અગ્નિપુરાણમ્

શુભે દિને શ્રીધરઞ્ચ શ્રિયમુચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તં । હયરાજં સમભ્યર્ચ્ય સાવિત્રૈર્જુહુયાદ્ઘૃતં ।। ૨૯૦.

શુભ દિવસે શ્રીધર અને ઉચ્ચૈ:શ્રવાસ, ઘોડાના રાજાને પૂજવી, સાવિત્રી મંત્રથી ઘી અર્પણ કરવું.

દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાદશ્વવૃદ્ધિસ્તથા ભવેત્ । અશ્વયુક્ શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાઞ્ચ શાન્તિકં ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, જેથી ઘોડાની વૃદ્ધિ થાય; શુકલપક્ષની પંદરમીના દિવસે ઘોડાની શાંતિ વિધિ કરવી.

બહિઃ કુર્ય્યાદ્વિશેષેણ નાસત્યૌ વરુણં યજેત્ । સમુલ્લિખ્ય તતો દેવીં શાખાભિઃ પરિવારયેત્ ।। ૨૯૦.

વિશેષ રીતે બહાર વિધિ કરવી, નાસત્ય અને વરુણની પૂજા કરવી; ચિહ્ન કરી પછી દેવીને શાખાઓથી ઘેરવી.

ઘટાન્સર્વ્વરસૈઃ પૂર્ણાન્ દિક્ષુ દદ્યાત્સવસ્ત્રકાન્ । યવાજ્યં જુહુયાત્ પ્રાર્ચ્ય યજેદશ્વાંશ્ચ સાશ્વિનાન્ ।। ૨૯૦.

દરેક દિશામાં વિવિધ દ્રવોથી ભરેલા, કપડાથી ઢંકાયેલા ઘડા મૂકવા; જવ અને ઘી અર્પણ કરી, ઘોડા અને અશ્વિનની પૂજા કરવી.

વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાન્નૈમિત્તિકમતઃ શ્રૃણુ । મકરાદૌ હયાનાઞ્ચ પદ્મૈર્વિષ્ણું શ્રિયં યજેત્ ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું; હવે પ્રસંગવશ વિધિ સાંભળો: મકર આરંભે, ઘોડા માટે વિષ્ણુ અને શ્રીની કમળથી પૂજા કરવી.

બ્રહ્માણં શઙ્કરં સોમમાદિત્યઞ્ચ તથાશ્વિનૌ । રેવન્તમુચ્ચૈઃશ્રવસન્દિક્પાલાંશ્ચ દલેષ્વપિ ।। ૨૯૦.

બ્રહ્મા, શંકર, સોમ, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર, રેવંત, ઉચ્છૈઃશ્રવસ અને દિશાના રક્ષકોને પણ દરેક વિભાગમાં બોલાવવાના છે.

પ્રત્યેકં પૂર્ણંકુમ્ભૈશ્ચ વેદ્યાન્તત્સૌમ્યતઃ સ્થલે । તિલાક્ષતાજ્યસિદ્ધાર્થાન્ દેવતાનાં શતં શતં ।। ૨૯૦.

દરેક માટે, વિધિસ્થળના અંતે, પૂરા કળશો સાથે અને નમ્રતાથી જમીન પર, તિલ, અક્ષત, ઘી અને રાઈના દાણાની સો-સો આહુતિઓ દેવતાઓને અર્પણ કરવી.

ઉપોષિતેન કર્ત્તવ્યં કર્મ્મ ચાશ્વરુજાપહં ।। ૨૯૦.

જે ઘોડાની બિમારી દૂર કરે છે, એ વિધિ ઉપવાસ કરીને કરવી.

શાલિહોત્ર ઉવાચ ગજશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ ગજરોગવિમર્દ્દનીમ્ । વિષ્ણું શ્રિયઞ્ચ પઞ્ચમ્યાં નાગમૈરાવતં યજેત્ ।। ૨૯૧.

શાલિહોત્રે કહ્યું: હવે હું હાથીઓ માટેની શાંતિવિધિ કહું છું, જે હાથીના રોગ દૂર કરે છે. પંચમીના દિવસે વિષ્ણુ, શ્રી અને એરાવત નાગની પૂજા કરવી.

બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણું શક્રં વૈશ્રવણં યમં । ચદ્રાર્કૌ વરુણં વાયુમગ્નિં પૃથ્વીં તથા ચ ખં ।। ૨૯૧.

બ્રહ્મા, શંકર, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, વૈશ્વરાણ, યમ, ચંદ્ર, સૂર્ય, વરુણ, વાયુ, અગ્નિ, પૃથ્વી અને આકાશની પણ પૂજા કરવી.

શેષં શૈલાન્ કુઞ્જરાંશ્ચ યે તેઽષ્ટૌ દેવયોનયઃ । વિરૂપાક્ષં મહાપદ્મં ભદ્રં સુમનસન્તથા ।। ૨૯૧.

શેષ, પર્વતો અને હાથીઓ—આ આઠ દૈવી વંશ: વિરૂપાક્ષ, મહાપદ્મ, ભદ્ર, સુમનસ,

કુમુદૈરાવણઃ પદ્મઃ પુષ્પદન્તોઽથ વામનઃ । સુપ્રતીકોઞ્જનો નાગા અષ્ટૌ હોમોઽથ દક્ષિણામ્ ।। ૨૯૧.

કુમુદ, એરાવત, પદ્મ, પુષ્પદંત, વામન, સુપ્રતીક, અંજન—આ આઠ નાગોને હોમ અને દક્ષિણાનો ભાગ આપવો.

ગજાઃ શાન્ત્યુદકાસિક્તા વૃદ્ધૌ નૈમિત્તિકં શ્રૃણુ । ગજાનાં મકરાદૌ ચ ઐશાન્યાં નગરાદ્બહિઃ ।। ૨૯૧.

હાથીઓને શાંતિનું પાણી છાંટવાથી તેઓ વૃદ્ધિ પામે છે; હવે હાથીઓ માટેની વિશેષ વિધિ સાંભળો, જે મકરથી આરંભે છે અને શહેરના પૂર્વોત્તર બહાર થાય છે.

સ્થણ્ડિલે કમલે મધ્યે વિષ્ણું લક્ષ્મીઞ્ચ કેશરે । બ્રહ્માણં ભાસ્કરં પૃથ્વીં યજેત્ સ્કન્દં હ્યનન્તકં ।। ૨૯૧.

પાટિયા પર, કમળના મધ્યમાં, વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની પૂજા કરવી; બ્રહ્મા, સૂર્ય, પૃથ્વી, સ્કંદ અને અનંતની પણ પૂજા કરવી.

ખં શિવં સોમમિન્દ્રાદીંસ્તદસ્ત્રાણિ દલે ક્રમાત્ । વજ્રં શક્તિઞ્ચ દણ્ડઞ્ચ તોમરં પાશકં ગદાં ।। ૨૯૧.

આકાશ, શિવ, સોમ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા તેમના શસ્ત્રો વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવવા: વજ્ર, શક્તિ, દંડ, તોમર, પાશ અને ગદા.

શૂલં પદ્મં બહિર્વૃન્તે ચક્રે સૂર્ય્યન્તથાશ્વિનૌ । વસૂનષ્ટૌ તથા સાધ્યાન્ યામ્યેઽથ નૈર્ઋતે દલે ।। ૨૯૧.

શૂળ અને કમળને બહારના દંડમાં, ચક્ર, સૂર્ય અને અશ્વિનીકુમારોને, આઠ વસુઓ અને સાધ્યોને દક્ષિણ તથા દક્ષિણપશ્ચિમ વિભાગમાં ગોઠવવા.

દેવાનાઙ્ગિરસશ્ચાશ્વિભૃગવો મરુતોઽનિલે । વિશ્વેદેવાંસ્તથા દક્ષે રુદ્રા રૌદ્રેઽથ મણ્ડલે ।। ૨૯૧.

દેવતાઓ, આંગિરસ, અશ્વિનીકુમાર, ભૃગુ, મરુત, વાયુ, વિશ્વદેવ, દક્ષ, રુદ્ર અને રુદ્ર વિભાગમાં મંડળ ગોઠવવા.

તતો વૃત્તયા રેખયા તુ દેવાન્ વૈ બાહ્યતો યજેત્ । સૂત્રકારાનૃષીન્ વાણીં પૂર્વ્વાદૌ સરિતો ગિરીન્ ।। ૨૯૧.

પછી ગોળ રેખા દોરી, બહારના ભાગે દેવતાઓની પૂજા કરવી; સૂત્રકર્તા, ઋષિઓ, વાણી, પૂર્વ તરફ નદીઓ અને પર્વતો સાથે.

મહાભૂતાનિ કોણેષુ ઐશાન્યાદિષુ સંયજેત્ । પદ્મં ચક્રં ગદાં શંખં ચતુરસ્રન્તુ મણ્ડલં ।। ૨૯૧.

મહાભૂતોને ખૂણામાં, પૂર્વોત્તરથી આરંભે પૂજવા; કમળ, ચક્ર, ગદા, શંખ, ચોરસ અને ગોળ મંડળ પણ ગોઠવવા.

ચતુર્દ્વારં તતઃ કુમ્ભાઃ અગ્ન્યાદૌ ચ પતાકિકાઃ। ચત્વારસ્તોરણા દ્વારિ નાગાનૈરાવતાદિકાન્ ।। ૨૯૧.

પછી ચાર દરવાજે કળશો મૂકી, અગ્નિ વગેરે સ્થાનોએ ધ્વજાવાળા કળશો ગોઠવવા; દરવાજે ચાર તોરણ અને એરાવતથી આરંભે હાથીઓ ગોઠવવા.

પૂર્વ્વાદૌ ચૌષધીભિશ્ચ દેવાનાં ભાજનં પૃથક્ । પૃથક્શતાહુતીશ્ચાજ્યૈર્ગજાનર્ચ્ય પ્રદક્ષિણં ।। ૨૯૧.

પૂર્વમાં ઔષધિ સાથે દેવતાઓ માટે અલગ પાત્રો ગોઠવવા; ઘીથી અલગ અલગ સો આહુતિઓ આપવી; હાથીઓની પ્રદક્ષિણ કરીને પૂજા કરવી.

નાગં વહ્નિં દેવતાદીન્ બાહ્યૈર્જગ્મુઃ સ્વકં ગૃહમ્ । દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાં દદ્યાત્ હસ્તિવૈદ્યાદિકાંસ્તથા ।। ૨૯૧.

નાગ, અગ્નિ અને અન્ય દેવતાઓની પૂજા કર્યા પછી તેઓ પોતાના સ્થાન પર પરત જાય છે; બ્રાહ્મણો અને હાથીના વૈદ્યોને દક્ષિણ આપવી.

કરિણીન્તુ સમારુહ્ય વદેત્ કર્ણન્તુ કાલવિત્ । નાગારાજેઽમૃતે શાન્તિં કૃત્વાઽમુષ્મિન્ જપન્મનુમ્ ।। ૨૯૧.૧૫ શ્રીગજસ્ત્વં કૃતો રાજ્ઞા ભવાનસ્ય ગજાગ્રણીઃ । પ્રભુર્માલ્યાગ્રભક્તૈસ્ત્વાં પૂજયિષ્યતિ પાર્થિવઃ ।। ૨૯૧.

હાથીણ પર ચડીને, યોગ્ય સમય જાણનાર વ્યક્તિએ તેના કાનમાં કહેવું: 'નાગરાજ માટે શાંતિવિધિ કરીને, આ મંત્ર બોલી: હે શુભ હાથી, રાજાએ તને મુખ્ય બનાવ્યો છે; રાજા તને માળા અને શ્રેષ્ઠ ભોજનથી સન્માન આપશે.'

લોકસ્તદાજ્ઞયા પૂજાં કરિષ્યતિ તદા તવ । પાલનીયસ્ત્વયા રાજા યુદ્ધેઽધ્વનિ તથા ગૃહે ।। ૨૯૧.

પછી, એ આજ્ઞાથી લોકો તારી પૂજા કરશે; તારે રાજાને યુદ્ધમાં, રસ્તામાં અને ઘર પર પણ રક્ષા કરવી.

તિર્ય્યગ્ભાવં સમુત્‌સૃજ્ય દિવ્યં ભાવમનુસ્મર । દેવાસુરે પુરા યુદ્ધે શ્રીગજસ્ત્રિદશૈઃ કૃતઃ ।। ૨૯૧.

પશુભાવ છોડીને તારો દૈવી સ્વરૂપ સ્મરણ કર; દેવો અને દાનવો વચ્ચે જે પ્રાચીન યુદ્ધ થયું, તેમાં શુભ હાથી દેવોએ બનાવ્યો હતો.

ઐરાવણસુતઃ શ્રીમાનરિષ્ટો નામ વારણઃ । શ્રીગજાનાન્તુ તત્ તેજઃ સર્વ્વમેવોપતિષ્ઠતે ।। ૨૯૧.

એરાવતનો પુત્ર, શ્રીમંત અરીષ્ટ નામનો હાથી છે; બધા શુભ હાથીઓનું તેજ હવે તારા અંદર વસે છે.

તત્તેજસ્તવ નાગેન્દ્ર દિવ્યભાવસમન્વિતં । ઉપતિષ્ઠતુ ભદ્રન્તે રક્ષ રાજાનમાહવે ।। ૨૯૧.

હે હાથીઓના રાજા, તારો એ દૈવી તેજ તારા કલ્યાણ માટે તને પ્રાપ્ત થાય; યુદ્ધમાં તું રાજાની રક્ષા કર.

ઇત્યેવમભિષિક્તૈનમારોહેત શુભે નૃપઃ । તસ્યાનુગમનં કુર્યુઃ સશસ્ત્રનવસદ્‌ગજાઃ ।। ૨૯૧.

આ રીતે અભિષેક કર્યા પછી, રાજાએ શુભ હાથી પર ચઢવું જોઈએ; શસ્ત્રધારી સૈનિકો અને નવસજ્જિત હાથીઓ તેની પાછળ ચાલે.

શાલાસ્વસૌ સ્થણ્ડિલેઽબ્જે દિકપાલાદીન્ યજેદ્વહિઃ । કેશરેષુ બલં નાગં ભુવઞ્ચૈવ સરસ્વતીં ।। ૨૯૧.

મંડપમાં, ચૌકમાં અને કમળ પર, દિશાઓના રક્ષકો અને અન્ય દેવતાઓની બહાર પૂજા કરવી; કેશર, સેના, હાથી, ધરતી અને સરસ્વતીની પણ પૂજા કરવી.