અગ્નિપુરાણમ્

શેષં શૈલાન્ કુઞ્જરાંશ્ચ યે તેઽષ્ટૌ દેવયોનયઃ । વિરૂપાક્ષં મહાપદ્મં ભદ્રં સુમનસન્તથા ।। ૨૯૧.

શેષ, પર્વતો અને હાથીઓ—આ આઠ દૈવી વંશ: વિરૂપાક્ષ, મહાપદ્મ, ભદ્ર, સુમનસ,

કુમુદૈરાવણઃ પદ્મઃ પુષ્પદન્તોઽથ વામનઃ । સુપ્રતીકોઞ્જનો નાગા અષ્ટૌ હોમોઽથ દક્ષિણામ્ ।। ૨૯૧.

કુમુદ, એરાવત, પદ્મ, પુષ્પદંત, વામન, સુપ્રતીક, અંજન—આ આઠ નાગોને હોમ અને દક્ષિણાનો ભાગ આપવો.

ગજાઃ શાન્ત્યુદકાસિક્તા વૃદ્ધૌ નૈમિત્તિકં શ્રૃણુ । ગજાનાં મકરાદૌ ચ ઐશાન્યાં નગરાદ્બહિઃ ।। ૨૯૧.

હાથીઓને શાંતિનું પાણી છાંટવાથી તેઓ વૃદ્ધિ પામે છે; હવે હાથીઓ માટેની વિશેષ વિધિ સાંભળો, જે મકરથી આરંભે છે અને શહેરના પૂર્વોત્તર બહાર થાય છે.

સ્થણ્ડિલે કમલે મધ્યે વિષ્ણું લક્ષ્મીઞ્ચ કેશરે । બ્રહ્માણં ભાસ્કરં પૃથ્વીં યજેત્ સ્કન્દં હ્યનન્તકં ।। ૨૯૧.

પાટિયા પર, કમળના મધ્યમાં, વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની પૂજા કરવી; બ્રહ્મા, સૂર્ય, પૃથ્વી, સ્કંદ અને અનંતની પણ પૂજા કરવી.

ખં શિવં સોમમિન્દ્રાદીંસ્તદસ્ત્રાણિ દલે ક્રમાત્ । વજ્રં શક્તિઞ્ચ દણ્ડઞ્ચ તોમરં પાશકં ગદાં ।। ૨૯૧.

આકાશ, શિવ, સોમ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા તેમના શસ્ત્રો વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવવા: વજ્ર, શક્તિ, દંડ, તોમર, પાશ અને ગદા.

શૂલં પદ્મં બહિર્વૃન્તે ચક્રે સૂર્ય્યન્તથાશ્વિનૌ । વસૂનષ્ટૌ તથા સાધ્યાન્ યામ્યેઽથ નૈર્ઋતે દલે ।। ૨૯૧.

શૂળ અને કમળને બહારના દંડમાં, ચક્ર, સૂર્ય અને અશ્વિનીકુમારોને, આઠ વસુઓ અને સાધ્યોને દક્ષિણ તથા દક્ષિણપશ્ચિમ વિભાગમાં ગોઠવવા.

દેવાનાઙ્ગિરસશ્ચાશ્વિભૃગવો મરુતોઽનિલે । વિશ્વેદેવાંસ્તથા દક્ષે રુદ્રા રૌદ્રેઽથ મણ્ડલે ।। ૨૯૧.

દેવતાઓ, આંગિરસ, અશ્વિનીકુમાર, ભૃગુ, મરુત, વાયુ, વિશ્વદેવ, દક્ષ, રુદ્ર અને રુદ્ર વિભાગમાં મંડળ ગોઠવવા.

તતો વૃત્તયા રેખયા તુ દેવાન્ વૈ બાહ્યતો યજેત્ । સૂત્રકારાનૃષીન્ વાણીં પૂર્વ્વાદૌ સરિતો ગિરીન્ ।। ૨૯૧.

પછી ગોળ રેખા દોરી, બહારના ભાગે દેવતાઓની પૂજા કરવી; સૂત્રકર્તા, ઋષિઓ, વાણી, પૂર્વ તરફ નદીઓ અને પર્વતો સાથે.

મહાભૂતાનિ કોણેષુ ઐશાન્યાદિષુ સંયજેત્ । પદ્મં ચક્રં ગદાં શંખં ચતુરસ્રન્તુ મણ્ડલં ।। ૨૯૧.

મહાભૂતોને ખૂણામાં, પૂર્વોત્તરથી આરંભે પૂજવા; કમળ, ચક્ર, ગદા, શંખ, ચોરસ અને ગોળ મંડળ પણ ગોઠવવા.

ચતુર્દ્વારં તતઃ કુમ્ભાઃ અગ્ન્યાદૌ ચ પતાકિકાઃ। ચત્વારસ્તોરણા દ્વારિ નાગાનૈરાવતાદિકાન્ ।। ૨૯૧.

પછી ચાર દરવાજે કળશો મૂકી, અગ્નિ વગેરે સ્થાનોએ ધ્વજાવાળા કળશો ગોઠવવા; દરવાજે ચાર તોરણ અને એરાવતથી આરંભે હાથીઓ ગોઠવવા.

પૂર્વ્વાદૌ ચૌષધીભિશ્ચ દેવાનાં ભાજનં પૃથક્ । પૃથક્શતાહુતીશ્ચાજ્યૈર્ગજાનર્ચ્ય પ્રદક્ષિણં ।। ૨૯૧.

પૂર્વમાં ઔષધિ સાથે દેવતાઓ માટે અલગ પાત્રો ગોઠવવા; ઘીથી અલગ અલગ સો આહુતિઓ આપવી; હાથીઓની પ્રદક્ષિણ કરીને પૂજા કરવી.

નાગં વહ્નિં દેવતાદીન્ બાહ્યૈર્જગ્મુઃ સ્વકં ગૃહમ્ । દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાં દદ્યાત્ હસ્તિવૈદ્યાદિકાંસ્તથા ।। ૨૯૧.

નાગ, અગ્નિ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી તેઓ પોતાના સ્થાન પર પરત જાય છે; બ્રાહ્મણો અને હાથીના વૈદ્યોને દક્ષિણ આપવી.

કરિણીન્તુ સમારુહ્ય વદેત્ કર્ણન્તુ કાલવિત્ । નાગારાજેઽમૃતે શાન્તિં કૃત્વાઽમુષ્મિન્ જપન્મનુમ્ ।। ૨૯૧.૧૫ શ્રીગજસ્ત્વં કૃતો રાજ્ઞા ભવાનસ્ય ગજાગ્રણીઃ । પ્રભુર્માલ્યાગ્રભક્તૈસ્ત્વાં પૂજયિષ્યતિ પાર્થિવઃ ।। ૨૯૧.

હાથીણ પર ચડીને, યોગ્ય સમય જાણનાર વ્યક્તિએ તેના કાનમાં કહેવું: 'નાગરાજ માટે શાંતિવિધિ કરીને, આ મંત્ર બોલી: હે શુભ હાથી, રાજાએ તને મુખ્ય બનાવ્યો છે; રાજા તને માળા અને શ્રેષ્ઠ ભોજનથી સન્માન આપશે.'

લોકસ્તદાજ્ઞયા પૂજાં કરિષ્યતિ તદા તવ । પાલનીયસ્ત્વયા રાજા યુદ્ધેઽધ્વનિ તથા ગૃહે ।। ૨૯૧.

પછી, એ આજ્ઞાથી લોકો તારી પૂજા કરશે; તારે રાજાને યુદ્ધમાં, રસ્તામાં અને ઘર પર પણ રક્ષા કરવી.

તિર્ય્યગ્ભાવં સમુત્‌સૃજ્ય દિવ્યં ભાવમનુસ્મર । દેવાસુરે પુરા યુદ્ધે શ્રીગજસ્ત્રિદશૈઃ કૃતઃ ।। ૨૯૧.

પશુભાવ છોડીને તારો દૈવી સ્વરૂપ સ્મરણ કર; દેવો અને દાનવો વચ્ચે જે પ્રાચીન યુદ્ધ થયું, તેમાં શુભ હાથી દેવોએ બનાવ્યો હતો.

ઐરાવણસુતઃ શ્રીમાનરિષ્ટો નામ વારણઃ । શ્રીગજાનાન્તુ તત્ તેજઃ સર્વ્વમેવોપતિષ્ઠતે ।। ૨૯૧.

એરાવતનો પુત્ર, શ્રીમંત અરીષ્ટ નામનો હાથી છે; બધા શુભ હાથીઓનું તેજ હવે તારા અંદર વસે છે.

તત્તેજસ્તવ નાગેન્દ્ર દિવ્યભાવસમન્વિતં । ઉપતિષ્ઠતુ ભદ્રન્તે રક્ષ રાજાનમાહવે ।। ૨૯૧.

હે હાથીઓના રાજા, તારો એ દૈવી તેજ તારા કલ્યાણ માટે તને પ્રાપ્ત થાય; યુદ્ધમાં તું રાજાની રક્ષા કર.

ઇત્યેવમભિષિક્તૈનમારોહેત શુભે નૃપઃ । તસ્યાનુગમનં કુર્યુઃ સશસ્ત્રનવસદ્‌ગજાઃ ।। ૨૯૧.

આ રીતે અભિષેક કર્યા પછી, રાજાએ શુભ હાથી પર ચઢવું જોઈએ; શસ્ત્રધારી સૈનિકો અને નવસજ્જિત હાથીઓ તેની પાછળ ચાલે.

શાલાસ્વસૌ સ્થણ્ડિલેઽબ્જે દિકપાલાદીન્ યજેદ્વહિઃ । કેશરેષુ બલં નાગં ભુવઞ્ચૈવ સરસ્વતીં ।। ૨૯૧.

મંડપમાં, ચૌકમાં અને કમળ પર, દિશાઓના રક્ષકો અને અન્ય દેવતાઓની બહાર પૂજા કરવી; કેશર, સેના, હાથી, ધરતી અને સરસ્વતીની પણ પૂજા કરવી.

મધ્યેષુ ડિણ્ડિમં પ્રાર્ચ્ય ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ । હુત્વા દેયસ્તુ કલશો રસપૂર્ણો દ્વિજાય ચ ।। ૨૯૧.

મધ્યમાં ઢોલની સુગંધ, ફૂલો અને ચંદનથી પૂજા કરવી; હોળી આપ્યા પછી, રસથી ભરેલો કલશ બ્રાહ્મણને આપવો.

ગજાધ્યક્ષં હસ્તિપં ચ ગણિતજ્ઞઞ્ચ પૂજયેત્ । ગજાધ્યક્ષાય તન્દદ્યાત્ ડિણ્ડિમં સોપિ વાદયેત્ ।। ૨૯૧.

હાથીના અધિકારી, મહાવત અને ગણિતજ્ઞની પૂજા કરવી; ઢોલ હાથીના અધિકારીને આપવો અને એ ઢોલ વગાડવો જોઈએ.

શુભગમ્ભીરશબ્દૈઃ સ્યાજ્જઘનસ્થોઽભિવાદયેત્ ।। ૨૯૧.

શુભ અને ગંભીર અવાજથી પાછળથી નમસ્કાર કરવો.

ધન્વન્તરિરુવાચ ગોવિપ્રપાલનં કાર્ય્યં રાજ્ઞા ગોશાન્તિમાવદે । ગાવઃ પવિત્રા માઙ્ગલ્યા ગોષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।। ૨૯૨.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: રાજાએ ગાય અને બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરવી, ગૌશાળામાં શાંતિ લાવવી; ગાય પવિત્ર અને શુભ છે, બધા લોકો ગાયમાં સ્થિત છે.

શકૃન્‌મૂત્રં પરં તાસામલક્ષમીનાશનં પરં । ગવાં કણ્ડૂયનં વારિ શ્રૃહ્ગસ્યાઘૌઘમર્દ્દનમ્ ।। ૨૯૨.

ગાયનું ગોબર અને મૂત્ર ઉત્તમ છે, દુર્ભાગ્ય દૂર કરનાર છે; ગાયે શરીર ખંજવાળતી વખતે જે પાણી પડે છે, એ પાપનો નાશ કરે છે.

રોચના વિષરક્ષોઘ્ની ગ્રાસદઃ સ્વર્ગગો ગવાં । યદ્‌ગૃહે દુઃખિતા ગાવઃ સ યાતિ નરકન્નરઃ ।। ૨૯૨.

રોચન ઝેર અને ભૂતનો નાશ કરે છે, અન્ન આપે છે, અને ગાય માટે સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે; જેના ઘરમાં ગાય દુઃખી હોય, એ મનુષ્ય નરકમાં જાય છે.

પરગોગ્રાસદઃ સ્વર્ગી ગોહિતો બ્રહ્મલોકભાક્ । ગોદાનાત્‌કીર્ત્તનાદ્રક્ષાં કૃત્વા ચોદ્ધરતે કુલમ્ ।। ૨૯૨.

બીજાની ગાયને ઘાસ આપનારને સ્વર્ગ મળે છે; ગાયની સેવા કરનાર બ્રહ્મલોક પામે છે; ગાયદાન, સ્તુતિ અને રક્ષા કરીને પોતાનું કુળ ઉંચું થાય છે.

ગવાં શ્વાસાત્ પવિત્રા ભૂસ્પર્શનાત્કિલ્વિષક્ષયઃ । ગોમૃત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ।। ૨૯૨.

ગાયના શ્વાસથી પવિત્રતા મળે છે; ધરતીને સ્પર્શવાથી પાપ નાશ પામે છે; ગાયનું મૂત્ર, ગોબર, દૂધ, દહીં, ઘી અને કુશથી સ્પર્શેલું પાણી—

એકરાત્રોપવાસશ્ચ શ્વપાકમપિ શોધયેત્ । સર્વ્વાશુભવિનાશાય પુરાચરિતમીશ્વરૈઃ ।। ૨૯૨.

એક રાતનું ઉપવાસ—even શ્વપાકને પણ શુદ્ધ કરે છે; સર્વ અશુભ નાશ માટે દેવતાઓએ આ બધું આચર્યું હતું.

પ્રત્યેકઞ્ચ ત્ર્યહાભ્યસ્તં મહાસાન્તપનં સ્મૃતં । સર્વકામપ્રદઞ્ચૈતત્ સર્વ્વાશુભવીમર્દ્દનમ્ ।। ૨૯૨.

દરેકે ત્રણ દિવસ આચર્યું તો એ મહા પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે; એ સર્વ ઇચ્છાઓ આપે છે અને બધું અશુભ દુર કરે છે.