અગ્નિપુરાણમ્

દાતવ્યા ભગ્નસન્ધાને પ્રિયઙ્ગુર્લવણાન્વિતા । તૈલં વાતહરં પિત્તે મધુયષ્ટીવિપાચિતં ।। ૨૯૨.

તૂટેલા સાંધા જોડવા માટે, પ્રિયંગુ અને મીઠું મળીને આપવું જોઈએ; વાયુના રોગમાં તેલ અને પિત્ત માટે યશ્તિમધુ સાથે ઉકાળેલું તેલ આપવું.

કફે વ્યોષઞ્ચ સમધુ સપુષ્ટકરજોઽસ્રજે । તૈલાજ્યં હરિતાલઞ્ચ ભગ્નક્ષતિશ્રૃતન્દદેત્ ।। ૨૯૨.

કફ માટે ત્રિકટુ અને મધ સાથે પુષ્ટિકરનો ચૂર્ણ આપવો, અને તૂટેલા હાડકા, ઘાવ અને થાકમાં તેલ, ઘી અને હરિતાળ આપવું.

માષાસ્તિલાઃ સગોધૂમાઃ પશુક્ષીરં ઘૃતં તથા । એષાં પિણ્ડી સલવણા વત્સાનાં પુષ્ટિદા ત્વિયં ।। ૨૯૨.

માશ, તલ, ઘઉં, ગાયનું દૂધ અને ઘી—આ બધું મીઠા સાથે પિંડ બનાવી વાછરાઓને આપો, જે તેમને પુષ્ટિ આપે છે.

બલપ્રદા વિષાણાં સ્યાદ્ ગ્રહનાશાય ધૂપકઃ । દેવદારુ વચા માંસી ગુગ્ગુલુહિઙ્ગુસર્ષપાઃ ।। ૨૯૨.

મજબૂત પશુઓના શિંગથી બનાવેલું ધૂપ સ્નાયુઓના રોગ દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; દેવદારુ, વચા, માંસી, ગુગ્ગુલુ, હીંગ અને સરસવ પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ગ્રહાદિગદનાશાય એષ ધુપો ગવાં હિતઃ । ઘષ્ટા ચૈવ ગવાં કાર્યા ધૂપેનાનેન ધૂપિતા ।। ૨૯૨.

આ ધૂપ ગાયોને ભૂતાદિ રોગો દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; ગાયોને ઘસીને પછી આ ધૂપથી ધૂપાવવું જોઈએ.

અશ્વગન્ધાતિલૈઃ શુક્લં તેન ગૌઃ ક્ષીરિણી ભવેત્ । રસાયનઞ્ચ પિન્યાકં મત્તો યો ધાર્ય્યતે ગૃહે ।। ૨૯૨.

અશ્વગંધા તેલથી ગાય દૂધ આપતી બને છે; અને તેલ પિંડનું અવશેષ ઘરમા રાખવાથી રાસાયન તરીકે કાર્ય કરે છે.

ગવાં પુરીષે પઞ્ચમ્યાં નિત્યં શાન્ત્યૈ શ્રિયં યજેત્ । વાસુદેવઞ્ચ ગન્ધાદ્યૈરપરા શાન્તિરુચ્યતે ।। ૨૯૨.

પાંચમીના દિવસે ગાયના લોટથી રોજ શાંતિ માટે યજ્ઞ કરવો; વાસુદેવ માટે સુગંધિત વસ્તુઓથી બીજી શાંતિ વિધિ કહેવામાં આવી છે.

અશ્વયુક્‌શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાં યજેદ્ધરિં । હરિરુદ્રમજં સૂર્ય્યં શ્રિયમગ્નિં ઘૃતેન ચ ।। ૨૯૨.

અશ્વયુક મહીનાના શુક્લપક્ષની પંદરમીના દિવસે હરિનું પૂજન કરવું; હરિ, રુદ્ર, અજ, સૂર્ય, શ્રી અને અગ્નિનું ઘીથી પૂજન કરવું.

દધિ સમ્પ્રાશ્ય ગાઃ પૂજ્ય કાર્ય્યં વહ્નિપ્રદક્ષિણં । વૃષાણાં યોજયેદ્ યુદ્ધં ગીતવાદ્યરવૈર્વહિઃ ।। ૨૯૨.

દહીં અર્પણ કરીને ગાયોની પૂજા કરવી, પછી અગ્નિની પરિક્રમા કરવી; વાઘા બહાર સંગીત અને ગીત સાથે યુદ્ધ કરાવવું.

ગવાન્તુ લવણન્દેયં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ દક્ષિણા । નૈમિત્તિકે માકરાદૌ યજેદ્વિષ્ણું સહ શ્રિયા ।। ૨૯૨.

ગાયોને મીઠું આપવું અને બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી; વિશેષ યજ્ઞોમાં, જેમ કે મકર, શ્રી સાથે વિષ્ણુનું પૂજન કરવું.

સ્થણઅડિલેવ્જે મધ્યગતે કદિક્ષુ કેશરગાન્ સુરાન્ । સુભદ્રાજો રવિઃ પૂજ્યો બહુરૂપો બલિર્વહિઃ ।। ૨૯૨.

ગૌશાળાના મધ્યમાં અને દિશાઓ પર કેસરથી જોડાયેલા દેવોને પૂજવું; શુભ રાજા, સૂર્ય, જે બહુરૂપ અને શક્તિશાળી છે, તેનું બહાર પૂજન કરવું.

ખં વિશ્વરૂપા સિદ્ધિસ્ચ ઋદ્ધિઃ શાન્તિશ્ચ રોહિણી । દિગ્ધેનવો હિ પૂર્વાદ્યાઃ કૃશરૈશ્ચન્દ્ર ઈશ્વરઃ ।। ૨૯૨.

આકાશ, સર્વરૂપ, સિદ્ધિ, ઋદ્ધિ, શાંતિ અને રોહિણી; પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓ ગાય છે, અને ચંદ્ર, ઈશ્વર, દુર્બળ છે.

દિક્‌પાલાઃ પદ્મપત્રેષુ કુમ્ભેષ્વગ્નૌ ચ હોમયેત્ । ક્ષીરવૃક્ષસ્ય સમિધઃ સર્ષપાક્ષતતણ્ડુલાન્ ।। ૨૯૨.

દિશાના રક્ષકોને કમળપત્ર, કુંડાં અને અગ્નિમાં હવન કરવું; ક્ષીરવૃક્ષની લાકડી, સરસવ, કાચા ચોખા અને દાણા સાથે.

શતં શતં સુવર્ણઞ્ચ કાંસ્યાદિકં દ્વિજે દદેત્ । ગાવઃ પૂજ્યા વિમોક્તવ્યાઃ શાન્ત્યૈ ક્ષીરાદિસંયુતાઃ ।। ૨૯૨.

બ્રાહ્મણોને સો સો સોનું અને કાંસ્ય વગેરે આપવું; ગાયોને પૂજવી અને દૂધ વગેરે સાથે શાંતિ માટે મુક્ત કરવી.

શાલિહોત્રઃ સુશ્રુતાય હયાયુર્વેદમુક્તવાન્ । પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજાય ગજાયુર્વેદમબ્રવીત્ ।। ૨૯૨.

શાલિહોત્રે સુશ્રુતને ઘોડાની આયુર્વેદ શીખવાડી; પાલકાપ્યે અંગરાજાને હાથીની આયુર્વેદ શીખવાડી.

અગ્નિરુવાચ નાગાદયોઽથ ભાવાદિદશસ્થાનાનિ કર્મ્મ ચ । સૂતકં દષ્ટચેષ્ટેતિ સપ્તલક્ષણમુચ્યતે ।। ૨૯૪.

અગ્નિએ કહ્યું: નાગ અને અન્ય, શાકું, દસ સ્થાન, વિધિ, અશુદ્ધિ અને દંશના લક્ષણ—આ સાત લક્ષણો કહેવાય છે.

શેષવાસુકિતક્ષાખ્યાઃ કર્કટોઽબ્જો મહામ્બુજઃ । શઙ્ખપાલશ્ચ કુલિક ઇત્યાષ્ટૌ નાગવર્ય્યકાઃ ।। ૨૯૪.

શેષ, વાસુકી, તક્ષક, કરકટ, અબ્જ, મહામ્બુજ, શંખપાલ અને કુલિક—આ આઠ મુખ્ય નાગ છે.

દશાષ્ટપઞ્ચત્રિગુણશતમૂર્દ્ધાન્વિતૌ ક્રમાત્ । વિપ્રૌ નૃપો વિશૌ શૂદ્રૌ દ્વૌ દ્વૌ નાગેષુ કીર્ત્તિતૌ ।। ૨૯૪.

દસ, આઠ, પાંચ, ત્રણ અને એકસો – આ પ્રમાણે ક્રમવાર મસ્તક ધરાવતા બ્રાહ્મણ, રાજા, સામાન્ય લોકો અને શૂદ્ર; અને સાપોમાં બે-બે જણનો ઉલ્લેખ થાય છે.

તદન્વયાઃ પઞ્ચશતં તેભ્યો જાતા અસંખ્યકાઃ । ફણિમણ્ડલિરાજીલવાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૯૪.

આમાંથી પાંસો સંતાન જન્મે છે, જે ગણતરીથી બહાર છે; એ બધા ફણાની ગોળાકાર રચના, પટ્ટાવાળા અને વાયુ, પિત્ત તથા કફના સ્વરૂપ ધરાવે છે.

વ્યન્તરા દોષમિશ્રાસ્તે સર્પા દર્વ્વીકરાઃ સમૃતાઃ । રથાઙ્ગલાઙ્ગલચ્છત્રસ્વસ્તિકાઙ્કુશધારિણઃ ।। ૨૯૪.

મધ્યવર્ગના, દોષથી મિશ્રિત એવા સાપોને દર્વીકરા કહેવામાં આવે છે; એ લોકો રથના ચક્કા, હાથ, છત્રી, સ્વસ્તિક અને અંકુશના ચિહ્ન ધરાવે છે.

ગોનસા મન્દગા દીર્ઘા મણ્ડલૈર્વિવિધૈસ્ચિતાઃ । રાજિલાશ્ચિત્રિતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તિર્ય્યગૂદ્‌ર્ધ્વઞ્ચ વાજિભિઃ ।। ૨૯૪.

ગાય જેવી નાક, ધીમા ચાલ, લાંબા શરીર અને વિવિધ ગોળાકાર ચિહ્નોથી સજ્જ; પટ્ટાવાળા, ચમકદાર અને ઘોડાની જેમ આડા-ઉભા ચાલતા.

વ્યન્તરા મિશ્રચિહ્નાશ્ચ ભૂવર્ષાગ્નેયવાયવઃ । ચતુર્વિધાસ્તે ષડ્‌વિંશભેદાઃ ષોડ઼શ ગોનસાઃ ।। ૨૯૪.

મધ્યવર્ગના, મિશ્ર ચિહ્નવાળા સાપો ધરતી, વરસાદ, અગ્નિ અને વાયુના સ્વરૂપે છે; એ ચાર પ્રકારના છે, છવીસ વિભાગ અને ગાય જેવી નાકવાળા સોળ છે.

ત્રયોદશ ચ રાજીલા વ્યન્તરા એકવિશતિઃ । યેઽનુક્તકાલે જાયન્તે સર્પાસ્તે વ્યન્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૨૯૪.

પટ્ટાવાળા ત્રેણો છે, અને મધ્યવર્ગમાં એકવીસ છે; જે સમય ઉલ્લેખિત નથી, એ સમયે જન્મેલા સાપો મધ્યવર્ગના ગણાય છે.

આષાઢાદિત્રિમાસૈઃ સ્યાદ્ ગર્ભો માષટતુષ્ટયે । અણ્ડકાનાં શતે દ્વે ચ તત્વારિંશત્ પ્રસૂયતે ।। ૨૯૪.

આષાઢથી ત્રણ મહિના પછી, છ દાળમાં ગર્ભ વિકસે છે; બે સો અંડામાંથી ચાલીસ સંતાન જન્મે છે.

સર્પા ગ્રસન્તિ સૂતૌઘાન્ વિના સ્ત્રીપુન્નપુંસકાન્ । ઉન્મીલતેઽક્ષિ સપ્તાહાત્ કૃષ્ણો માસાદ્ભવેદ્વહિઃ ।। ૨૯૪.

સાપો સંતાનને ખાઈ જાય છે, સ્ત્રી, પુરૂષ અને નપુંસક સિવાય; આંખ સાત દિવસમાં ખુલે છે અને એક મહિના પછી સાપ બહાર આવે છે.

દ્વાદશાહાત્ સુબોધઃ સ્યાત્ દન્તાઃ સ્યુઃ સૂર્ય્યદર્શનાત્ । દ્વાત્રિંશદ્દિનવિંશત્યા ચતુસ્રસ્તેષુ દંષ્ટ્રિકાઃ ।। ૨૯૪.

બાર દિવસ પછી સંપૂર્ણ જાગૃત થાય છે; દાંત સૂર્યને જોતા દેખાય છે; બત્રીસ કે ઓગણીસ દિવસમાં ચાર દાંતીવાળા થાય છે.

કરાલી મકરી કાલરાત્રી ચ યમદૂતિકા । એતાસ્તીઃ સવિષા દંષ્ટ્રા વામદક્ષિણપાર્શ્વગાઃ ।। ૨૯૪.

કરાળી, મકરી, કાળરાત્રી અને યમદૂતિકા – આ બધાં ઝેરી દાંતવાળા, ડાબા અને જમણા બાજુ પર જોવા મળે છે.

ષણ્માસાન્મુચ્યતે કૃત્તિં જીવેત્ષષ્ટિસમાદ્વયં । નાગાઃ સૂર્ય્યાદિવારેશાઃ સપ્ત ઉક્તા દિવા નિશિ ।। ૨૯૪.

છ મહિના પછી ચામડી ઉતારે છે અને બાસઠ વર્ષ જીવે છે; સૂર્ય અને અન્ય દિવસોના સાપો સાત ગણાય છે, દિવસ અને રાત બંનેમાં.

સ્વેષાં ષટ્ પ્રતિવારેષુ કુલિકઃ સર્વ્વસન્ધિષુ । શઙ્ખેન વા મહાવ્જેન સહ તસ્યોદયોઽથવા ।। ૨૯૪.

દરેક દિવસમાં છ પોતાના, અને કુલિકા દરેક સંધિ પર; શંખ અથવા મહાનાગ સાથે, તેનો ઉદય થાય છે, અથવા અન્ય રીતે.