અગ્નિપુરાણમ્

તથા ભુક્તવતાન્દેયા અતિપાને તુ વારુણી । દીવનીયૈઃ સમધુરૈર્મૃદ્વીકાશર્કરાયુતૈઃ ।। ૨૮૯.

જે ખાઈ ચૂક્યા છે, તેમને વધુ પીધા હોય ત્યારે વારુણી આપવી; દ્રાક્ષ અને ખાંડ જેવા મૃદુ અને મીઠા પદાર્થો સાથે.

સપિપ્પલીકૈઃ શરદિ પ્રતિપાનં સપદ્મકૈઃ । વિડ઼ઙ્ગાપિપ્પલીધાન્યશતાહ્વાલોધ્રસૈનધવૈઃ ।। ૨૮૯.

શરદમાં પિપલી અને પદમક સાથે પીવું; વિડંગ, પિપલી, ધાણા, શતાહ્વા, લોધ્ર અને સૈંધવ મીઠા સાથે.

સચિત્રકૈસ્તુરઙ્ગાણં પ્રતિપાનં હિમાગમે । લોધ્રપિરિયઙ્ગુકામુસ્તાપિપ્પલીવિશ્વભેષજૈ ।। ૨૮૯.

ચિત્રક સાથે હિમના આગમન પર ઘોડાને આપવું; લોધ્ર, પ્રિયાંગુ, કામુસ્તા, પિપલી અને સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ સાથે.

સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિપાનં સ્યાદ્વસન્તે કફનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીલોધ્રયષ્ટ્યાક્ષૈઃ સમહૌષધૈઃ ।। ૨૮૯.

વસંતમાં મધ સાથે પીવું, કફ દૂર કરવા માટે; પ્રિયાંગુ, પિપલી, લોધ્ર અને યષ્ટિમધુ તથા અન્ય ઔષધિઓ સાથે.

નિદાઘે સગુડ઼ા દેયા મદિરા પ્રતિપાનકે । લોધ્રકાષ્ઠં સલવણં પિપ્પલ્યો વિશ્વભેષજમ્ ।। ૨૮૯.

નિદાગમાં ગુર સાથે દારૂ આપવી; લોધ્ર કાઠ, મીઠું અને પિપલી સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ છે.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

સ્રેહવ્યાપદ્ભ્વો યેષાં કાર્ય્યં તેષાં વિરૂક્ષણમ્ । ત્ર્યહં યવાગૂ રૂક્ષા સ્યાદ્ ભોજનં તક્રસંયુતમ્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાની સારવારમાં તૈલવંત પદાર્થો જરૂરી હોય, તેમને ત્રણ દિવસ સુધી સૂકા અને ખટા જવના ખીચડીમાં છાશ મિક્સ કરીને જમાવવું.

શરન્નિદાઘ્યોઃ સર્પિસ્તૈલં શીતવસન્તયોઃ । વર્ષાસુ શિશિરે ચૈવ વસ્તૌ યમકમિષ્યતે ।। ૨૮૯.

પાનસ અને ગરમીના સમયમાં ઘી અને તેલ આપવું, શિયાળામાં, વસંત અને વરસાદમાં એનું ડબલ પ્રમાણ આપવું.

ગુર્વભિષ્યન્દિભક્તાનિ વ્યાયામં સ્નાનમાતપમ્ । વાયુવર્જઞ્ચ વાહસ્ય સ્નેહપીતસ્ય વર્જિતમ્ ।। ૨૮૯.

તૈલવંત ખોરાક ખાવ્યા પછી ઘોડાને ભારે, ચીકણા ભોજન, વ્યાયામ, સ્નાન, ધૂપ અને પવનથી દૂર રાખવું.

સ્નાનં પાનં શકૃત્ક્રૂષ્ઠમશ્વાનાં સલિલાગમે । અત્યર્થં દુર્દ્દિને કાલે પાનમેકં પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૯.

ઘોડાને સ્નાન, પાણી પીવું અને શૌચ કાર્ય પાણી મળતું હોય ત્યારે કરાવવું; ખૂબ જ ખરાબ દિવસોમાં માત્ર પાણી પીવું જ યોગ્ય છે.

યુક્તશીતાતપે કાલે દ્વિઃપાનં સ્નપનં સકૃત્ । ગ્રીષ્મે ત્રિસ્નાનપાનં સ્યાચ્ચિરં તસ્યાવગાહનમ્ ।। ૨૮૯.

જ્યારે વાતાવરણ ઠંડું અને ધૂપ હોય, ત્યારે બે વાર પાણી પીવું અને એક વાર સ્નાન કરાવવું; ઉનાળામાં ત્રણ વાર સ્નાન અને પાણી પીવું, અને લાંબો સમય પાણીમાં રહેવું.

નિસ્તુષાણાં પ્રદાતવ્યા યવાનાં ચતુરાઢકી । ચણકવ્રીહિમૌદ્‌ગાનિ કલાયં વાપિ દાપયેત્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાને છાલ વગરના દાણા આપવાના હોય, તેમને ચાર ઢક(barley) આપવું; ચણા, ચોખા, મુગ અથવા કળા પણ આપી શકાય.

અહોરાત્રેણ ચાર્દ્ધસ્ય યવસસ્ય તુલા દશ । અષ્ટૌ શુષ્કસ્ય દાતવ્યાશ્ચતસ્રોઽથ વુષસ્ય વા ।। ૨૮૯.

એક દિવસ-રાતમાં અડધા માટે દસ તુલા જવ આપવા, સૂકા માટે આઠ અને છાલવાળા માટે ચાર તુલા આપવું.

દૂર્વા પિત્તં યવઃ કાસં વુષશ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમ્ । નાશયત્યર્જુનઃ શ્વાસં તથા માનો બલક્ષયમ્ ।। ૨૮૯.

દૂર્વા પિત્ત દૂર કરે છે, જવ ખાંસીમાં ફાયદો કરે છે, છાલવાળો જવ કફ દૂર કરે છે; અર્જુન શ્વાસની તકલીફ દૂર કરે છે અને માનુ બળની કમજોરી દૂર કરે છે.

વાતિકાઃ પૈત્તિકાશ્ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ સાન્નિપાતિકાઃ । ન રોગાઃ પીડયિષ્યન્તિ દૂર્વાહારન્તુરઙ્ગમમ્ ।। ૨૮૯.

વાત, પિત્ત, કફ અને મિશ્ર રોગો દૂર્વા ખાવનાર ઘોડાને તકલીફ આપતા નથી.

દ્વૌ રજ્જુબન્ધૌ દુષ્ટાનાં પક્ષયોરુભયોરપિ । પશ્ચાદ્ધનુસ્ચ કર્ત્તર્વ્યો દૂરકીલવ્યપાશ્રયઃ ।। ૨૮૯.

બન્ને પાંખમાં બીમાર ઘોડાને બે દોરા બાંધવા, પછી ધનુષ બનાવવું, જે દૂરના કિલ માટે આધારરૂપ બને.

વાસેયુસ્ત્વાસ્તૃતે સ્થાને કૃતધૂપનભૂમયઃ । યત્નોપન્યસ્તયવસાઃ સપ્રદીપાઃ સુરક્ષિતા ।। ૨૮૯.

ઘોડાને એ જગ્યાએ રાખવું જ્યાં સેવકોએ ધૂપ અને યોગ્ય પાંખપાંખી તૈયાર કરી હોય; જવને કાળજીપૂર્વક ગોઠવી, દીવો રાખી, સુરક્ષિત રાખવું.

કૃકવાક્કજકપયો ધાર્ય્યાશ્ચાશ્વગૃહે મૃગાઃ ।। ૨૮૯.

કોક, વાંદરો, ગાય અને હરણ પણ ઘોડાના તબેલામાં રાખવા.

શાલિહોત્ર ઉવાચ અશ્વશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ વાજિરોગવિમર્દ્દનીં । નિત્યાં નૈમિત્તિકીં કામ્યાં ત્રિવિધાં શ્રૃણુ સુશ્રુત ।। ૨૯૦.

શાલિહોત્રે કહ્યું: હું ઘોડાની શાંતિ વિશે સમજાવું છું, જે રોગ દૂર કરે છે; એ ત્રણ પ્રકારની છે—દૈનિક, પ્રસંગવશ અને ઇચ્છિત. સુશ્રુત, સાંભળ.

શુભે દિને શ્રીધરઞ્ચ શ્રિયમુચ્ચૈઃશ્રવાશ્ચ તં । હયરાજં સમભ્યર્ચ્ય સાવિત્રૈર્જુહુયાદ્ઘૃતં ।। ૨૯૦.

શુભ દિવસે શ્રીધર અને ઉચ્ચૈ:શ્રવાસ, ઘોડાના રાજાને પૂજવી, સાવિત્રી મંત્રથી ઘી અર્પણ કરવું.

દ્વિજેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાદશ્વવૃદ્ધિસ્તથા ભવેત્ । અશ્વયુક્ શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાઞ્ચ શાન્તિકં ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું, જેથી ઘોડાની વૃદ્ધિ થાય; શુકલપક્ષની પંદરમીના દિવસે ઘોડાની શાંતિ વિધિ કરવી.

બહિઃ કુર્ય્યાદ્વિશેષેણ નાસત્યૌ વરુણં યજેત્ । સમુલ્લિખ્ય તતો દેવીં શાખાભિઃ પરિવારયેત્ ।। ૨૯૦.

વિશેષ રીતે બહાર વિધિ કરવી, નાસત્ય અને વરુણની પૂજા કરવી; ચિહ્ન કરી પછી દેવીને શાખાઓથી ઘેરવી.

ઘટાન્સર્વ્વરસૈઃ પૂર્ણાન્ દિક્ષુ દદ્યાત્સવસ્ત્રકાન્ । યવાજ્યં જુહુયાત્ પ્રાર્ચ્ય યજેદશ્વાંશ્ચ સાશ્વિનાન્ ।। ૨૯૦.

દરેક દિશામાં વિવિધ દ્રવોથી ભરેલા, કપડાથી ઢંકાયેલા ઘડા મૂકવા; જવ અને ઘી અર્પણ કરી, ઘોડા અને અશ્વિનની પૂજા કરવી.

વિપ્રેભ્યો દક્ષિણાન્દદ્યાન્નૈમિત્તિકમતઃ શ્રૃણુ । મકરાદૌ હયાનાઞ્ચ પદ્મૈર્વિષ્ણું શ્રિયં યજેત્ ।। ૨૯૦.

બ્રાહ્મણોને દાન આપવું; હવે પ્રસંગવશ વિધિ સાંભળો: મકર આરંભે, ઘોડા માટે વિષ્ણુ અને શ્રીની કમળથી પૂજા કરવી.

બ્રહ્માણં શઙ્કરં સોમમાદિત્યઞ્ચ તથાશ્વિનૌ । રેવન્તમુચ્ચૈઃશ્રવસન્દિક્પાલાંશ્ચ દલેષ્વપિ ।। ૨૯૦.

બ્રહ્મા, શંકર, સોમ, આદિત્ય, અશ્વિનીકુમાર, રેવંત, ઉચ્છૈઃશ્રવસ અને દિશાના રક્ષકોને પણ દરેક વિભાગમાં બોલાવવાના છે.

પ્રત્યેકં પૂર્ણંકુમ્ભૈશ્ચ વેદ્યાન્તત્સૌમ્યતઃ સ્થલે । તિલાક્ષતાજ્યસિદ્ધાર્થાન્ દેવતાનાં શતં શતં ।। ૨૯૦.

દરેક માટે, વિધિસ્થળના અંતે, પૂરા કળશો સાથે અને નમ્રતાથી જમીન પર, તિલ, અક્ષત, ઘી અને રાઈના દાણાની સો-સો આહુતિઓ દેવતાઓને અર્પણ કરવી.

ઉપોષિતેન કર્ત્તવ્યં કર્મ્મ ચાશ્વરુજાપહં ।। ૨૯૦.

જે ઘોડાની બિમારી દૂર કરે છે, એ વિધિ ઉપવાસ કરીને કરવી.

શાલિહોત્ર ઉવાચ ગજશાન્તિં પ્રવક્ષ્યામિ ગજરોગવિમર્દ્દનીમ્ । વિષ્ણું શ્રિયઞ્ચ પઞ્ચમ્યાં નાગમૈરાવતં યજેત્ ।। ૨૯૧.

શાલિહોત્રે કહ્યું: હવે હું હાથીઓ માટેની શાંતિવિધિ કહું છું, જે હાથીના રોગ દૂર કરે છે. પંચમીના દિવસે વિષ્ણુ, શ્રી અને એરાવત નાગની પૂજા કરવી.