અગ્નિપુરાણમ્

પરિષેકક્રિયા તેષાં તૈલેનાશુ રુજાપહા । દોષકોપાભિઘાતાભ્યાં પક્કભિન્ને બ્રણક્રમઃ ।। ૨૮૯.

તેમના માટે ગરમ તેલથી ઝડપથી પીડા દૂર થાય છે; જ્યારે દુષ્તો વધે છે અથવા ઇજા થાય છે અને ઘાવ પકવાઈને ખુલ્લો થાય છે, ત્યારે આ રીત અપનાવવી.

અશ્વત્થોડુમ્બરપ્લક્ષમધૂકવટકલ્કનૈઃ ।। ૨૮૯.

અશ્વત્થ, ઉદુંબર, પલક, મધૂક અને વટના પેસ્ટથી ઉપચાર કરવો.

પ્રભૂતસલિલઃ ક્કાથઃ સુખોષ્ણો વ્રણશોધનઃ । શતાહ્વા નાગરં રાસ્ના મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ।। ૨૮૯.

ઘણું પાણી અને સુખદ ગરમ કઢા ઘાવને સાફ કરે છે; શતાહ્વા, સુંઠ, રાસ્ના, મંજીષ્ઠા, કુષ્ટ અને સૈંધવ મીઠાથી બનાવવું.

દેવદારુવચાયુગ્મરજનીરક્તવન્દનૈઃ । તૈલસિદ્ધં કષાયેણ ગુડૂચ્યાઃ પયસા સહ ।। ૨૮૯.

દેવદારુ, વચા, યુગ્મ, હળદર અને લાલ ચંદનથી; તેલમાં રાંધેલું અને કઢા સાથે, ગુડૂચીનું દૂધ ઉમેરવું.

મ્રક્ષણે વસ્તિનશ્યે ચ યોજ્યં સર્વત્ર લિઙ્ગિને । રક્તસ્રાવો જલૌકાભિર્ન્નેત્રાન્તે નેત્રરોગિણઃ ।। ૨૮૯.

મસાજ, વસ્તી અને તમામ લિંગવાળા ઘોડા માટે આ બધે લગાડવું; આંખમાં રક્તસ્રાવ હોય તો, આંખના કોણે જલૌકા લગાવવી.

ખાદિરોડુમ્બરાશ્વત્થકષાયેણ ચ સાધનમ્ । થાત્રીદુરાલભાતિક્તાપ્રિયઙ્ગુકુઙ્કુમૈઃ ।। ૨૮૯.

ખાદિર, ઉદુંબર અને અશ્વત્થના કઢાથી ઉપચાર થાય છે; થાત્રી, દુરાલભા, તિક્તા, પ્રિયાંગુ અને કુંકુમથી પણ.

ગુડૂચ્યા ચ કૃતઃ કલ્કો હિતો યુક્તાવલમ્બિને । ઉત્પાતે ચ શિલે શ્રાવ્યે શુષ્કશેફે તથૈવ ચ ।। ૨૮૯.

ગુડૂચીનો પેસ્ટ લટકતા અંગોવાળા માટે લાભદાયી છે; ઉદ્ભવ, સ્રાવ અને સુકા શેફમાં પણ.

ક્ષિપ્રકારિણિ દોષે ચ સદ્યો વિદલમિષ્યતે । ગોશકૃન્મઞ્જિકાકુષ્ઠરજનીતિલસર્ષપૈઃ ।। ૨૮૯.

જ્યારે દુષ્તો ઝડપથી અસર કરે છે, ત્યારે તરત કાપવું જોઈએ; ગાયના ગોબર, મંજિકા, કુષ્ટ, હળદર, તિલ અને રાઈથી.

ગવાં મૂત્રેણ પિષ્ટૈશ્ચ મર્દ્દનં કણ્ડુનાશનમ્ । શીતો મધુયુતઃ ક્કાથો નાશિકાયાં સશર્કરઃ ।। ૨૮૯.

આ પેસ્ટ ગાયના મૂત્ર સાથે મસાજ કરવાથી ખંજવાળ દૂર થાય છે; ઠંડું કઢા મધ અને ખાંડ સાથે નાકમાં ઉપયોગ કરવો.

રક્તપિત્તહરઃ પાનાદશ્વકર્ણૈસ્તથૈવ ચ । સપ્તમે સપ્તમે દેયમશ્વાનાં લવણં દિને ।। ૨૮૯.

અશ્વકર્ણ પીવાથી રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર થાય છે; દરેક સાતમા દિવસે ઘોડાને મીઠું આપવું.

તથા ભુક્તવતાન્દેયા અતિપાને તુ વારુણી । દીવનીયૈઃ સમધુરૈર્મૃદ્વીકાશર્કરાયુતૈઃ ।। ૨૮૯.

જે ખાઈ ચૂક્યા છે, તેમને વધુ પીધા હોય ત્યારે વારુણી આપવી; દ્રાક્ષ અને ખાંડ જેવા મૃદુ અને મીઠા પદાર્થો સાથે.

સપિપ્પલીકૈઃ શરદિ પ્રતિપાનં સપદ્મકૈઃ । વિડ઼ઙ્ગાપિપ્પલીધાન્યશતાહ્વાલોધ્રસૈનધવૈઃ ।। ૨૮૯.

શરદમાં પિપલી અને પદમક સાથે પીવું; વિડંગ, પિપલી, ધાણા, શતાહ્વા, લોધ્ર અને સૈંધવ મીઠા સાથે.

સચિત્રકૈસ્તુરઙ્ગાણં પ્રતિપાનં હિમાગમે । લોધ્રપિરિયઙ્ગુકામુસ્તાપિપ્પલીવિશ્વભેષજૈ ।। ૨૮૯.

ચિત્રક સાથે હિમના આગમન પર ઘોડાને આપવું; લોધ્ર, પ્રિયાંગુ, કામુસ્તા, પિપલી અને સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ સાથે.

સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિપાનં સ્યાદ્વસન્તે કફનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીલોધ્રયષ્ટ્યાક્ષૈઃ સમહૌષધૈઃ ।। ૨૮૯.

વસંતમાં મધ સાથે પીવું, કફ દૂર કરવા માટે; પ્રિયાંગુ, પિપલી, લોધ્ર અને યષ્ટિમધુ તથા અન્ય ઔષધિઓ સાથે.

નિદાઘે સગુડ઼ા દેયા મદિરા પ્રતિપાનકે । લોધ્રકાષ્ઠં સલવણં પિપ્પલ્યો વિશ્વભેષજમ્ ।। ૨૮૯.

નિદાગમાં ગુર સાથે દારૂ આપવી; લોધ્ર કાઠ, મીઠું અને પિપલી સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ છે.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

સ્રેહવ્યાપદ્ભ્વો યેષાં કાર્ય્યં તેષાં વિરૂક્ષણમ્ । ત્ર્યહં યવાગૂ રૂક્ષા સ્યાદ્ ભોજનં તક્રસંયુતમ્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાની સારવારમાં તૈલવંત પદાર્થો જરૂરી હોય, તેમને ત્રણ દિવસ સુધી સૂકા અને ખટા જવના ખીચડીમાં છાશ મિક્સ કરીને જમાવવું.

શરન્નિદાઘ્યોઃ સર્પિસ્તૈલં શીતવસન્તયોઃ । વર્ષાસુ શિશિરે ચૈવ વસ્તૌ યમકમિષ્યતે ।। ૨૮૯.

પાનસ અને ગરમીના સમયમાં ઘી અને તેલ આપવું, શિયાળામાં, વસંત અને વરસાદમાં એનું ડબલ પ્રમાણ આપવું.

ગુર્વભિષ્યન્દિભક્તાનિ વ્યાયામં સ્નાનમાતપમ્ । વાયુવર્જઞ્ચ વાહસ્ય સ્નેહપીતસ્ય વર્જિતમ્ ।। ૨૮૯.

તૈલવંત ખોરાક ખાવ્યા પછી ઘોડાને ભારે, ચીકણા ભોજન, વ્યાયામ, સ્નાન, ધૂપ અને પવનથી દૂર રાખવું.

સ્નાનં પાનં શકૃત્ક્રૂષ્ઠમશ્વાનાં સલિલાગમે । અત્યર્થં દુર્દ્દિને કાલે પાનમેકં પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૯.

ઘોડાને સ્નાન, પાણી પીવું અને શૌચ કાર્ય પાણી મળતું હોય ત્યારે કરાવવું; ખૂબ જ ખરાબ દિવસોમાં માત્ર પાણી પીવું જ યોગ્ય છે.

યુક્તશીતાતપે કાલે દ્વિઃપાનં સ્નપનં સકૃત્ । ગ્રીષ્મે ત્રિસ્નાનપાનં સ્યાચ્ચિરં તસ્યાવગાહનમ્ ।। ૨૮૯.

જ્યારે વાતાવરણ ઠંડું અને ધૂપ હોય, ત્યારે બે વાર પાણી પીવું અને એક વાર સ્નાન કરાવવું; ઉનાળામાં ત્રણ વાર સ્નાન અને પાણી પીવું, અને લાંબો સમય પાણીમાં રહેવું.

નિસ્તુષાણાં પ્રદાતવ્યા યવાનાં ચતુરાઢકી । ચણકવ્રીહિમૌદ્‌ગાનિ કલાયં વાપિ દાપયેત્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાને છાલ વગરના દાણા આપવાના હોય, તેમને ચાર ઢક(barley) આપવું; ચણા, ચોખા, મુગ અથવા કળા પણ આપી શકાય.

અહોરાત્રેણ ચાર્દ્ધસ્ય યવસસ્ય તુલા દશ । અષ્ટૌ શુષ્કસ્ય દાતવ્યાશ્ચતસ્રોઽથ વુષસ્ય વા ।। ૨૮૯.

એક દિવસ-રાતમાં અડધા માટે દસ તુલા જવ આપવા, સૂકા માટે આઠ અને છાલવાળા માટે ચાર તુલા આપવું.

દૂર્વા પિત્તં યવઃ કાસં વુષશ્ચ શ્લેષ્મસઞ્ચયમ્ । નાશયત્યર્જુનઃ શ્વાસં તથા માનો બલક્ષયમ્ ।। ૨૮૯.

દૂર્વા પિત્ત દૂર કરે છે, જવ ખાંસીમાં ફાયદો કરે છે, છાલવાળો જવ કફ દૂર કરે છે; અર્જુન શ્વાસની તકલીફ દૂર કરે છે અને માનુ બળની કમજોરી દૂર કરે છે.

વાતિકાઃ પૈત્તિકાશ્ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ સાન્નિપાતિકાઃ । ન રોગાઃ પીડયિષ્યન્તિ દૂર્વાહારન્તુરઙ્ગમમ્ ।। ૨૮૯.

વાત, પિત્ત, કફ અને મિશ્ર રોગો દૂર્વા ખાવનાર ઘોડાને તકલીફ આપતા નથી.

દ્વૌ રજ્જુબન્ધૌ દુષ્ટાનાં પક્ષયોરુભયોરપિ । પશ્ચાદ્ધનુસ્ચ કર્ત્તર્વ્યો દૂરકીલવ્યપાશ્રયઃ ।। ૨૮૯.

બન્ને પાંખમાં બીમાર ઘોડાને બે દોરા બાંધવા, પછી ધનુષ બનાવવું, જે દૂરના કિલ માટે આધારરૂપ બને.

વાસેયુસ્ત્વાસ્તૃતે સ્થાને કૃતધૂપનભૂમયઃ । યત્નોપન્યસ્તયવસાઃ સપ્રદીપાઃ સુરક્ષિતા ।। ૨૮૯.

ઘોડાને એ જગ્યાએ રાખવું જ્યાં સેવકોએ ધૂપ અને યોગ્ય પાંખપાંખી તૈયાર કરી હોય; જવને કાળજીપૂર્વક ગોઠવી, દીવો રાખી, સુરક્ષિત રાખવું.

કૃકવાક્કજકપયો ધાર્ય્યાશ્ચાશ્વગૃહે મૃગાઃ ।। ૨૮૯.

કોક, વાંદરો, ગાય અને હરણ પણ ઘોડાના તબેલામાં રાખવા.