અગ્નિપુરાણમ્

ઓં તત્ સદ્ બ્રહ્મણે ચૈવ ઓં નમો વિષ્ણવે નમઃ। ઓં ક્ષોં ઓં નમો ભગવતે નરસિંહાય વૈ નમઃ

'ઓમ', 'તત', 'સત' અને બ્રહ્મને વંદન; 'ઓમ', વિષ્ણુને વંદન; 'ઓમ', 'ક્ષોં', 'ઓમ', ભગવાન નરસિંહને સાચી વંદન છે.

ઓં ભૂર્નમો ભગવતે વરાહાય નરાધિપાઃ। જવારુણહરિદ્રાભા નીલશ્યામલલોહિતાઃ

'ઓમ ભૂઃ', ભગવાન વરાહને વંદન, મનુષ્યના રાજાઓને વંદન; (તેના રૂપ) ઝડપી, લાલ, પીળા, નીલા, કાળા અને લાલ છે.

મેઘાગ્નિમધુપિઙ્ગાભા વલ્લભા નવ નાયકાઃ। અઙ્ગાનિ સ્વરવીજાનાં સ્વનામાન્તૈર્યથાક્રમમ્

વાદળ જેવી, અગ્નિ જેવી, મધ જેવા પીળા રંગવાળી, પ્રિય, નવ નેતા; સ્વર બીજાક્ષરોના અંગો, પોતાના નામના અંત સાથે, ક્રમ પ્રમાણે.

હૃદયાદીનિ કલ્પેત વિભક્તૈસ્તન્ત્રવેદિભિઃ। વ્યઞ્ચનાદીનિ બીજાનિ તેષાં લક્ષણમન્યથા

હૃદય વગેરે તંત્ર જાણનારા દ્વારા અલગ-અલગ સ્થાપિત કરવું; વ્યંજન બીજાક્ષરોના લક્ષણો અલગ છે.

દીર્ઘસ્વરૈસ્તુ ભિન્નાનિ નમોન્તાન્તસ્થિતાનિ તુ। અહ્ગાનિ હ્રસ્વયુક્તાનિ ઉપાઙ્ગાનીતિ વર્ણ્યતે

લાંબા સ્વર સાથે 'નમઃ'થી અંતમાં આવતાં અંગો કહેવાય છે; ટૂંકા સ્વર સાથે આવતાં ઉપાંગ કહેવાય છે.

વિભક્તનામવર્ણાન્તસ્થિતાનિ વીદમુત્તમમ્ । દીર્ઘૈર્હ્રસ્વૈશ્ચ સંયુક્તં સાઙ્ગોપાઙ્ગંસ્વરૈઃ ક્રમાત્

અલગ થયેલા નામ અને અક્ષરોના અંતમાં રહેલા શ્રેષ્ઠ ગણાય છે; લાંબા અને ટૂંકા સ્વરો સાથે જોડાયેલા મુખ્ય અને ઉપાંગો ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવાય છે.

વ્યઞ્ચનાનાં ક્રમો હ્યેષ હૃદયાદિપ્રકૂપ્તયે। સ્વવીજેન સ્વનામાન્તૈર્વિભક્તાન્યઙ્ગનાભિઃ

હૃદય વગેરે સ્થાપિત કરવા માટે વ્યંજન અક્ષરોનો ક્રમ છે; પોતાના બીજાક્ષર અને નામથી અલગ થયેલા, મુખ્ય અને ઉપાંગો સાથે.

યુક્તાનિ હૃદયાદીનિ દ્વાદશાન્તાદિ પઞ્ચતઃ । આરભ્ય કલ્પયિત્વા તુ જપેત્ સિદ્ધ્યનુરૂપતઃ

હૃદય વગેરે, મુખ્ય અને ઉપાંગો સાથે જોડાયેલા, બાર અંત અને પાંચથી શરૂ કરીને, સ્થાપિત કર્યા પછી, ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રમાણે જપ કરવો.

હૃદયઞ્ચ શિરશ્ચુડા કવચં નેત્રમસ્તકમ્। ષડઙ્ગાનિ તુ વીજાનાં મૂલસ્ય દ્વાદશાઙ્ગકમ્

હૃદય, માથું, શિખા, કવચ, આંખ અને મસ્તક—આ બીજાક્ષરોના છ અંગો છે; મૂળમાં બાર અંગો હોય છે.

હૃચ્છિરશ્ચ શિખા વર્મ્મ ચાસ્ત્રનેત્રન્તથોદરમ્। પૃષ્ઠબાહૂરુજાનૂઁશ્ચ જઙ્ઘા પાદૌ ક્રમાન્ન્યસેત્

હૃદય, માથું, શિખા, કવચ, અસ્ત્ર, આંખ અને પેટ; પીઠ, હાથ, જાંઘ, ઘૂંટણ, પગ અને પગના પાંખા ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવવા.

કં ટં પં શં વૈનતેયઃ ખં ઠં ફં ષં ગદામનુઃ । ગં ડં બં સં પુષ્ટિમન્ત્રો ઘં ઢં ભં હં શ્રિયૈ નમઃ

'કં', 'ટં', 'પં', 'શં'—વૈનતેય; 'ખં', 'ઠં', 'ફં', 'ષં'—ગદા મંત્ર; 'ગં', 'ડં', 'બં', 'સં'—પોષણ મંત્ર; 'ઘં', 'ઢં', 'ભં', 'હં'—શ્રીને વંદન.

વં શં મં ક્ષં પાઞ્ચજન્યં છં તં પં કૌસ્તુભાય ચ। જં ખં વં સુદર્શનાય શ્રીવત્સાય સં વં દં ચં લં

'વં', 'શં', 'મં', 'ક્ષં'—પાંચજન્ય માટે; 'છં', 'તં', 'પં'—કૌસ્તુભ માટે; 'જં', 'ખં', 'વં'—સુદરશન માટે; શ્રીવત્સ માટે 'સં', 'વં', 'દં', 'ચં', 'લં'.

ઓં ધં વં વનમાલાયૈ મહાનન્તાય વૈ નમઃ । નિર્બીજપદમન્ત્રાણં પદૈરઙ્ગાનિ કલ્પયેત્

'ઓમ', 'ઢં', 'વં'—વનમાલા માટે; મહાનંત માટે વંદન; બીજાક્ષર વગરના મંત્રો માટે અંગો શબ્દોથી બનાવવું.

જાત્યન્તૈર્નામસંયુક્તૈર્હૃદયાદીનિ પઞ્ચધા। પ્રણવં હૃદયાદીનિ તતઃ પ્રોક્તાનિ પઞ્ચધા

જાતિના અંતમાં નામ જોડીને હૃદય વગેરે પાંચ રૂપમાં છે; પ્રણવ સાથે હૃદય વગેરે પછી પાંચ રૂપમાં કહેવાય છે.

પ્રણવં હૃદયં પૂર્વં પરાયેતિ શિરઃ શિખા। નામ્નાત્મના તુ કવચં અસ્ત્રં નામાન્તકં ભવેત્

પ્રણવ પહેલા હૃદય છે, પરા માથું અને શિખા છે; કવચ પોતાનું નામ છે, અસ્ત્ર નામના અંત સાથે છે.

ઓં પરાસ્ત્રાદિસ્વનામાત્મા ચતુર્થ્યન્તો નમોન્તકઃ। એકવ્યૂહાદિપડ્‌વિશવ્યૂહાત્તસ્યાત્મનો મનુઃ

'ઓમ', 'પરા', અસ્ત્ર અને પોતાનું નામ, ચોથા વિભક્તિમાં અને 'નમઃ'થી અંતમાં; એક વિયૂહથી દસ વિયૂહ સુધી, તેનો પોતાનો મંત્ર.

કનિષ્ઠાદિકરાગ્રેષુ પ્રકૃતિં દેહકેર્ચ્ચયેત્। પરાય પુરુષાત્મા સ્યાત્ પ્રકૃત્યાત્મા દ્વિરૂપકઃ

નાની આંગળી અને હાથના ટોચે શરીરનું સ્વરૂપ પૂજવું; પરા પુરુષનું આત્મા છે, અને સ્વરૂપે બે પ્રકારનું છે.

ઓં પરાયાગ્ન્યાત્મને ચૈવ વાય્વર્ક્કૌ ચ દ્વિરૂપકઃ। અગ્નિં ત્રિમૂર્ત્તૌ વિન્યસ્ય વ્યાપકં કરદેહયોઃ

ૐ, સર્વોચ્ચ, અગ્નિનું સ્વરૂપ, અને વાયુ તથા સૂર્ય — જે દ્વિરૂપ છે — માટે; અગ્નિ, જે ત્રણ રૂપ ધરાવે છે અને સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર સ્થાપિત કરો.

વાય્વર્ક્કૌ કરશાખાસુ સવ્યેતરકરદ્વયે। હૃદિ મૂર્ત્તૌ તનાવેષ ત્રિવ્યૂહે તુર્ય્યરૂપકે

વાયુ અને સૂર્યને બંને હાથની શાખાઓ પર, એટલે કે જમણા અને ડાબા હાથ પર, સ્થાપિત કરો; તેનું સ્વરૂપ હૃદય અને શરીરમાં, ત્રણ પ્રકારની રચના અને ચોથા રૂપમાં સ્થાપિત કરો.

ઋગ્વેદં વ્યાપકં હસ્તે અઙ્ગુલીષુ યજુર્ન્યસેત્। તલદ્વયેથર્વરૂપં શિરોહૃચ્ચરણાન્તકઃ

ઋગ્વેદ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ પર સ્થાપિત કરો; યજુરવેદને અંગૂઠીઓ પર; અથર્વવેદના રૂપને બંને તળિયાં પર; અને શિર, હૃદય તથા પગના અંત પર.

આકાશં વ્યાપકં ન્યસ્ય કરે દેહે તુ પૂર્વવત્। અઙ્ગુલીષુ ચ વાય્વાદિ શિરોહૃદ્‌ગુહ્યપાદકે

આકાશ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર પૂર્વની જેમ સ્થાપિત કરો; અને અંગૂઠીઓ પર વાયુ અને અન્ય તત્વો; શિર, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર.

વાયુર્જ્યોતિર્જલં પૃથ્વી પઞ્ચવ્યૂહઃ સમીરિતઃ। મનઃ શ્રોત્રન્ત્વગ્દૃગ્જિહ્વા ઘ્રાણં ષડ્‌વ્યૂહ ઈરિતઃ

વાયુ, અગ્નિ, પાણી અને પૃથ્વી — આ પાંચ તત્વોની રચના છે; મન, કાન, ચામડી, આંખ, જીભ અને નાક — આ છ તત્વોની રચના છે.

વ્યાપકં માનસં ન્યસ્ય તતોઙ્ગુષ્ઠાદિતઃ ક્રમાત્। મૂર્દ્ધાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યપત્સુ કથિતઃ કરુણાત્મકઃ

સર્વત્ર વ્યાપક મનને, પછી અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; શિર, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર કરુણા સ્વરૂપનું વર્ણન છે.

આદિમૂર્ત્તિસ્તુ સર્વત્ર વ્યાપકો જીવસઞ્‌જ્ઞિતઃ। ભૂર્ભુવઃ સ્વર્મ્મહર્જ્જનસ્તપઃ સત્યઞ્ચ સપ્તધા

પ્રથમ સ્વરૂપ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને જીવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ, મહર, જન, તપઃ અને સત્ય — આ સાત વિભાગ છે.

કરે દેહે ન્યસેદાદ્યમઙ્ગુષ્ઠાદિક્રમેણ તુ। તલસંસ્થઃ સપ્તમશ્ચ લોકેશો દેહકે ક્રમાત્

હાથ અને શરીર પર, પ્રથમ સ્વરૂપને અંગૂઠાથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; સાતમું, જે તળિયાંના આધાર પર સ્થિત છે, તે લોકનો સ્વામી છે, શરીરમાં ક્રમશઃ.

દેહે શિરોલલાટાસ્યહૃદ્‌ગુહ્યાઙ્‌ઘ્રિષુસંસ્થિતઃ। અગ્નિષ્ટોમસ્તથોક્થસ્તુ ષોડશી વાજપેયકઃ

શરીરમાં — શિર, લલાટ, મોઢું, હૃદય, ગુપ્ત અંગ અને પગના અંત પર — અગ્નિષ્ટોમ, ઉક્ત, સોડશી અને વાજપેયા સ્થાપિત છે.

અતિરાત્રાપ્તોર્યામઞ્ચ યજ્ઞાત્મા સપ્તરૂપકઃ। ધીરહં મનઃ શબ્દશ્ચ સ્પર્શરૂપરસાસ્તત

અતિરાત્ર અને અપ્તોર્યામ, યજ્ઞનું સ્વરૂપ, સાત પ્રકારના રૂપ છે; ધીર આત્મા, મન, અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પછી

ગન્ધો બુદ્ધિર્વ્યાપકં તુ કરે દેહે ન્યસેત્ ક્રમાત્। ન્યસેદન્ત્યૌ ચ તલયોઃ કે લલાટે મુખે હૃદિ

ગંધ અને બુદ્ધિ, જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, તેને હાથ અને શરીર પર ક્રમશઃ સ્થાપિત કરો; છેલ્લાં બે તળિયાં પર, અને લલાટ, મોઢું તથા હૃદય પર.

નાભૌ ગુહ્યે ચ પાદે ચ અષ્ટવ્યૂહઃ પુમાન્ સ્મૃત । જીવો બુદ્ધિરહઙ્કારો મનઃ શબ્દો ગુણોનિલઃ

નાભિ, ગુપ્ત અંગ અને પગ પર, આઠ પ્રકારની રચના વ્યક્તિ તરીકે ઓળખાય છે: જીવ, બુદ્ધિ, અહંકાર, મન, અવાજ, ગુણ અને વાયુ.