અગ્નિપુરાણમ્

બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ ગાવશ્ચ કુલમેકં દ્વિધા કૃતમ્ । એકત્ર મન્ત્રાસ્તિષ્ઠન્તિ હવિરેકત્ર તિષ્ઠતિ ।। ૨૯૨.

બ્રાહ્મણ અને ગાયો એક જ કુળ છે, ફક્ત બે ભાગમાં વહેંચાયેલા છે; એકમાં મંત્રો છે અને બીજામાં હવન સામગ્રી છે.

દેવબ્રાહ્મણગોસાધુસાધ્વીભિઃ સકલં જગત્ । ધાર્ય્યતે વૈ સદા સસ્માત્ સર્વ્વે પૂજ્યતમા મતાઃ ।। ૨૯૨.

દેવો, બ્રાહ્મણો, ગાયો, સજ્જનો અને સજ્જન સ્ત્રીઓથી આખું જગત ટકી રહ્યું છે; તેથી, બધા સૌથી વધુ પૂજનીય ગણાય છે.

પિવન્તિ યત્ર તત્તીર્થં ગહ્ગાદ્યા ગાવ એવ હિ । ગવાં માહાત્મ્યમુક્તં હિ ચિકિત્સાઞ્ચ તથા શ્રૃણુ ।। ૨૯૨.

જ્યાં ગાયો પાણી પીવે છે, એ તીર્થ સમાન પવિત્ર સ્થાન છે, ગંગા જેવી પાવન; ગાયોની મહિમા કહી, હવે તેમની ઔષધિઓ પણ સાંભળ.

શ્રૃઙ્ગામયેષુ ધેનૂનાં તૈલં દદ્યાત્ સસૈન્ધવં । શ્રૃઙ્ગવેરબલામાંસકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકં ।। ૨૯૨.

ગાયના શીંગના રોગમાં, શીંગ, બલા, આદુ, માંસનો પેસ્ટ અને મધ સાથે તૈયાર કરેલું તેલ અને સૈંધવ મીઠું આપવું.

કર્ણશૂલેષુ સર્વેષુ મઞ્જિષ્ઠાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ । સિદ્ધં તૈલં પ્રદાતવ્યં રસોનેનૈથ વા પુનઃ ।। ૨૯૨.

બધા કાનના દુખાવામાં, મંજિષ્ઠા, હીંગ અને સૈંધવ મીઠું સાથે તૈયાર કરેલું તેલ આપવું, અથવા લસણ સાથે પણ આપી શકાય.

વિલ્વમૂલમપામાર્ગન્ધાતકી ચ સપાટલા । કુટજન્દન્તમૂલેષુ લેપાત્તચ્છૂલનાશનં ।। ૨૯૨.

બિલ્વમૂળ, અપામારગ, ધાતકી, પાટળા, કુટજ અને દંતમૂળનો લેપ લગાવવાથી એ દુખાવો દૂર થાય છે.

દન્તશૂલહરૈર્દ્રવ્યૈર્ઘૃતં રામ વિપાચિતં । મુખરોગહરં જ્ઞેયં જિહ્વારોગેષુ સૈન્ધવં ।। ૨૯૨.

દાંતના દુખાવા દૂર કરનારા દ્રવ્યો સાથે ઘી પકાવીને, એ મોંના રોગમાં લાભદાયી છે; જીભના રોગમાં સૈંધવ મીઠું ઉપયોગી છે.

શ્રૃઙ્ગવેરં હરિદ્રે દ્વે ત્રિફલા ચ ગલગ્રહે । હૃચ્છૂલે વસ્તિશુલે ચ વાતરોગે ક્ષયે તથા ।। ૨૯૨.

આદુ, બે પ્રકારની હળદર અને ત્રિફળા ગળાના રોગોમાં ઉપયોગી છે; હૃદય દુખાવો, મૂત્રાશય દુખાવો, વાયુના રોગ અને ક્ષયમાં પણ ઉપયોગ થાય છે.

ત્રિફલા ઘૃતમિશ્રા ચ ગવાં પાને પ્રશસ્યતે । અતીસારે હરિદ્રે દ્વે પાઠાઞ્ચૈવ પ્રદાપયેત્ ।। ૨૯૨.

ત્રિફળા અને ઘી મિક્સ કરીને ગાયને પીવડાવવું શ્રેષ્ઠ છે; અતિસારમાં બે પ્રકારની હળદર અને પાઠા આપવી.

સર્વેષુ કોષ્ઠરોગેષુ તથા શાખાગદેષુ ચ । શ્રૃઙ્ગવેરઞ્ચ ભાર્ગીઞ્ચ કાસે શ્વાસે પ્રદાપયેત્ ।। ૨૯૨.

પેટના બધા રોગો અને અંગોમાં થતી બીમારીઓ માટે, કાંદી અને પિપલનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, ખાસ કરીને ખાંસી અને શ્વાસની તકલીફમાં.

દાતવ્યા ભગ્નસન્ધાને પ્રિયઙ્ગુર્લવણાન્વિતા । તૈલં વાતહરં પિત્તે મધુયષ્ટીવિપાચિતં ।। ૨૯૨.

તૂટેલા સાંધા જોડવા માટે, પ્રિયંગુ અને મીઠું મળીને આપવું જોઈએ; વાયુના રોગમાં તેલ અને પિત્ત માટે યશ્તિમધુ સાથે ઉકાળેલું તેલ આપવું.

કફે વ્યોષઞ્ચ સમધુ સપુષ્ટકરજોઽસ્રજે । તૈલાજ્યં હરિતાલઞ્ચ ભગ્નક્ષતિશ્રૃતન્દદેત્ ।। ૨૯૨.

કફ માટે ત્રિકટુ અને મધ સાથે પુષ્ટિકરનો ચૂર્ણ આપવો, અને તૂટેલા હાડકા, ઘાવ અને થાકમાં તેલ, ઘી અને હરિતાળ આપવું.

માષાસ્તિલાઃ સગોધૂમાઃ પશુક્ષીરં ઘૃતં તથા । એષાં પિણ્ડી સલવણા વત્સાનાં પુષ્ટિદા ત્વિયં ।। ૨૯૨.

માશ, તલ, ઘઉં, ગાયનું દૂધ અને ઘી—આ બધું મીઠા સાથે પિંડ બનાવી વાછરાઓને આપો, જે તેમને પુષ્ટિ આપે છે.

બલપ્રદા વિષાણાં સ્યાદ્ ગ્રહનાશાય ધૂપકઃ । દેવદારુ વચા માંસી ગુગ્ગુલુહિઙ્ગુસર્ષપાઃ ।। ૨૯૨.

મજબૂત પશુઓના શિંગથી બનાવેલું ધૂપ સ્નાયુઓના રોગ દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; દેવદારુ, વચા, માંસી, ગુગ્ગુલુ, હીંગ અને સરસવ પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ગ્રહાદિગદનાશાય એષ ધુપો ગવાં હિતઃ । ઘષ્ટા ચૈવ ગવાં કાર્યા ધૂપેનાનેન ધૂપિતા ।। ૨૯૨.

આ ધૂપ ગાયોને ભૂતાદિ રોગો દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; ગાયોને ઘસીને પછી આ ધૂપથી ધૂપાવવું જોઈએ.

અશ્વગન્ધાતિલૈઃ શુક્લં તેન ગૌઃ ક્ષીરિણી ભવેત્ । રસાયનઞ્ચ પિન્યાકં મત્તો યો ધાર્ય્યતે ગૃહે ।। ૨૯૨.

અશ્વગંધા તેલથી ગાય દૂધ આપતી બને છે; અને તેલ પિંડનું અવશેષ ઘરમા રાખવાથી રાસાયન તરીકે કાર્ય કરે છે.

ગવાં પુરીષે પઞ્ચમ્યાં નિત્યં શાન્ત્યૈ શ્રિયં યજેત્ । વાસુદેવઞ્ચ ગન્ધાદ્યૈરપરા શાન્તિરુચ્યતે ।। ૨૯૨.

પાંચમીના દિવસે ગાયના લોટથી રોજ શાંતિ માટે યજ્ઞ કરવો; વાસુદેવ માટે સુગંધિત વસ્તુઓથી બીજી શાંતિ વિધિ કહેવામાં આવી છે.

અશ્વયુક્‌શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાં યજેદ્ધરિં । હરિરુદ્રમજં સૂર્ય્યં શ્રિયમગ્નિં ઘૃતેન ચ ।। ૨૯૨.

અશ્વયુક મહીનાના શુક્લપક્ષની પંદરમીના દિવસે હરિનું પૂજન કરવું; હરિ, રુદ્ર, અજ, સૂર્ય, શ્રી અને અગ્નિનું ઘીથી પૂજન કરવું.

દધિ સમ્પ્રાશ્ય ગાઃ પૂજ્ય કાર્ય્યં વહ્નિપ્રદક્ષિણં । વૃષાણાં યોજયેદ્ યુદ્ધં ગીતવાદ્યરવૈર્વહિઃ ।। ૨૯૨.

દહીં અર્પણ કરીને ગાયોની પૂજા કરવી, પછી અગ્નિની પરિક્રમા કરવી; વાઘા બહાર સંગીત અને ગીત સાથે યુદ્ધ કરાવવું.

ગવાન્તુ લવણન્દેયં બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ દક્ષિણા । નૈમિત્તિકે માકરાદૌ યજેદ્વિષ્ણું સહ શ્રિયા ।। ૨૯૨.

ગાયોને મીઠું આપવું અને બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા આપવી; વિશેષ યજ્ઞોમાં, જેમ કે મકર, શ્રી સાથે વિષ્ણુનું પૂજન કરવું.

સ્થણઅડિલેવ્જે મધ્યગતે કદિક્ષુ કેશરગાન્ સુરાન્ । સુભદ્રાજો રવિઃ પૂજ્યો બહુરૂપો બલિર્વહિઃ ।। ૨૯૨.

ગૌશાળાના મધ્યમાં અને દિશાઓ પર કેસરથી જોડાયેલા દેવોને પૂજવું; શુભ રાજા, સૂર્ય, જે બહુરૂપ અને શક્તિશાળી છે, તેનું બહાર પૂજન કરવું.

ખં વિશ્વરૂપા સિદ્ધિસ્ચ ઋદ્ધિઃ શાન્તિશ્ચ રોહિણી । દિગ્ધેનવો હિ પૂર્વાદ્યાઃ કૃશરૈશ્ચન્દ્ર ઈશ્વરઃ ।। ૨૯૨.

આકાશ, સર્વરૂપ, સિદ્ધિ, ઋદ્ધિ, શાંતિ અને રોહિણી; પૂર્વ અને અન્ય દિશાઓ ગાય છે, અને ચંદ્ર, ઈશ્વર, દુર્બળ છે.

દિક્‌પાલાઃ પદ્મપત્રેષુ કુમ્ભેષ્વગ્નૌ ચ હોમયેત્ । ક્ષીરવૃક્ષસ્ય સમિધઃ સર્ષપાક્ષતતણ્ડુલાન્ ।। ૨૯૨.

દિશાના રક્ષકોને કમળપત્ર, કુંડાં અને અગ્નિમાં હવન કરવું; ક્ષીરવૃક્ષની લાકડી, સરસવ, કાચા ચોખા અને દાણા સાથે.

શતં શતં સુવર્ણઞ્ચ કાંસ્યાદિકં દ્વિજે દદેત્ । ગાવઃ પૂજ્યા વિમોક્તવ્યાઃ શાન્ત્યૈ ક્ષીરાદિસંયુતાઃ ।। ૨૯૨.

બ્રાહ્મણોને સો સો સોનું અને કાંસ્ય વગેરે આપવું; ગાયોને પૂજવી અને દૂધ વગેરે સાથે શાંતિ માટે મુક્ત કરવી.

શાલિહોત્રઃ સુશ્રુતાય હયાયુર્વેદમુક્તવાન્ । પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજાય ગજાયુર્વેદમબ્રવીત્ ।। ૨૯૨.

શાલિહોત્રે સુશ્રુતને ઘોડાની આયુર્વેદ શીખવાડી; પાલકાપ્યે અંગરાજાને હાથીની આયુર્વેદ શીખવાડી.

અગ્નિરુવાચ નાગાદયોઽથ ભાવાદિદશસ્થાનાનિ કર્મ્મ ચ । સૂતકં દષ્ટચેષ્ટેતિ સપ્તલક્ષણમુચ્યતે ।। ૨૯૪.

અગ્નિએ કહ્યું: નાગ અને અન્ય, શાકું, દસ સ્થાન, વિધિ, અશુદ્ધિ અને દંશના લક્ષણ—આ સાત લક્ષણો કહેવાય છે.

શેષવાસુકિતક્ષાખ્યાઃ કર્કટોઽબ્જો મહામ્બુજઃ । શઙ્ખપાલશ્ચ કુલિક ઇત્યાષ્ટૌ નાગવર્ય્યકાઃ ।। ૨૯૪.

શેષ, વાસુકી, તક્ષક, કરકટ, અબ્જ, મહામ્બુજ, શંખપાલ અને કુલિક—આ આઠ મુખ્ય નાગ છે.

દશાષ્ટપઞ્ચત્રિગુણશતમૂર્દ્ધાન્વિતૌ ક્રમાત્ । વિપ્રૌ નૃપો વિશૌ શૂદ્રૌ દ્વૌ દ્વૌ નાગેષુ કીર્ત્તિતૌ ।। ૨૯૪.

દસ, આઠ, પાંચ, ત્રણ અને એકસો – આ પ્રમાણે ક્રમવાર મસ્તક ધરાવતા બ્રાહ્મણ, રાજા, સામાન્ય લોકો અને શૂદ્ર; અને સાપોમાં બે-બે જણનો ઉલ્લેખ થાય છે.

તદન્વયાઃ પઞ્ચશતં તેભ્યો જાતા અસંખ્યકાઃ । ફણિમણ્ડલિરાજીલવાતપિત્તકફાત્મકાઃ ।। ૨૯૪.

આમાંથી પાંસો સંતાન જન્મે છે, જે ગણતરીથી બહાર છે; એ બધા ફણાની ગોળાકાર રચના, પટ્ટાવાળા અને વાયુ, પિત્ત તથા કફના સ્વરૂપ ધરાવે છે.