અગ્નિપુરાણમ્

શર્ક્કરામધુલાજાદઃ સુગન્ધોઽસ્વ શુચિર્દ્વિજઃ । તેજસ્વી ક્ષત્રિયશ્ચાશ્વો વિનીતો બુદ્ધિમાંશ્ચ યઃ ।। ૨૮૮.

શર્કરા, મધ અને જવારથી જન્મેલો ઘોડો સુગંધિત, શુદ્ધ અને બ્રાહ્મણ વર્ગનો હોય છે; તેજસ્વી ઘોડો ક્ષત્રિય વર્ગનો, શિસ્તબદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી હોય છે.

શૂદ્રોઽશુચિશ્ચલો મન્દો વિરૂપો વિમતિઃ ખલઃ । વલ્ગયા ધાર્ય્યમાણોઽશ્વો લાલકં યશ્ચ દર્શયેત્ ।। ૨૮૮.

શૂદ્ર ઘોડો અશુદ્ધ, ચંચળ, ધીમી ચાલે, વિકૃત, મૂર્ખ અને દુષ્ટ હોય છે; લગામથી પકડેલો ઘોડો લાળ છોડી દે છે.

ધારાસુ યોજનીયોઽસૌ પ્રગ્રહગ્રહમોક્ષણૈઃ । અશ્વાદિલક્ષણં વક્ષ્યે શાલિહોત્રો યથાવદત્ ।। ૨૮૮.

તેને ધારાઓમાં જોડવું જોઈએ, નિયંત્રણ અને મુક્તિ સાથે; હવે હું ઘોડાના લક્ષણો શાલિહોત્ર પ્રમાણે સમજાવું છું.

શાલિહોત્ર ઉવાચ અશ્વાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે ચિકિત્સાઞ્ચૈવ સુશ્રુત્ । હીનદન્તો વિદન્તશ્ચ કરાલી કૃષ્ણતાલુકઃ ।। ૨૮૯.

શાલિહોત્ર કહે છે: હું ઘોડાના લક્ષણો અને સારવાર જણાવીશ, હે વિદ્વાન; ઓછા દાંત, બહાર પડેલા દાંત, ભયંકર અને કાળાં તળિયાવાળો ઘોડો.

કૃષ્ણજિહ્વશ્ચ યમજો જાતમુષ્કશ્ચ યસ્તથા । દ્વિશફશ્ચ તથા શ્રૃઙ્ગી ત્રિવર્ણો વ્યાઘ્રવર્ણકઃ ।। ૨૮૯.

કાળી જીભવાળો, યમથી જન્મેલો, નીચે પડેલા વાંકડાવાળો, બે ભાગવાળા ખુરવાળો, સિંગવાળો, ત્રણ રંગવાળો અને વાઘ જેવા રંગવાળો.

શરવર્ણો ભસ્મવર્ણો જાતવર્ણશ્ચ કાકુદી । શ્વિત્રી ચ કાકસાદી ચ ખરસારસ્તથૈવ ચ ।। ૨૮૯.

બાણ જેવા રંગવાળો, ભસ્મ રંગવાળો, જન્મથી રંગવાળો, કૂંપળવાળો, શ્વિત્રવાળો, કાગડાની જેમ માથાવાળો અને ખડક જેવા શરીરવાળો.

વાનરાક્ષઃ કૃષ્ણશટઃ કૃષ્ણગુહ્યસ્તથૈવ ચ । કૃષ્ણપ્રોથશ્ચ યશ્ચ તિત્તિરિસન્નિભઃ ।। ૨૮૯.

વાંદરા જેવા ચહેરાવાળો, કાળો મેનવાળો, કાળા ગુપ્તાંગવાળો, કાળો ઠૂંઠવાળો અને ટિટ્ટીરી જેવા દેખાવાળો.

વિષમઃ શ્વેતપાદશ્ચ ધ્રુવાવર્ત્તવિવર્જિતઃ । અશુભાવર્ત્તસંયુક્તો વર્જનીયસ્તુરઙ્ગમઃ ।। ૨૮૯.

અસમાન, સફેદ પગવાળો, સ્થિર વાળ વગરનો અને અશુભ વાળવાળો ઘોડો ટાળવો જોઈએ.

રન્ધ્રોપરન્ધ્રયોર્દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ મસ્તકવક્ષસોઃ । પ્રયાણો ચ લલાટે ચ કણ્ઠાવર્ત્તાઃ શુભા દશ ।। ૨૮૯.

નાક, માથા અને છાતી પર બે-બે વાળ, કપાળ અને ગળા પર વાળ; આ દસ વાળ શુભ ગણાય છે.

સૃક્કણ્યાઞ્ચ લલાટે ચ કર્ણમૂલે નિગાલકે । બાહુમૂલે ગલે શ્રેષ્ઠા આવર્ત્તાસ્ત્વશુભાઃ પરે ।। ૨૮૯.

કટિ, કપાળ, કાનની મૂળ, બાહુની મૂળ અને ગળા પરના વાળ શ્રેષ્ઠ છે; અન્ય વાળ અશુભ છે.

શુકેન્દ્રગોપચન્દ્રાભા યે ચ વાયસસન્નિભાઃ । સુવર્ણવર્ણાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ પ્રશસ્યાસ્તુ સદૈવ હિ ।। ૨૮૯.

ચંદ્ર, ઇન્દ્રગોપ અને ચંદ્ર જેવા રંગવાળા, કાગડા જેવા, સુવર્ણ રંગવાળા અને ચમકદાર ઘોડા હંમેશા પ્રશંસનીય છે.

દીર્ઘગ્રીવાક્ષિકૂટાશ્ચ હ્રસ્વકર્ણાશ્ચ શોભનાઃ । રાજ્ઞાન્તુરઙ્ગમા યત્ર વિજયં વર્જયેત્તતઃ ।। ૨૮૯.

જ્યાં ઘોડાંઓની ગરદન લાંબી હોય અને આંખો ઊભી હોય, અને કાન સુંદર પણ ટૂંકા હોય, ત્યાં રાજાએ પોતાના ઘોડેસવારો મોકલવા ટાળવું જોઈએ, કારણ કે ત્યાં જીત મળતી નથી.

પાલિતસ્તુ હયો દન્તો શુભદો દુઃખદોઽન્યથા । ક્ષિયઃ પુત્રાસ્તુ ગન્ધર્વ્વા વાજિનો રત્નમુત્તમમ્ ।। ૨૮૯.

સારી રીતે પાળેલા અને આજ્ઞાકારી ઘોડા શુભ ફળ આપે છે, પણ જો એવું ન હોય તો દુઃખ મળે છે; પુત્રો ગંધર્વ જેવા છે, અને ઘોડા સૌથી મોટું ખજાનાં છે.

અશ્વમેધે તુ તુરગઃ પવિત્રત્વાત્તુ હૂયતે । વૃષો નિમ્બવૃહત્યૌ ચ ગુડૂચી ચ સમાક્ષિકા ।। ૨૮૯.

અશ્વમેધ યજ્ઞમાં શુદ્ધિ માટે ઘોડો અર્પણ થાય છે, સાથે બળદ, નીમ, વૃહતી, ગુડૂચી અને મધ પણ હોય છે.

સિંહા ગન્ધકરી પિણ્ડી સ્વેદશ્ચ શિરસસ્તથા । હિઙ્ગુ પુષ્કરમૂલઞ્ચ નાગરં સામ્લવેતસં ।। ૨૮૯.

સિંહ, ગંધકરી, પિંડિ, માથાનો પસીનો, હિંગ, પુષ્કરમૂળ અને સૂકું આદું ખટ્ટા વેતાસ સાથે પણ સામેલ છે.

પિપ્પલીસૈન્ધવયુતં શૂલઘ્નં ચોષ્ણવારિણા । નાગરાતિવિષા મુસ્તા સાનન્તા વિલ્વમાલિકા ।। ૨૮૯.

પિપ્પલી અને સૈંધવ મીઠું, જે પેટના દુઃખ માટે છે, ગરમ પાણી સાથે; સૂકું આદું, અતિવિષા, મુસ્તા, સાનંતા, બિલ અને માલિકા પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ક્કાથમેષાં પિવેદ્વાજી સર્વ્વાતીસારનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુસારિવાભ્યાઞ્ચ યુક્તમાજં શ્રૃતં પયઃ ।। ૨૮૯.

આ બધું ઘોડાને કેવી રીતે આપવું? તે દરેક પ્રકારની પાચન તકલીફ દૂર કરે છે. પ્રિયંગુ અને સારિવા સાથે બકરાનું દૂધ લઈ, તેને ઉકાળી આપવું.

પર્ય્યાપ્તશર્કરં પીત્વા શ્રમાદ્વાજી વિમુચ્યતે । દ્રોણિકાયાન્તુ દાતવ્યા તૈલવસ્તિસ્તુરઙ્ગમે ।। ૨૮૯.

પૂરતી ખાંડ પીધા પછી ઘોડાની થાક દૂર થાય છે. ઘોડાને ત્રોણમાં તેલ અને ચરબી આપવી જોઈએ.

કોષ્ઠજા ચ શિરા વેધ્યા તેન તસ્ય સુખં ભવેત્ । દાડ઼િમં ત્રિફલા વ્યોષં ગુડ઼ઞ્ચ સમભાવિકમ્ ।। ૨૮૯.

પેટની શિરા ચીરી શકાય, જેથી આરામ મળે છે. દાડમ, ત્રિફલા, વ્યોષ અને ગુડ સમાન પ્રમાણમાં આપવું.

પિણ્ડમેતત્ પ્રદાતવ્યમશ્વાનાં કાશનાશનમ્ । પ્રિયઙ્ગુલોધ્રમધુભિઃ પિવેદ્વૃષરસં હયઃ ।। ૨૮૯.

આ પિંડ ઘોડાને આપવો, જે ખાંસી દૂર કરે છે. પ્રિયંગુ, લોધ્રા અને મધ સાથે બળદનો રસ ઘોડાને પીવડાવવો.

ક્ષીરં વા પઞ્ચકોલાદ્યં કાશનાદ્ધિ પ્રમુચ્યતે । પ્રસ્કન્ધેષુ ચ સર્વ્વેષુ શ્રેય આદૌ વિશોધનમ્ ।। ૨૮૯.

અથવા પાંચકોલા સાથે બનાવેલું દૂધ ખાંસી દૂર કરે છે. દરેક સ્થિતિમાં, પહેલા શુદ્ધિ કરવી શ્રેષ્ઠ છે.

અભ્યઙ્ગોદ્‌વર્ત્તનૈઃ સ્નેહં નસ્યવર્ત્તિક્રમઃ સ્મૃતઃ । જ્વરિતાનાં તુરઙ્ગાણાં પયસૈવ ક્રિયાક્રમઃ ।। ૨૮૯.

અભ્યંગ અને ઉંગતથી મસાજ, અને નાસિકામાં દવા આપવી જોઈએ. તાવગ્રસ્ત ઘોડાઓ માટે માત્ર દૂધથી જ ઉપચાર કરવો.

લોધ્રકન્ધરયોર્મૂલં માતુલાઙ્ગાગ્નિનાગરાઃ । કુષ્ઠહિઙ્ગુવચારાસ્નાલેપોયં શોથનાશનઃ ।। ૨૮૯.

લોધ્રા અને કંધરા ના મૂળ, માતુલાંગા, સૂકું આદું, કુષ્ટ, હિંગ, વચા અને અરસ્ના — આ લેપ ફૂલો દૂર કરે છે.

મઞ્જિષ્ઠા મધુકં દ્રાક્ષાવૃહત્યૌ રક્તચન્દનમ્ । ત્રપુષીવીજમૂલાનિ શ્રૃઙ્ગાટકકશેરુકમ્ ।। ૨૮૯.

મંજીષ્ઠા, મધુક, દ્રાક્ષ, વૃહતી, લાલ ચંદન, ત્રપુષી ના બીજ અને મૂળ, શ્રૃંગાટક અને કશેરુકા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

અજાપયઃ શ્રૃતમિદં સુશીતં શર્કરાન્વિતં । પીત્વા નીરશનો વાજી રક્તમેહાત્ પ્રમુચ્યતે ।। ૨૮૯.

બકરાનું દૂધ, ઉકાળેલું અને ઠંડું, ખાંડ સાથે — આ પીધા પછી ઘોડા મૂત્રમાં લોહીથી મુક્ત થાય છે.

મન્યાહનુનિગાલસ્થશિરાશોથો ગલગ્રહઃ । અભ્યઙ્ગઃ કટુતૈલેન તત્ર તેષ્વેવ શસ્યતે ।। ૨૮૯.

ગળા, જમણા અને ગળાના શિરાઓમાં ફૂલો અને ગળા બંધ — ત્યાં તીખા તેલથી મસાજ કરવી યોગ્ય છે.

ગલગ્રહગદી શોથઃ પ્રાયશો ગલદેશકે । પ્રત્યક્પુષ્પી તથા વહ્નિઃ સૈન્ધવં સૌરસો રસઃ ।। ૨૮૯.

ગળા બંધ અને ફૂલો સામાન્ય રીતે ગળામાં થાય છે; પ્રત્યકપુષ્પી, અગ્નિ, સૈંધવ મીઠું અને ખટ્ટો રસ ઉપચાર છે.

કૃષ્ણાહિઙ્ગુયુતૈરેભિઃ કૃત્વા નસ્યં ન સીદતિ । નિશે જ્યોતિષ્મતી પાઠા કૃષ્ણા કુષ્ઠં વચા મધુ ।। ૨૮૯.

કાળી હિંગ સાથે આ દવાઓ મિક્સ કરીને નાસિકામાં આપવાથી નિશ્ચિત ફાયદો થાય છે. રાત્રે જ્યોતિષ્મતી, પાઠા, કૃષ્ણા, કુષ્ટ, વચા અને મધ ઉપયોગમાં લેવાય.

જિહ્વાસ્તમ્ભે ચ લોપોઽયં ગુડ઼મૂત્રયુતો હિતઃ । તિલૈર્યષ્ટ્યા રજન્યા ચ નિમ્બપત્રૈશ્ચ યોજિતા ।। ૨૮૯.

જીભના કઠિનાઈ માટે ગુડ અને મૂત્ર સાથે આ મિશ્રણ લાભદાયક છે; તેલ, યષ્ટિ, હળદર અને નીમના પાંદડા સાથે મિક્સ કરવું.