અગ્નિપુરાણમ્

શુકેન્દ્રગોપચન્દ્રાભા યે ચ વાયસસન્નિભાઃ । સુવર્ણવર્ણાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ પ્રશસ્યાસ્તુ સદૈવ હિ ।। ૨૮૯.

ચંદ્ર, ઇન્દ્રગોપ અને ચંદ્ર જેવા રંગવાળા, કાગડા જેવા, સુવર્ણ રંગવાળા અને ચમકદાર ઘોડા હંમેશા પ્રશંસનીય છે.

દીર્ઘગ્રીવાક્ષિકૂટાશ્ચ હ્રસ્વકર્ણાશ્ચ શોભનાઃ । રાજ્ઞાન્તુરઙ્ગમા યત્ર વિજયં વર્જયેત્તતઃ ।। ૨૮૯.

જ્યાં ઘોડાંઓની ગરદન લાંબી હોય અને આંખો ઊભી હોય, અને કાન સુંદર પણ ટૂંકા હોય, ત્યાં રાજાએ પોતાના ઘોડેસવારો મોકલવા ટાળવું જોઈએ, કારણ કે ત્યાં જીત મળતી નથી.

પાલિતસ્તુ હયો દન્તો શુભદો દુઃખદોઽન્યથા । ક્ષિયઃ પુત્રાસ્તુ ગન્ધર્વ્વા વાજિનો રત્નમુત્તમમ્ ।। ૨૮૯.

સારી રીતે પાળેલા અને આજ્ઞાકારી ઘોડા શુભ ફળ આપે છે, પણ જો એવું ન હોય તો દુઃખ મળે છે; પુત્રો ગંધર્વ જેવા છે, અને ઘોડા સૌથી મોટું ખજાનાં છે.

અશ્વમેધે તુ તુરગઃ પવિત્રત્વાત્તુ હૂયતે । વૃષો નિમ્બવૃહત્યૌ ચ ગુડૂચી ચ સમાક્ષિકા ।। ૨૮૯.

અશ્વમેધ યજ્ઞમાં શુદ્ધિ માટે ઘોડો અર્પણ થાય છે, સાથે બળદ, નીમ, વૃહતી, ગુડૂચી અને મધ પણ હોય છે.

સિંહા ગન્ધકરી પિણ્ડી સ્વેદશ્ચ શિરસસ્તથા । હિઙ્ગુ પુષ્કરમૂલઞ્ચ નાગરં સામ્લવેતસં ।। ૨૮૯.

સિંહ, ગંધકરી, પિંડિ, માથાનો પસીનો, હિંગ, પુષ્કરમૂળ અને સૂકું આદું ખટ્ટા વેતાસ સાથે પણ સામેલ છે.

પિપ્પલીસૈન્ધવયુતં શૂલઘ્નં ચોષ્ણવારિણા । નાગરાતિવિષા મુસ્તા સાનન્તા વિલ્વમાલિકા ।। ૨૮૯.

પિપ્પલી અને સૈંધવ મીઠું, જે પેટના દુઃખ માટે છે, ગરમ પાણી સાથે; સૂકું આદું, અતિવિષા, મુસ્તા, સાનંતા, બિલ અને માલિકા પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ક્કાથમેષાં પિવેદ્વાજી સર્વ્વાતીસારનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુસારિવાભ્યાઞ્ચ યુક્તમાજં શ્રૃતં પયઃ ।। ૨૮૯.

આ બધું ઘોડાને કેવી રીતે આપવું? તે દરેક પ્રકારની પાચન તકલીફ દૂર કરે છે. પ્રિયંગુ અને સારિવા સાથે બકરાનું દૂધ લઈ, તેને ઉકાળી આપવું.

પર્ય્યાપ્તશર્કરં પીત્વા શ્રમાદ્વાજી વિમુચ્યતે । દ્રોણિકાયાન્તુ દાતવ્યા તૈલવસ્તિસ્તુરઙ્ગમે ।। ૨૮૯.

પૂરતી ખાંડ પીધા પછી ઘોડાની થાક દૂર થાય છે. ઘોડાને ત્રોણમાં તેલ અને ચરબી આપવી જોઈએ.

કોષ્ઠજા ચ શિરા વેધ્યા તેન તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાડ઼િમં ત્રિફલા વ્યોષં ગુડ઼ઞ્ચ સમભાવિકમ્ ।। ૨૮૯.

પેટની શિરા ચીરી શકાય, જેથી આરામ મળે છે. દાડમ, ત્રિફલા, વ્યોષ અને ગુડ સમાન પ્રમાણમાં આપવું.

પિણ્ડમેતત્ પ્રદાતવ્યમશ્વાનાં કાશનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુલોધ્રમધુભિઃ પિવેદ્વૃષરસં હયઃ ।। ૨૮૯.

આ પિંડ ઘોડાને આપવો, જે ખાંસી દૂર કરે છે. પ્રિયંગુ, લોધ્રા અને મધ સાથે બળદનો રસ ઘોડાને પીવડાવવો.

ક્ષીરં વા પઞ્ચકોલાદ્યં કાશનાદ્ધિ પ્રમુચ્યતે । પ્રસ્કન્ધેષુ ચ સર્વ્વેષુ શ્રેય આદૌ વિશોધનમ્ ।। ૨૮૯.

અથવા પાંચકોલા સાથે બનાવેલું દૂધ ખાંસી દૂર કરે છે. દરેક સ્થિતિમાં, પહેલા શુદ્ધિ કરવી શ્રેષ્ઠ છે.

અભ્યઙ્ગોદ્‌વર્ત્તનૈઃ સ્નેહં નસ્યવર્ત્તિક્રમઃ સ્મૃતઃ । જ્વરિતાનાં તુરઙ્ગાણાં પયસૈવ ક્રિયાક્રમઃ ।। ૨૮૯.

અભ્યંગ અને ઉંગતથી મસાજ, અને નાસિકામાં દવા આપવી જોઈએ. તાવગ્રસ્ત ઘોડાઓ માટે માત્ર દૂધથી જ ઉપચાર કરવો.

લોધ્રકન્ધરયોર્મૂલં માતુલાઙ્ગાગ્નિનાગરાઃ । કુષ્ઠહિઙ્ગુવચારાસ્નાલેપોયં શોથનાશનઃ ।। ૨૮૯.

લોધ્રા અને કંધરા ના મૂળ, માતુલાંગા, સૂકું આદું, કુષ્ટ, હિંગ, વચા અને અરસ્ના — આ લેપ ફૂલો દૂર કરે છે.

મઞ્જિષ્ઠા મધુકં દ્રાક્ષાવૃહત્યૌ રક્તચન્દનમ્ । ત્રપુષીવીજમૂલાનિ શ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકમ્ ।। ૨૮૯.

મંજીષ્ઠા, મધુક, દ્રાક્ષ, વૃહતી, લાલ ચંદન, ત્રપુષી ના બીજ અને મૂળ, શ્રૃંગાટક અને કશેરુકા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અજાપયઃ શ્રૃતમિદં સુશીતં શર્કરાન્વિતં । પીત્વા નીરશનો વાજી રક્તમેહાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૯.

બકરાનું દૂધ, ઉકાળેલું અને ઠંડું, ખાંડ સાથે — આ પીધા પછી ઘોડા મૂત્રમાં લોહીથી મુક્ત થાય છે.

મન્યાહનુનિગાલસ્થશિરાશોથો ગલગ્રહઃ । અભ્યઙ્ગઃ કટુતૈલેન તત્ર તેષ્વેવ શસ્યતે ।। ૨૮૯.

ગળા, જમણા અને ગળાના શિરાઓમાં ફૂલો અને ગળા બંધ — ત્યાં તીખા તેલથી મસાજ કરવી યોગ્ય છે.

ગલગ્રહગદી શોથઃ પ્રાયશો ગલદેશકે । પ્રત્યક્પુષ્પી તથા વહ્નિઃ સૈન્ધવં સૌરસો રસઃ ।। ૨૮૯.

ગળા બંધ અને ફૂલો સામાન્ય રીતે ગળામાં થાય છે; પ્રત્યકપુષ્પી, અગ્નિ, સૈંધવ મીઠું અને ખટ્ટો રસ ઉપચાર છે.

કૃષ્ણાહિઙ્ગુયુતૈરેભિઃ કૃત્વા નસ્યં ન સીદતિ । નિશે જ્યોતિષ્મતી પાઠા કૃષ્ણા કુષ્ઠં વચા મધુ ।। ૨૮૯.

કાળી હિંગ સાથે આ દવાઓ મિક્સ કરીને નાસિકામાં આપવાથી નિશ્ચિત ફાયદો થાય છે. રાત્રે જ્યોતિષ્મતી, પાઠા, કૃષ્ણા, કુષ્ટ, વચા અને મધ ઉપયોગમાં લેવાય.

જિહ્વાસ્તમ્ભે ચ લોપોઽયં ગુડ઼મૂત્રયુતો હિતઃ । તિલૈર્યષ્ટ્યા રજન્યા ચ નિમ્બપત્રૈશ્ચ યોજિતા ।। ૨૮૯.

જીભના કઠિનાઈ માટે ગુડ અને મૂત્ર સાથે આ મિશ્રણ લાભદાયક છે; તેલ, યષ્ટિ, હળદર અને નીમના પાંદડા સાથે મિક્સ કરવું.

ક્ષૌદ્રેણ શોધની પિણ્ડી સર્પિષા વ્રણરોપણી । અભિઘાતેન ખઞ્જન્તિ યે હ્યશ્વાસ્તીવ્રવેદનાઃ ।। ૨૮૯.

મધથી બનાવેલી સફાઈ માટેની ગોળી અને ઘીથી ઘાવની સારવાર થાય છે; જે ઘોડા ઇજા કારણે લંગડા છે અને તેમને ભારે દુઃખાવા થાય છે, તેમને આ ઉપચાર કરવો જોઈએ.

પરિષેકક્રિયા તેષાં તૈલેનાશુ રુજાપહા । દોષકોપાભિઘાતાભ્યાં પક્કભિન્ને બ્રણક્રમઃ ।। ૨૮૯.

તેમના માટે ગરમ તેલથી ઝડપથી પીડા દૂર થાય છે; જ્યારે દુષ્તો વધે છે અથવા ઇજા થાય છે અને ઘાવ પકવાઈને ખુલ્લો થાય છે, ત્યારે આ રીત અપનાવવી.

અશ્વત્થોડુમ્બરપ્લક્ષમધૂકવટકલ્કનૈઃ ।। ૨૮૯.

અશ્વત્થ, ઉદુંબર, પલક, મધૂક અને વટના પેસ્ટથી ઉપચાર કરવો.

પ્રભૂતસલિલઃ ક્કાથઃ સુખોષ્ણો વ્રણશોધનઃ । શતાહ્વા નાગરં રાસ્ના મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ।। ૨૮૯.

ઘણું પાણી અને સુખદ ગરમ કઢા ઘાવને સાફ કરે છે; શતાહ્વા, સુંઠ, રાસ્ના, મંજીષ્ઠા, કુષ્ટ અને સૈંધવ મીઠાથી બનાવવું.

દેવદારુવચાયુગ્મરજનીરક્તવન્દનૈઃ । તૈલસિદ્ધં કષાયેણ ગુડૂચ્યાઃ પયસા સહ ।। ૨૮૯.

દેવદારુ, વચા, યુગ્મ, હળદર અને લાલ ચંદનથી; તેલમાં રાંધેલું અને કઢા સાથે, ગુડૂચીનું દૂધ ઉમેરવું.

મ્રક્ષણે વસ્તિનશ્યે ચ યોજ્યં સર્વત્ર લિઙ્ગિને । રક્તસ્રાવો જલૌકાભિર્ન્નેત્રાન્તે નેત્રરોગિણઃ ।। ૨૮૯.

મસાજ, વસ્તી અને તમામ લિંગવાળા ઘોડા માટે આ બધે લગાડવું; આંખમાં રક્તસ્રાવ હોય તો, આંખના કોણે જલૌકા લગાવવી.

ખાદિરોડુમ્બરાશ્વત્થકષાયેણ ચ સાધનમ્ । થાત્રીદુરાલભાતિક્તાપ્રિયઙ્ગુકુઙ્કુમૈઃ ।। ૨૮૯.

ખાદિર, ઉદુંબર અને અશ્વત્થના કઢાથી ઉપચાર થાય છે; થાત્રી, દુરાલભા, તિક્તા, પ્રિયાંગુ અને કુંકુમથી પણ.

ગુડૂચ્યા ચ કૃતઃ કલ્કો હિતો યુક્તાવલમ્બિને । ઉત્પાતે ચ શિલે શ્રાવ્યે શુષ્કશેફે તથૈવ ચ ।। ૨૮૯.

ગુડૂચીનો પેસ્ટ લટકતા અંગોવાળા માટે લાભદાયી છે; ઉદ્ભવ, સ્રાવ અને સુકા શેફમાં પણ.

ક્ષિપ્રકારિણિ દોષે ચ સદ્યો વિદલમિષ્યતે । ગોશકૃન્મઞ્જિકાકુષ્ઠરજનીતિલસર્ષપૈઃ ।। ૨૮૯.

જ્યારે દુષ્તો ઝડપથી અસર કરે છે, ત્યારે તરત કાપવું જોઈએ; ગાયના ગોબર, મંજિકા, કુષ્ટ, હળદર, તિલ અને રાઈથી.

ગવાં મૂત્રેણ પિષ્ટૈશ્ચ મર્દ્દનં કણ્ડુનાશનમ્ । શીતો મધુયુતઃ ક્કાથો નાશિકાયાં સશર્કરઃ ।। ૨૮૯.

આ પેસ્ટ ગાયના મૂત્ર સાથે મસાજ કરવાથી ખંજવાળ દૂર થાય છે; ઠંડું કઢા મધ અને ખાંડ સાથે નાકમાં ઉપયોગ કરવો.