અગ્નિપુરાણમ્

સ્નાનં પાનં શકૃત્ક્રૂષ્ઠમશ્વાનાં સલિલાગમે । અત્યર્થં દુર્દ્દિને કાલે પાનમેકં પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૯.

ઘોડાને સ્નાન, પાણી પીવું અને શૌચ કાર્ય પાણી મળતું હોય ત્યારે કરાવવું; ખૂબ જ ખરાબ દિવસોમાં માત્ર પાણી પીવું જ યોગ્ય છે.

યુક્તશીતાતપે કાલે દ્વિઃપાનં સ્નપનં સકૃત્ । ગ્રીષ્મે ત્રિસ્નાનપાનં સ્યાચ્ચિરં તસ્યાવગાહનમ્ ।। ૨૮૯.

જ્યારે વાતાવરણ ઠંડું અને ધૂપ હોય, ત્યારે બે વાર પાણી પીવું અને એક વાર સ્નાન કરાવવું; ઉનાળામાં ત્રણ વાર સ્નાન અને પાણી પીવું, અને લાંબો સમય પાણીમાં રહેવું.

નિસ્તુષાણાં પ્રદાતવ્યા યવાનાં ચતુરાઢકી । ચણકવ્રીહિમૌદ્‌ગાનિ કલાયં વાપિ દાપયેત્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાને છાલ વગરના દાણા આપવાના હોય, તેમને ચાર ઢક(barley) આપવું; ચણા, ચોખા, મુગ અથવા કળા પણ આપી શકાય.

અહોરાત્રેણ ચાર્દ્ધસ્ય યવસસ્ય તુલા દશ । અષ્ટૌ શુષ્કસ્ય દાતવ્યાશ્ચતસ્રોઽથ વુષસ્ય વા ।। ૨૮૯.

એક દિવસ-રાતમાં અડધા માટે દસ તુલા જવ આપવા, સૂકા માટે આઠ અને છાલવાળા માટે ચાર તુલા આપવું.

દૂર્વા પિત્તં યવઃ કાસં વુષશ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમ્ । નાશયત્યર્જુનઃ શ્વાસં તથા માનો બલક્ષયમ્ ।। ૨૮૯.

દૂર્વા પિત્ત દૂર કરે છે, જવ ખાંસીમાં ફાયદો કરે છે, છાલવાળો જવ કફ દૂર કરે છે; અર્જુન શ્વાસની તકલીફ દૂર કરે છે અને માનુ બળની કમજોરી દૂર કરે છે.

વાતિકાઃ પૈત્તિકાશ્ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ સાન્નિપાતિકાઃ । ન રોગાઃ પીડયિષ્યન્તિ દૂર્વાહારન્તુરઙ્ગમમ્ ।। ૨૮૯.

વાત, પિત્ત, કફ અને મિશ્ર રોગો દૂર્વા ખાવનાર ઘોડાને તકલીફ આપતા નથી.

દ્વૌ રજ્જુબન્ધૌ દુષ્ટાનાં પક્ષયોરુભયોરપિ । પશ્ચાદ્ધનુસ્ચ કર્ત્તર્વ્યો દૂરકીલવ્યપાશ્રયઃ ।। ૨૮૯.

બન્ને પાંખમાં બીમાર ઘોડાને બે દોરા બાંધવા, પછી ધનુષ બનાવવું, જે દૂરના કિલ માટે આધારરૂપ બને.

વાસેયુસ્ત્વાસ્તૃતે સ્થાને કૃતધૂપનભૂમયઃ । યત્નોપન્યસ્તયવસાઃ સપ્રદીપાઃ સુરક્ષિતા ।। ૨૮૯.

ઘોડાને એ જગ્યાએ રાખવું જ્યાં સેવકોએ ધૂપ અને યોગ્ય પાંખપાંખી તૈયાર કરી હોય; જવને કાળજીપૂર્વક ગોઠવી, દીવો રાખી, સુરક્ષિત રાખવું.

કૃકવાક્કજકપયો ધાર્ય્યાશ્ચાશ્વગૃહે મૃગાઃ ।। ૨૮૯.

કોક, વાંદરો, ગાય અને હરણ પણ ઘોડાના તબેલામાં રાખવા.

શાલિહોત્ર ઉવાચ અશ્વશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ વાજિરોગવિમર્દ્દનીં । નિત્યાં નૈમિત્તિકીં કામ્યાં ત્રિવિધાં શ્રૃણુ સુશ્રુત ।। ૨૯૦.

શાલિહોત્રે કહ્યું: હું ઘોડાની શાંતિ વિશે સમજાવું છું, જે રોગ દૂર કરે છે; એ ત્રણ પ્રકારની છે—દૈનિક, પ્રસંગવશ અને ઇચ્છિત. સુશ્રુત, સાંભળ.

શુભે દિને શ્રીધરઞ્ચ શ્રિયમુચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તં । હયરાજં સમભ્યર્ચ્ય સાવિત્રૈર્જુહુયાદ્ઘૃતં ।। ૨૯૦.

શુભ દિવસે શ્રીધર અને ઉચ્ચૈ:શ્રવાસ, ઘોડાના રાજાને પૂજવી, સાવિત્રી મંત્રથી ઘી અર્પણ કરવું.

દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાદશ્વવૃદ્ધિસ્તથા ભવેત્ । અશ્વયુક્ શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાઞ્ચ શાન્તિકં ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, જેથી ઘોડાની વૃદ્ધિ થાય; શુકલપક્ષની પંદરમીના દિવસે ઘોડાની શાંતિ વિધિ કરવી.

બહિઃ કુર્ય્યાદ્વિશેષેણ નાસત્યૌ વરુણં યજેત્ । સમુલ્લિખ્ય તતો દેવીં શાખાભિઃ પરિવારયેત્ ।। ૨૯૦.

વિશેષ રીતે બહાર વિધિ કરવી, નાસત્ય અને વરુણની પૂજા કરવી; ચિહ્ન કરી પછી દેવીને શાખાઓથી ઘેરવી.

ઘટાન્સર્વ્વરસૈઃ પૂર્ણાન્ દિક્ષુ દદ્યાત્સવસ્ત્રકાન્ । યવાજ્યં જુહુયાત્ પ્રાર્ચ્ય યજેદશ્વાંશ્ચ સાશ્વિનાન્ ।। ૨૯૦.

દરેક દિશામાં વિવિધ દ્રવોથી ભરેલા, કપડાથી ઢંકાયેલા ઘડા મૂકવા; જવ અને ઘી અર્પણ કરી, ઘોડા અને અશ્વિનની પૂજા કરવી.

વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાન્નૈમિત્તિકમતઃ શ્રૃણુ । મકરાદૌ હયાનાઞ્ચ પદ્મૈર્વિષ્ણું શ્રિયં યજેત્ ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું; હવે પ્રસંગવશ વિધિ સાંભળો: મકર આરંભે, ઘોડા માટે વિષ્ણુ અને શ્રીની કમળથી પૂજા કરવી.

બ્રહ્માણં શઙ્કરં સોમમાદિત્યઞ્ચ તથાશ્વિનૌ । રેવન્તમુચ્ચૈઃશ્રવસન્દિક્પાલાંશ્ચ દલેષ્વપિ ।। ૨૯૦.

બ્રહ્મા, શંકર, સોમ, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર, રેવંત, ઉચ્છૈઃશ્રવસ અને દિશાના રક્ષકોને પણ દરેક વિભાગમાં બોલાવવાના છે.

પ્રત્યેકં પૂર્ણંકુમ્ભૈશ્ચ વેદ્યાન્તત્સૌમ્યતઃ સ્થલે । તિલાક્ષતાજ્યસિદ્ધાર્થાન્ દેવતાનાં શતં શતં ।। ૨૯૦.

દરેક માટે, વિધિસ્થળના અંતે, પૂરા કળશો સાથે અને નમ્રતાથી જમીન પર, તિલ, અક્ષત, ઘી અને રાઈના દાણાની સો-સો આહુતિઓ દેવતાઓને અર્પણ કરવી.

ઉપોષિતેન કર્ત્તવ્યં કર્મ્મ ચાશ્વરુજાપહં ।। ૨૯૦.

જે ઘોડાની બિમારી દૂર કરે છે, એ વિધિ ઉપવાસ કરીને કરવી.

શાલિહોત્ર ઉવાચ ગજશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ ગજરોગવિમર્દ્દનીમ્ । વિષ્ણું શ્રિયઞ્ચ પઞ્ચમ્યાં નાગમૈરાવતં યજેત્ ।। ૨૯૧.

શાલિહોત્રે કહ્યું: હવે હું હાથીઓ માટેની શાંતિવિધિ કહું છું, જે હાથીના રોગ દૂર કરે છે. પંચમીના દિવસે વિષ્ણુ, શ્રી અને એરાવત નાગની પૂજા કરવી.

બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણું શક્રં વૈશ્રવણં યમં । ચદ્રાર્કૌ વરુણં વાયુમગ્નિં પૃથ્વીં તથા ચ ખં ।। ૨૯૧.

બ્રહ્મા, શંકર, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, વૈશ્વરાણ, યમ, ચંદ્ર, સૂર્ય, વરુણ, વાયુ, અગ્નિ, પૃથ્વી અને આકાશની પણ પૂજા કરવી.

શેષં શૈલાન્ કુઞ્જરાંશ્ચ યે તેઽષ્ટૌ દેવયોનયઃ । વિરૂપાક્ષં મહાપદ્મં ભદ્રં સુમનસન્તથા ।। ૨૯૧.

શેષ, પર્વતો અને હાથીઓ—આ આઠ દૈવી વંશ: વિરૂપાક્ષ, મહાપદ્મ, ભદ્ર, સુમનસ,

કુમુદૈરાવણઃ પદ્મઃ પુષ્પદન્તોઽથ વામનઃ । સુપ્રતીકોઞ્જનો નાગા અષ્ટૌ હોમોઽથ દક્ષિણામ્ ।। ૨૯૧.

કુમુદ, એરાવત, પદ્મ, પુષ્પદંત, વામન, સુપ્રતીક, અંજન—આ આઠ નાગોને હોમ અને દક્ષિણાનો ભાગ આપવો.

ગજાઃ શાન્ત્યુદકાસિક્તા વૃદ્ધૌ નૈમિત્તિકં શ્રૃણુ । ગજાનાં મકરાદૌ ચ ઐશાન્યાં નગરાદ્બહિઃ ।। ૨૯૧.

હાથીઓને શાંતિનું પાણી છાંટવાથી તેઓ વૃદ્ધિ પામે છે; હવે હાથીઓ માટેની વિશેષ વિધિ સાંભળો, જે મકરથી આરંભે છે અને શહેરના પૂર્વોત્તર બહાર થાય છે.

સ્થણ્ડિલે કમલે મધ્યે વિષ્ણું લક્ષ્મીઞ્ચ કેશરે । બ્રહ્માણં ભાસ્કરં પૃથ્વીં યજેત્ સ્કન્દં હ્યનન્તકં ।। ૨૯૧.

પાટિયા પર, કમળના મધ્યમાં, વિષ્ણુ અને લક્ષ્મીની પૂજા કરવી; બ્રહ્મા, સૂર્ય, પૃથ્વી, સ્કંદ અને અનંતની પણ પૂજા કરવી.

ખં શિવં સોમમિન્દ્રાદીંસ્તદસ્ત્રાણિ દલે ક્રમાત્ । વજ્રં શક્તિઞ્ચ દણ્ડઞ્ચ તોમરં પાશકં ગદાં ।। ૨૯૧.

આકાશ, શિવ, સોમ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ તથા તેમના શસ્ત્રો વિભાગ પ્રમાણે ગોઠવવા: વજ્ર, શક્તિ, દંડ, તોમર, પાશ અને ગદા.

શૂલં પદ્મં બહિર્વૃન્તે ચક્રે સૂર્ય્યન્તથાશ્વિનૌ । વસૂનષ્ટૌ તથા સાધ્યાન્ યામ્યેઽથ નૈર્ઋતે દલે ।। ૨૯૧.

શૂળ અને કમળને બહારના દંડમાં, ચક્ર, સૂર્ય અને અશ્વિનીકુમારોને, આઠ વસુઓ અને સાધ્યોને દક્ષિણ તથા દક્ષિણપશ્ચિમ વિભાગમાં ગોઠવવા.

દેવાનાઙ્ગિરસશ્ચાશ્વિભૃગવો મરુતોઽનિલે । વિશ્વેદેવાંસ્તથા દક્ષે રુદ્રા રૌદ્રેઽથ મણ્ડલે ।। ૨૯૧.

દેવતાઓ, આંગિરસ, અશ્વિનીકુમાર, ભૃગુ, મરુત, વાયુ, વિશ્વદેવ, દક્ષ, રુદ્ર અને રુદ્ર વિભાગમાં મંડળ ગોઠવવા.

તતો વૃત્તયા રેખયા તુ દેવાન્ વૈ બાહ્યતો યજેત્ । સૂત્રકારાનૃષીન્ વાણીં પૂર્વ્વાદૌ સરિતો ગિરીન્ ।। ૨૯૧.

પછી ગોળ રેખા દોરી, બહારના ભાગે દેવતાઓની પૂજા કરવી; સૂત્રકર્તા, ઋષિઓ, વાણી, પૂર્વ તરફ નદીઓ અને પર્વતો સાથે.

મહાભૂતાનિ કોણેષુ ઐશાન્યાદિષુ સંયજેત્ । પદ્મં ચક્રં ગદાં શંખં ચતુરસ્રન્તુ મણ્ડલં ।। ૨૯૧.

મહાભૂતોને ખૂણામાં, પૂર્વોત્તરથી આરંભે પૂજવા; કમળ, ચક્ર, ગદા, શંખ, ચોરસ અને ગોળ મંડળ પણ ગોઠવવા.