અગ્નિપુરાણમ્

વટયિત્વાસને ગાટં મન્દમાદાય યો બ્રજેત્ । ગ્રાહ્યતે સંગ્રહાદ્યત્ર તત્સંગ્રહણમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

કાઠ પર મજબૂતીથી દબાવી અને ધીમે ધીમે આગળ વધીને, જ્યાં પણ સંયોજન થાય છે, એ જ સંયોજનની ક્રિયા કહેવાય છે.

હત્વા પાર્શ્વે પ્રહારેણ સ્થાનસ્થો વ્યગ્રમાનસમ્ । વલ્ગામાકૃષ્ય પાદેન ગ્રાહ્યકણ્ટકપાયનમ્ ।। ૨૮૮.

પાર्श્વમાં માર મારી, સ્થિર રહી અને મન એકાગ્ર રાખીને, પગથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાના ગળા અને માથું પકડી લેવું જોઈએ.

ઉત્થિતો યોઽઙિગ્નણાનેન પાર્ષ્ણિપાદાત્તુરહ્ગમઃ । ગૃહ્યતે યત્ ખલીકૃત્ય ખલીકારઃ સ ચેષ્યતે ।। ૨૮૮.

એડી અને પગની રીતથી ઘોડો ઊભો થાય ત્યારે, તેને ઝુકાવીને, એ જ ઝુકાવવાની ક્રિયા કરવામાં આવે છે.

ગતિત્રયેપિ યઃ પાદમાદત્તે નૈવ વાઞ્છિતઃ । હત્વા તુ યત્ર દણ્ડેન ગ્રાહ્યતે ગહનં હિ તત્ ।। ૨૮૮.

ત્રણ ચાલોમાંથી કોઈ પણ ચાલમાં, જો ઘોડો ઇચ્છા મુજબ પગ નથી લેતો, તો લાકડીથી માર મારી, ઊંડાણ પકડી લેવું જોઈએ; એ જ રીત છે.

ખલીકૃત્ય ચુષ્કેણ તુરઙ્ગો વલ્ગયાન્યયા । ઉચ્છ્વાસ્ય ગ્રાહ્યતેઽન્યત્ર તત્સ્યાદુચ્છ્વાસનં પુનઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને સ્પર અને બીજી દોરડીથી ઝુકાવી, બીજે શ્વાસ બહાર કાઢી, એ જ ફરીથી શ્વાસ બહાર કાઢવાની ક્રિયા કહેવાય છે.

સ્વભાવં વહિરસ્યન્તં તસ્યાં દિશિ પદાયનં । નિયોજ્ય ગ્રાહયેત્તત્તુ મુખવ્યાવર્ત્તનં મતમ્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની કુદરતી ચાલ બહાર તરફ દોરવી અને એ દિશામાં પગ મૂકવી, પછી તેને માર્ગદર્શન આપવું; એ જ મોઢું વાળવાની રીત ગણાય છે.

ગ્રાહયિત્વા તતઃ પાદં ત્રિવિધાસુ યથાક્રમમ્ । સાધયેત્ પઞ્ચધારાસુ ક્રમશો મણ્ડલાદિષુ ।। ૨૮૮.

ત્રણ રીતે પગને માર્ગદર્શન આપીને, યોગ્ય રીતે, પાંચ પ્રવાહો ક્રમશઃ મંડળ અને બીજી ચાલોમાં પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

આજનોર્દ્ધાનનં વાહં શિથિલં વાહયેત્ સુધીઃ । અઙ્ગેષુ લાઘવં યાવત્તાવત્તં વાહયેદ્ધયં ।। ૨૮૮.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ઘોડાને જાંઘ ઊંચી કે ઢીળી રાખીને ચલાવે, શરીરના અંગોમાં હલકાપણું જાળવી όσο શક્ય હોય તેટલું.

મૃદુઃ સ્કન્ધે લઘુર્વક્ત્રે શિથિલઃ સર્વસન્ધિષુ । યદા સ સાદિનો વશ્યઃ સઙ્ગૃહ્ણીયાત્તદા હયં ।। ૨૮૮.

જ્યારે ઘોડો ખભે નરમ, મોઢે હલકું અને બધા સાંધામાં ઢીલો હોય, અને સવારના કાબૂમાં હોય, ત્યારે તેને લઈ લેવું જોઈએ.

ન ત્યજેત્ પશ્ચિમં પાદં યદા સાધુર્ભવેત્તદા । તદાકૃષ્ટિર્વ્વિધાતવ્યા પાણિભ્યામિહ વલ્ગયા ।। ૨૮૮.

પાછલું પગ છોડવું નહીં; જ્યારે ઘોડો કાબૂમાં આવે, ત્યારે હાથથી દોરડી ખેંચવાની ક્રિયા કરવી.

તત્ર ત્રિકો યથા તિષ્ઠેદુદ્ગ્રીવોશ્વઃ સમાનનઃ । ધરાયાં પશ્ચિમૌ પાદૌ અન્તરીશે યદાશ્રયૌ ।। ૨૮૮.

જ્યાં ત્રિકોણની જેમ ઊભો રહે, ઊંચું ગળું અને સમાન ચહેરો ધરાવતો ઘોડો, જ્યારે પાછળના પગ જમીન પર અને અંદરના પગ આધાર પર હોય.

તદા સન્ધારણં કુર્ય્યાદ્ગાઠવાહઞ્ચ મુષ્ટિના । સહસૈવં સમાકૃષ્ટો યસ્તુરઙ્ગો ન તિષ્ઠતિ ।। ૨૮૮.

પછી સ્થાન જાળવવું અને મજબૂત ઘોડાને મુઠ્ઠીથી પકડી રાખવું; જો ઘોડો અચાનક ખેંચાય અને ઊભો ન રહે.

શરીરં વિક્ષિપન્તઞ્ચ સાધયેન્મણ્ડલભ્રમૈઃ । ક્ષિપેત્ સ્કન્ધઞ્ચ યો વાહં સ ચ સ્થાપ્યો હિ વલ્ગયા ।। ૨૮૮.

શરીર ફેંકતો ઘોડો મંડળમાં ફેરવીને તાલીમ આપવી; અને જો ખભો ફેંકે, તો દોરડીથી સ્થિર કરવું.

ગોમયં લવણં મૂત્રં ક્કથિતં મૃત્સમન્વિતમ્ । અઙ્ગલેપો મક્ષિકાદિદંશશ્રમવિનાશનઃ ।। ૨૮૮.

ગાયનું લોટ, મીઠું, મૂત્ર અને માટી મળીને બનાવેલો લેપ શરીર પર લગાવવાથી માખી વગેરેના ડંખથી થતી થાક અને કંટાળાને દૂર કરે છે.

મધ્યે ભદ્રાદિજાતીનાં મણ્ડો દેયો હિ સાદિના । દર્શનં ભોતતીક્ષસ્ય નિરુત્સાહઃ ક્ષુધા હયઃ ।। ૨૮૮.

ભદ્રા અને અન્ય જાતિના ઘોડાઓ વચ્ચે, ખોરાક સાથે મંડો આપવો જોઈએ; જે ઘોડો ખાવાની ઇચ્છા અને ઉત્સાહ ગુમાવે છે, તે ભૂખ્યો હોય છે.

યથા વશ્યસ્તથા શિક્ષા વિનશ્યન્ત્યતિવાહિતાઃ । અવાહિતા ન સિધ્યન્તિ તુઙ્ગવક્ત્રાંશ્ચ વાહયેત્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની સ્વભાવ પ્રમાણે જ તાલીમ આપવી જોઈએ; વધારે દબાણ કરવાથી ઘોડા નાશ પામે છે અને ઓછું દબાણ કરવાથી સફળતા મળતી નથી; ઊંચા જડબાવાળા ઘોડાને દોડાવવું જોઈએ.

સમ્પીડ્ય જાનુયુગ્મેન સ્થિરમુષ્ટિસ્તુરઙ્ગમં । ગોમૂત્રાકુટિલા વેણઈ પદ્મમણ્ડલમાલિકા ।। ૨૮૮.

ઘોડાને બંને ઘૂંટણથી દબાવીને અને મજબૂત મુઠીથી નિયંત્રિત કરવો; ગાયનું મૂત્ર, વાંકડું દોર અને કમળના આકારની માળા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

સંક્ષિપ્તઞ્ચૈવ વિક્ષિપ્તં કુઞ્ચિતઞ્ચ યથાચિતમ્ ।। ૨૮૮.

સંકુચિત, વિસ્તૃત, વાંકડું અને મનગમતું રીતે ગોઠવેલું.

વલ્ગિતાવલ્ગિતૌ ચૈવ ષોઢા ચેત્થમુદાહૃતમ્ । વિથીધનુઃશતં યાવદશીતિર્ન્નવતિસ્તથા ।। ૨૮૮.

કૂદકો અને વિપરીત કૂદકો, આ છ પ્રકાર વર્ણવાયા છે; રસ્તામાં શત ધનુષ, એંસી અને નવ્વી જેટલા.

ભદ્રઃ સુસાધ્યો વાજી સ્યાન્મન્દો દણ્ડૈકમાનસઃ । મૃગજઙ્ઘો મૃગો વાજી સઙ્કીર્ણસ્તત્સમન્વયાત્ ।। ૨૮૮.

ભદ્રા ઘોડો સરળતાથી તાલીમ પામે છે; ધીમી ચાલે એકમનવાળો હોય છે; હરણ જેવી પગવાળો ઘોડો હરણ-ઘોડો કહેવાય છે અને મિશ્ર જાતિ સંયોજનથી થાય છે.

શર્ક્કરામધુલાજાદઃ સુગન્ધોઽસ્વ શુચિર્દ્વિજઃ । તેજસ્વી ક્ષત્રિયશ્ચાશ્વો વિનીતો બુદ્ધિમાંશ્ચ યઃ ।। ૨૮૮.

શર્કરા, મધ અને જવારથી જન્મેલો ઘોડો સુગંધિત, શુદ્ધ અને બ્રાહ્મણ વર્ગનો હોય છે; તેજસ્વી ઘોડો ક્ષત્રિય વર્ગનો, શિસ્તબદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી હોય છે.

શૂદ્રોઽશુચિશ્ચલો મન્દો વિરૂપો વિમતિઃ ખલઃ । વલ્ગયા ધાર્ય્યમાણોઽશ્વો લાલકં યશ્ચ દર્શયેત્ ।। ૨૮૮.

શૂદ્ર ઘોડો અશુદ્ધ, ચંચળ, ધીમી ચાલે, વિકૃત, મૂર્ખ અને દુષ્ટ હોય છે; લગામથી પકડેલો ઘોડો લાળ છોડી દે છે.

ધારાસુ યોજનીયોઽસૌ પ્રગ્રહગ્રહમોક્ષણૈઃ । અશ્વાદિલક્ષણં વક્ષ્યે શાલિહોત્રો યથાવદત્ ।। ૨૮૮.

તેને ધારાઓમાં જોડવું જોઈએ, નિયંત્રણ અને મુક્તિ સાથે; હવે હું ઘોડાના લક્ષણો શાલિહોત્ર પ્રમાણે સમજાવું છું.

શાલિહોત્ર ઉવાચ અશ્વાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે ચિકિત્સાઞ્ચૈવ સુશ્રુત્ । હીનદન્તો વિદન્તશ્ચ કરાલી કૃષ્ણતાલુકઃ ।। ૨૮૯.

શાલિહોત્ર કહે છે: હું ઘોડાના લક્ષણો અને સારવાર જણાવીશ, હે વિદ્વાન; ઓછા દાંત, બહાર પડેલા દાંત, ભયંકર અને કાળાં તળિયાવાળો ઘોડો.

કૃષ્ણજિહ્વશ્ચ યમજો જાતમુષ્કશ્ચ યસ્તથા । દ્વિશફશ્ચ તથા શ્રૃઙ્ગી ત્રિવર્ણો વ્યાઘ્રવર્ણકઃ ।। ૨૮૯.

કાળી જીભવાળો, યમથી જન્મેલો, નીચે પડેલા વાંકડાવાળો, બે ભાગવાળા ખુરવાળો, સિંગવાળો, ત્રણ રંગવાળો અને વાઘ જેવા રંગવાળો.

શરવર્ણો ભસ્મવર્ણો જાતવર્ણશ્ચ કાકુદી । શ્વિત્રી ચ કાકસાદી ચ ખરસારસ્તથૈવ ચ ।। ૨૮૯.

બાણ જેવા રંગવાળો, ભસ્મ રંગવાળો, જન્મથી રંગવાળો, કૂંપળવાળો, શ્વિત્રવાળો, કાગડાની જેમ માથાવાળો અને ખડક જેવા શરીરવાળો.

વાનરાક્ષઃ કૃષ્ણશટઃ કૃષ્ણગુહ્યસ્તથૈવ ચ । કૃષ્ણપ્રોથશ્ચ યશ્ચ તિત્તિરિસન્નિભઃ ।। ૨૮૯.

વાંદરા જેવા ચહેરાવાળો, કાળો મેનવાળો, કાળા ગુપ્તાંગવાળો, કાળો ઠૂંઠવાળો અને ટિટ્ટીરી જેવા દેખાવાળો.

વિષમઃ શ્વેતપાદશ્ચ ધ્રુવાવર્ત્તવિવર્જિતઃ । અશુભાવર્ત્તસંયુક્તો વર્જનીયસ્તુરઙ્ગમઃ ।। ૨૮૯.

અસમાન, સફેદ પગવાળો, સ્થિર વાળ વગરનો અને અશુભ વાળવાળો ઘોડો ટાળવો જોઈએ.

રન્ધ્રોપરન્ધ્રયોર્દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ દ્વૌ મસ્તકવક્ષસોઃ । પ્રયાણો ચ લલાટે ચ કણ્ઠાવર્ત્તાઃ શુભા દશ ।। ૨૮૯.

નાક, માથા અને છાતી પર બે-બે વાળ, કપાળ અને ગળા પર વાળ; આ દસ વાળ શુભ ગણાય છે.