અગ્નિપુરાણમ્

ક્ષીરં વા પઞ્ચકોલાદ્યં કાશનાદ્ધિ પ્રમુચ્યતે । પ્રસ્કન્ધેષુ ચ સર્વ્વેષુ શ્રેય આદૌ વિશોધનમ્ ।। ૨૮૯.

અથવા પાંચકોલા સાથે બનાવેલું દૂધ ખાંસી દૂર કરે છે. દરેક સ્થિતિમાં, પહેલા શુદ્ધિ કરવી શ્રેષ્ઠ છે.

અભ્યઙ્ગોદ્‌વર્ત્તનૈઃ સ્નેહં નસ્યવર્ત્તિક્રમઃ સ્મૃતઃ । જ્વરિતાનાં તુરઙ્ગાણાં પયસૈવ ક્રિયાક્રમઃ ।। ૨૮૯.

અભ્યંગ અને ઉંગતથી મસાજ, અને નાસિકામાં દવા આપવી જોઈએ. તાવગ્રસ્ત ઘોડાઓ માટે માત્ર દૂધથી જ ઉપચાર કરવો.

લોધ્રકન્ધરયોર્મૂલં માતુલાઙ્ગાગ્નિનાગરાઃ । કુષ્ઠહિઙ્ગુવચારાસ્નાલેપોયં શોથનાશનઃ ।। ૨૮૯.

લોધ્રા અને કંધરા ના મૂળ, માતુલાંગા, સૂકું આદું, કુષ્ટ, હિંગ, વચા અને અરસ્ના — આ લેપ ફૂલો દૂર કરે છે.

મઞ્જિષ્ઠા મધુકં દ્રાક્ષાવૃહત્યૌ રક્તચન્દનમ્ । ત્રપુષીવીજમૂલાનિ શ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકમ્ ।। ૨૮૯.

મંજીષ્ઠા, મધુક, દ્રાક્ષ, વૃહતી, લાલ ચંદન, ત્રપુષી ના બીજ અને મૂળ, શ્રૃંગાટક અને કશેરુકા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અજાપયઃ શ્રૃતમિદં સુશીતં શર્કરાન્વિતં । પીત્વા નીરશનો વાજી રક્તમેહાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૯.

બકરાનું દૂધ, ઉકાળેલું અને ઠંડું, ખાંડ સાથે — આ પીધા પછી ઘોડા મૂત્રમાં લોહીથી મુક્ત થાય છે.

મન્યાહનુનિગાલસ્થશિરાશોથો ગલગ્રહઃ । અભ્યઙ્ગઃ કટુતૈલેન તત્ર તેષ્વેવ શસ્યતે ।। ૨૮૯.

ગળા, જમણા અને ગળાના શિરાઓમાં ફૂલો અને ગળા બંધ — ત્યાં તીખા તેલથી મસાજ કરવી યોગ્ય છે.

ગલગ્રહગદી શોથઃ પ્રાયશો ગલદેશકે । પ્રત્યક્પુષ્પી તથા વહ્નિઃ સૈન્ધવં સૌરસો રસઃ ।। ૨૮૯.

ગળા બંધ અને ફૂલો સામાન્ય રીતે ગળામાં થાય છે; પ્રત્યકપુષ્પી, અગ્નિ, સૈંધવ મીઠું અને ખટ્ટો રસ ઉપચાર છે.

કૃષ્ણાહિઙ્ગુયુતૈરેભિઃ કૃત્વા નસ્યં ન સીદતિ । નિશે જ્યોતિષ્મતી પાઠા કૃષ્ણા કુષ્ઠં વચા મધુ ।। ૨૮૯.

કાળી હિંગ સાથે આ દવાઓ મિક્સ કરીને નાસિકામાં આપવાથી નિશ્ચિત ફાયદો થાય છે. રાત્રે જ્યોતિષ્મતી, પાઠા, કૃષ્ણા, કુષ્ટ, વચા અને મધ ઉપયોગમાં લેવાય.

જિહ્વાસ્તમ્ભે ચ લોપોઽયં ગુડ઼મૂત્રયુતો હિતઃ । તિલૈર્યષ્ટ્યા રજન્યા ચ નિમ્બપત્રૈશ્ચ યોજિતા ।। ૨૮૯.

જીભના કઠિનાઈ માટે ગુડ અને મૂત્ર સાથે આ મિશ્રણ લાભદાયક છે; તેલ, યષ્ટિ, હળદર અને નીમના પાંદડા સાથે મિક્સ કરવું.

ક્ષૌદ્રેણ શોધની પિણ્ડી સર્પિષા વ્રણરોપણી । અભિઘાતેન ખઞ્જન્તિ યે હ્યશ્વાસ્તીવ્રવેદનાઃ ।। ૨૮૯.

મધથી બનાવેલી સફાઈ માટેની ગોળી અને ઘીથી ઘાવની સારવાર થાય છે; જે ઘોડા ઇજા કારણે લંગડા છે અને તેમને ભારે દુઃખાવા થાય છે, તેમને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ.

પરિષેકક્રિયા તેષાં તૈલેનાશુ રુજાપહા । દોષકોપાભિઘાતાભ્યાં પક્કભિન્ને બ્રણક્રમઃ ।। ૨૮૯.

તેમના માટે ગરમ તેલથી ઝડપથી પીડા દૂર થાય છે; જ્યારે દુષ્તો વધે છે અથવા ઇજા થાય છે અને ઘાવ પકવાઈને ખુલ્લો થાય છે, ત્યારે આ રીત અપનાવવી.

અશ્વત્થોડુમ્બરપ્લક્ષમધૂકવટકલ્કનૈઃ ।। ૨૮૯.

અશ્વત્થ, ઉદુંબર, પલક, મધૂક અને વટના પેસ્ટથી ઉપચાર કરવો.

પ્રભૂતસલિલઃ ક્કાથઃ સુખોષ્ણો વ્રણશોધનઃ । શતાહ્વા નાગરં રાસ્ના મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ।। ૨૮૯.

ઘણું પાણી અને સુખદ ગરમ કઢા ઘાવને સાફ કરે છે; શતાહ્વા, સુંઠ, રાસ્ના, મંજીષ્ઠા, કુષ્ટ અને સૈંધવ મીઠાથી બનાવવું.

દેવદારુવચાયુગ્મરજનીરક્તવન્દનૈઃ । તૈલસિદ્ધં કષાયેણ ગુડૂચ્યાઃ પયસા સહ ।। ૨૮૯.

દેવદારુ, વચા, યુગ્મ, હળદર અને લાલ ચંદનથી; તેલમાં રાંધેલું અને કઢા સાથે, ગુડૂચીનું દૂધ ઉમેરવું.

મ્રક્ષણે વસ્તિનશ્યે ચ યોજ્યં સર્વત્ર લિઙ્ગિને । રક્તસ્રાવો જલૌકાભિર્ન્નેત્રાન્તે નેત્રરોગિણઃ ।। ૨૮૯.

મસાજ, વસ્તી અને તમામ લિંગવાળા ઘોડા માટે આ બધે લગાડવું; આંખમાં રક્તસ્રાવ હોય તો, આંખના કોણે જલૌકા લગાવવી.

ખાદિરોડુમ્બરાશ્વત્થકષાયેણ ચ સાધનમ્ । થાત્રીદુરાલભાતિક્તાપ્રિયઙ્ગુકુઙ્કુમૈઃ ।। ૨૮૯.

ખાદિર, ઉદુંબર અને અશ્વત્થના કઢાથી ઉપચાર થાય છે; થાત્રી, દુરાલભા, તિક્તા, પ્રિયાંગુ અને કુંકુમથી પણ.

ગુડૂચ્યા ચ કૃતઃ કલ્કો હિતો યુક્તાવલમ્બિને । ઉત્પાતે ચ શિલે શ્રાવ્યે શુષ્કશેફે તથૈવ ચ ।। ૨૮૯.

ગુડૂચીનો પેસ્ટ લટકતા અંગોવાળા માટે લાભદાયી છે; ઉદ્ભવ, સ્રાવ અને સુકા શેફમાં પણ.

ક્ષિપ્રકારિણિ દોષે ચ સદ્યો વિદલમિષ્યતે । ગોશકૃન્મઞ્જિકાકુષ્ઠરજનીતિલસર્ષપૈઃ ।। ૨૮૯.

જ્યારે દુષ્તો ઝડપથી અસર કરે છે, ત્યારે તરત કાપવું જોઈએ; ગાયના ગોબર, મંજિકા, કુષ્ટ, હળદર, તિલ અને રાઈથી.

ગવાં મૂત્રેણ પિષ્ટૈશ્ચ મર્દ્દનં કણ્ડુનાશનમ્ । શીતો મધુયુતઃ ક્કાથો નાશિકાયાં સશર્કરઃ ।। ૨૮૯.

આ પેસ્ટ ગાયના મૂત્ર સાથે મસાજ કરવાથી ખંજવાળ દૂર થાય છે; ઠંડું કઢા મધ અને ખાંડ સાથે નાકમાં ઉપયોગ કરવો.

રક્તપિત્તહરઃ પાનાદશ્વકર્ણૈસ્તથૈવ ચ । સપ્તમે સપ્તમે દેયમશ્વાનાં લવણં દિને ।। ૨૮૯.

અશ્વકર્ણ પીવાથી રક્ત અને પિત્તના રોગ દૂર થાય છે; દરેક સાતમા દિવસે ઘોડાને મીઠું આપવું.

તથા ભુક્તવતાન્દેયા અતિપાને તુ વારુણી । દીવનીયૈઃ સમધુરૈર્મૃદ્વીકાશર્કરાયુતૈઃ ।। ૨૮૯.

જે ખાઈ ચૂક્યા છે, તેમને વધુ પીધા હોય ત્યારે વારુણી આપવી; દ્રાક્ષ અને ખાંડ જેવા મૃદુ અને મીઠા પદાર્થો સાથે.

સપિપ્પલીકૈઃ શરદિ પ્રતિપાનં સપદ્મકૈઃ । વિડ઼ઙ્ગાપિપ્પલીધાન્યશતાહ્વાલોધ્રસૈનધવૈઃ ।। ૨૮૯.

શરદમાં પિપલી અને પદમક સાથે પીવું; વિડંગ, પિપલી, ધાણા, શતાહ્વા, લોધ્ર અને સૈંધવ મીઠા સાથે.

સચિત્રકૈસ્તુરઙ્ગાણં પ્રતિપાનં હિમાગમે । લોધ્રપિરિયઙ્ગુકામુસ્તાપિપ્પલીવિશ્વભેષજૈ ।। ૨૮૯.

ચિત્રક સાથે હિમના આગમન પર ઘોડાને આપવું; લોધ્ર, પ્રિયાંગુ, કામુસ્તા, પિપલી અને સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ સાથે.

સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિપાનં સ્યાદ્વસન્તે કફનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીલોધ્રયષ્ટ્યાક્ષૈઃ સમહૌષધૈઃ ।। ૨૮૯.

વસંતમાં મધ સાથે પીવું, કફ દૂર કરવા માટે; પ્રિયાંગુ, પિપલી, લોધ્ર અને યષ્ટિમધુ તથા અન્ય ઔષધિઓ સાથે.

નિદાઘે સગુડ઼ા દેયા મદિરા પ્રતિપાનકે । લોધ્રકાષ્ઠં સલવણં પિપ્પલ્યો વિશ્વભેષજમ્ ।। ૨૮૯.

નિદાગમાં ગુર સાથે દારૂ આપવી; લોધ્ર કાઠ, મીઠું અને પિપલી સર્વ ઉપચારવાળા દવાઓ છે.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

પ્રાવૃડ્‌ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિવેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્ । પિવેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ।। ૨૮૯.

પ્રાવૃષમાં જે ઘોડાના પોટલા ઢીલા છે, તેમને ઘી પીવડાવવું; કફ અને વાયુ વધારે હોય તો તેલ પીવડાવવું.

સ્રેહવ્યાપદ્ભ્વો યેષાં કાર્ય્યં તેષાં વિરૂક્ષણમ્ । ત્ર્યહં યવાગૂ રૂક્ષા સ્યાદ્ ભોજનં તક્રસંયુતમ્ ।। ૨૮૯.

જે ઘોડાની સારવારમાં તૈલવંત પદાર્થો જરૂરી હોય, તેમને ત્રણ દિવસ સુધી સૂકા અને ખટા જવના ખીચડીમાં છાશ મિક્સ કરીને જમાવવું.

શરન્નિદાઘ્યોઃ સર્પિસ્તૈલં શીતવસન્તયોઃ । વર્ષાસુ શિશિરે ચૈવ વસ્તૌ યમકમિષ્યતે ।। ૨૮૯.

પાનસ અને ગરમીના સમયમાં ઘી અને તેલ આપવું, શિયાળામાં, વસંત અને વરસાદમાં એનું ડબલ પ્રમાણ આપવું.