢથી ત્રણ મહિના પછી, છ દાળમાં ગર્ભ વિકસે છે; બે સો અંડામાંથી ચાલીસ સંતાન જન્મે છે.

સર્પા ગ્રસન્તિ સૂતૌઘાન્ વિના સ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ । ઉન્મીલતેઽક્ષિ સપ્તાહાત્ કૃષ્ણો માસાદ્ભવેદ્વહિઃ ।। ૨૯૪.

સાપો સંતાનને ખાઈ જાય છે, સ્ત્રી, પુરૂષ અને નપુંસક સિવાય; આંખ સાત દિવસમાં ખુલે છે અને એક મહિના પછી સાપ બહાર આવે છે.

દ્વાદશાહાત્ સુબોધઃ સ્યાત્ દન્તાઃ સ્યુઃ સૂર્ય્યદર્શનાત્ । દ્વાત્રિંશદ્દિનવિંશત્યા ચતુસ્રસ્તેષુ દંષ્ટ્રિકાઃ ।। ૨૯૪.

બાર દિવસ પછી સંપૂર્ણ જાગૃત થાય છે; દાંત સૂર્યને જોતા દેખાય છે; બત્રીસ કે ઓગણીસ દિવસમાં ચાર દાંતીવાળા થાય છે.

કરાલી મકરી કાલરાત્રી ચ યમદૂતિકા । એતાસ્તીઃ સવિષા દંષ્ટ્રા વામદક્ષિણપાર્શ્વગાઃ ।। ૨૯૪.

કરાળી, મકરી, કાળરાત્રી અને યમદૂતિકા – આ બધાં ઝેરી દાંતવાળા, ડાબા અને જમણા બાજુ પર જોવા મળે છે.

ષણ્માસાન્મુચ્યતે કૃત્તિં જીવેત્ષષ્ટિસમાદ્વયં । નાગાઃ સૂર્ય્યાદિવારેશાઃ સપ્ત ઉક્તા દિવા નિશિ ।। ૨૯૪.

છ મહિના પછી ચામડી ઉતારે છે અને બાસઠ વર્ષ જીવે છે; સૂર્ય અને અન્ય દિવસોના સાપો સાત ગણાય છે, દિવસ અને રાત બંનેમાં.

સ્વેષાં ષટ્ પ્રતિવારેષુ કુલિકઃ સર્વ્વસન્ધિષુ । શઙ્ખેન વા મહાવ્જેન સહ તસ્યોદયોઽથવા ।। ૨૯૪.

દરેક દિવસમાં છ પોતાના, અને કુલિકા દરેક સંધિ પર; શંખ અથવા મહાનાગ સાથે, તેનો ઉદય થાય છે, અથવા અન્ય રીતે.

દ્વયોર્વ્વા નાડ઼િકામન્ત્રમન્ત્રકં કુલિકોદયઃ । દુષ્ટઃ સ કાલઃ સર્વ્વત્ર સર્પદંશે વિશેષતઃ ।। ૨૯૪.

બેમાં, નારીકેલ મંત્ર અથવા મંત્રથી કુલિકનો ઉદય થાય છે; એ સમય સર્વત્ર અશુભ છે, ખાસ કરીને સાપના દાંશમાં.

કૃત્તિકા ભરણી સ્વાતી મૂલં પૂર્વ્વત્રયાશ્વિની । વિશાખાર્દ્રા મઘાશ્લેષા શ્રવણરોહિણો ।। ૨૯૪.

કૃત્તિકા, ભરણી, સ્વાતી, મૂલ, પ્રથમ ત્રણ, અશ્વિની; વિશાખા, અર્દ્રા, મઘા, શ્લેષા, શ્રવણ, રોહિણી.

હસ્તા મન્દકુજૌ વારૌ પઞ્ચમી ચાષ્ટમી તિથિઃ । ષષ્ઠી રિક્તા શિવા નિન્દ્યા પઞ્ચમી ચ ચતુર્દ્દશી ।। ૨૯૪.

હસ્ત, મંડ, કૂજ, વાર, પંચમી અને અષ્ટમી તિથિ; છઠ્ઠી, ખાલી, શુભ, નિંદનીય, પંચમી અને ચૌદસ.

સન્ધ્યાચતુષ્ટયં દુષ્ટં દગ્ધયોગાશ્ચ રાશયઃ । એકદ્વિબહવો દંશા દષ્ટવિદ્ધઞ્ચ ખણ્ડિતમ્ ।। ૨૯૪.

ચાર સંધ્યા અશુભ છે, દગ्ध યોગ અને રાશિ પણ; એક, બે કે અનેક દાંશ, દાંશ અને ઘાયલ, તથા તૂટેલા.

અદંશમવગુપ્તં સ્યાદ્દંશમેવં ચતુર્વિધમ્ । ત્રયો દ્‌વ્યેકક્ષતા દંશા વેદના રુધિરોલ્વણા ।। ૨૯૪.

અદાંશ અને સુરક્ષિત, દાંશ ચાર રીતે; ત્રણ, બે કે એક ઘાયલ દાંશ, દુઃખ અને વધુ રક્તસ્રાવ સાથે.

નક્તન્ત્વેકાઙ્‌ઘ્રિકૂર્મ્માબા દંશાશ્ચ યમચોદિતાઃ । દીહીપિપીલિકાસ્પર્શી કણ્ઠશોથરુજાન્વિતઃ ।। ૨૯૪.

રાત્રે એક પગવાળા, કાચબાની જેમ દાંશ, અને યમના સંકેતવાળા; ચીંટીના સ્પર્શથી, ગળામાં સોજા અને દુઃખ સાથે.

સતોદો ગ્રન્થિતો દંશઃ સવિષો ન્યસ્તનિર્વ્વિષઃ । દેવાલયે શૂન્યગૃહે વલ્મીકોદ્યાનકોટરે ।। ૨૯૪.

ભેજવાળું કે ચોટેલું દંશ, ઝેરી હોય કે બિનઝેરી, દેવાલયમાં, ખાલી ઘરમાં, વાંદળીમાં, બગીચાના વૃક્ષની ખોખમાં મળે છે.

રથ્યાસન્ધૌ શ્મશાને ચ નદ્યાઞ્ચ સિન્ધુસઙ્ગમે । દ્વીપે ચતુષ્પથે સૌધે ગૃહેઽબ્જે પર્વ્વતાગ્રતઃ ।। ૨૯૪.

માર્ગના સંધિ પર, શમશાનમાં, નદીના સંગમ પર, ટાપુમાં, ચાર રસ્તા પર, મહેલમાં, ઘરમાં, કમળમાં, કે પર્વતની ટોચ પર મળે છે.

વિલદ્વારે જીર્ણકૂપે જીર્ણવેશ્મનિ કુડ્યકે । શિગ્રુશ્લેષ્માતકાક્ષેષુ જમ્બૂ ડુમ્બરણેષુ ચ ।। ૨૯૪.

હલન-ચલનવાળા દરવાજા પર, જૂના કૂવામાં, જર્જરિત ઘરમાં, દીવાલ પર, શિગરૂ, શ્લેષ્માતક અને આમળા વૃક્ષોમાં, તેમજ જાંબુ અને અંજીર વૃક્ષોમાં મળે છે.

વટે ચ જીર્ણપ્રાકારે ખાસ્યહૃત્‌કક્ષજત્રુણિ । તાલૌ શઙ્ખે ગલે મૂદ્‌ર્ધ્નિ ચિવુકે નાભિપાદયોઃ ।। ૨૯૪.

વટ વૃક્ષ પાસે, જૂના કોટના પ્રાકાર પર, મોઢામાં, હૃદયમાં, બાંયમાં, કાંધ પર, તાળમાં, શંખમાં, ગળામાં, માથા પર, ગાલ પર, નાભિમાં અને પગ પર મળે છે.