અગ્નિપુરાણમ્

વિધાય વાહયેદ્દુષ્ટ્યા લીલયા સાદિસત્તમઃ । તસ્ય સવ્યેન પૂર્વેણ સંયુક્તં સવ્યવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

બધી વ્યવસ્થા કરીને, શ્રેષ્ઠ તાલીમયુક્ત ઘોડાને કુશળતાપૂર્વક ચલાવવું; તેની ડાબી લગામ આગળ જોડવી, ડાબી લગામથી.

યઃ કુર્ય્યાત્પશ્ચિમં પાદં ગૃહીતસ્તેન દક્ષિણઃ । ક્રમેણાનેન યો સેવાં કુરુતે વામવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

જે પછાડા પગ પકડે છે, તેનાથી જમણો પકડાય છે; આ ક્રમથી ડાબી લગામથી સેવા કરવી.

પાદૌ તેનાપિ પાદઃ સ્યાદ્ગૃહીતો વામ એવ હિ । અગ્ને ચેચ્ચરણે ત્યક્તે જાયતે સુદૃઢાસનં ।। ૨૮૮.

એ રીતે પગ પકડાય છે અને હંમેશા ડાબો જ હોય છે; જો પગ છોડાય, તો મજબૂત બેઠકો થાય છે.

યૌ હૃતૌ દુષ્કરે ચૈવ મોટકે નાટકાયનં । સવ્યહીનં ખલીકારો હનને ગુણને તથા ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા રોકવામાં મુશ્કેલ હોય, બિટના રમતમાં કે દર્શનમાં, જો ડાબી લગામ ન હોય, તો માર અને ગણતરીમાં બેળગા થઈ જાય છે.

સ્વબાવં હિ તુરઙ્ગસ્ય મુખવ્યાવર્ત્તનં પુનઃ । ન ચૈવેત્થં તુરઙ્ગાણાં પાદગ્રહણહેતવઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાનું સ્વભાવ છે કે તે માથું ફેરવે છે; પરંતુ ઘોડાઓ માટે પગ પકડવાનો કારણ એવો નથી.

વિશ્વસ્તં હયમાલોક્ય ગાઢ઼માપીડ્ય ચાસનં । રોકયિત્વા મુખે પાદં ગ્રાહ્યતો લોકનં હિતં ।। ૨૮૮.

ઘોડાને વિશ્વાસ સાથે જોવી, કાઠ પર મજબૂતીથી બેસવું, પગથી મોઢું રોકવું અને દોરડી પકડીને તેને યોગ્ય રીતે ચલાવવું જોઈએ.

ગાઢ઼માપીડ્ય રાગાભ્યાં વલ્ગામાકૃષ્ય ગૃહ્યતે । તદ્વન્ધનાદ્ યુગ્મપાદં તદ્વદ્વક્કનમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

જાંઘથી મજબૂતીથી દબાવી અને પ્રેમથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાને નિયંત્રિત કરાય છે; આ રીતે બંને પગ અને મોઢું પણ સંભાળવામાં આવે છે.

સંયોજ્ય વલ્ગયા પાદાન્ વલ્ગામામોચ્ય વાઞ્છિતમ્ । વાહ્યપાર્ષ્ણિપ્રયોગાત્તુ યત્ર તત્તાડ઼નં મતમ્ ।। ૨૮૮.

પગ અને દોરડી જોડીને, જરૂર મુજબ દોરડી છોડી, બહારના એડીના ઉપયોગથી જ્યાં પણ લાગુ પડે, એ વળાવવાની રીત ગણાય છે.

પ્રલયાવિપ્લવે જ્ઞાત્વા ક્રમેણાનેન બુદ્ધિમાન્ । મોટનેન ચતુર્થેન વિધિરેષ વિધીયતે ।। ૨૮૮.

વિનાશ અને ગડબડ જાણીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ક્રમથી આગળ વધે; ચોથા રીતથી આ પ્રક્રિયા સ્થાપિત થાય છે.

નાધત્તેઽધશ્ચ યઃ પાદં યોઽસ્વો લઘુનિ મણ્ડલે । મોટનોદ્વક્કનાભ્યાન્તુ ગ્રાહયેત્ પાદમીશિતં ।। ૨૮૮.

જે પગ નીચે નથી મૂકે અને ઘોડો હલકું ચાલે છે, એ twist અને મોઢું નિયંત્રિત કરવાની રીતથી, ઇચ્છા મુજબ પગને માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ.

વટયિત્વાસને ગાટં મન્દમાદાય યો બ્રજેત્ । ગ્રાહ્યતે સંગ્રહાદ્યત્ર તત્સંગ્રહણમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

કાઠ પર મજબૂતીથી દબાવી અને ધીમે ધીમે આગળ વધીને, જ્યાં પણ સંયોજન થાય છે, એ જ સંયોજનની ક્રિયા કહેવાય છે.

હત્વા પાર્શ્વે પ્રહારેણ સ્થાનસ્થો વ્યગ્રમાનસમ્ । વલ્ગામાકૃષ્ય પાદેન ગ્રાહ્યકણ્ટકપાયનમ્ ।। ૨૮૮.

પાર्श્વમાં માર મારી, સ્થિર રહી અને મન એકાગ્ર રાખીને, પગથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાના ગળા અને માથું પકડી લેવું જોઈએ.

ઉત્થિતો યોઽઙિગ્નણાનેન પાર્ષ્ણિપાદાત્તુરહ્ગમઃ । ગૃહ્યતે યત્ ખલીકૃત્ય ખલીકારઃ સ ચેષ્યતે ।। ૨૮૮.

એડી અને પગની રીતથી ઘોડો ઊભો થાય ત્યારે, તેને ઝુકાવીને, એ જ ઝુકાવવાની ક્રિયા કરવામાં આવે છે.

ગતિત્રયેપિ યઃ પાદમાદત્તે નૈવ વાઞ્છિતઃ । હત્વા તુ યત્ર દણ્ડેન ગ્રાહ્યતે ગહનં હિ તત્ ।। ૨૮૮.

ત્રણ ચાલોમાંથી કોઈ પણ ચાલમાં, જો ઘોડો ઇચ્છા મુજબ પગ નથી લેતો, તો લાકડીથી માર મારી, ઊંડાણ પકડી લેવું જોઈએ; એ જ રીત છે.

ખલીકૃત્ય ચુષ્કેણ તુરઙ્ગો વલ્ગયાન્યયા । ઉચ્છ્વાસ્ય ગ્રાહ્યતેઽન્યત્ર તત્સ્યાદુચ્છ્વાસનં પુનઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને સ્પર અને બીજી દોરડીથી ઝુકાવી, બીજે શ્વાસ બહાર કાઢી, એ જ ફરીથી શ્વાસ બહાર કાઢવાની ક્રિયા કહેવાય છે.

સ્વભાવં વહિરસ્યન્તં તસ્યાં દિશિ પદાયનં । નિયોજ્ય ગ્રાહયેત્તત્તુ મુખવ્યાવર્ત્તનં મતમ્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની કુદરતી ચાલ બહાર તરફ દોરવી અને એ દિશામાં પગ મૂકવી, પછી તેને માર્ગદર્શન આપવું; એ જ મોઢું વાળવાની રીત ગણાય છે.

ગ્રાહયિત્વા તતઃ પાદં ત્રિવિધાસુ યથાક્રમમ્ । સાધયેત્ પઞ્ચધારાસુ ક્રમશો મણ્ડલાદિષુ ।। ૨૮૮.

ત્રણ રીતે પગને માર્ગદર્શન આપીને, યોગ્ય રીતે, પાંચ પ્રવાહો ક્રમશઃ મંડળ અને બીજી ચાલોમાં પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

આજનોર્દ્ધાનનં વાહં શિથિલં વાહયેત્ સુધીઃ । અઙ્ગેષુ લાઘવં યાવત્તાવત્તં વાહયેદ્ધયં ।। ૨૮૮.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ઘોડાને જાંઘ ઊંચી કે ઢીળી રાખીને ચલાવે, શરીરના અંગોમાં હલકાપણું જાળવી όσο શક્ય હોય તેટલું.

મૃદુઃ સ્કન્ધે લઘુર્વક્ત્રે શિથિલઃ સર્વસન્ધિષુ । યદા સ સાદિનો વશ્યઃ સઙ્ગૃહ્ણીયાત્તદા હયં ।। ૨૮૮.

જ્યારે ઘોડો ખભે નરમ, મોઢે હલકું અને બધા સાંધામાં ઢીલો હોય, અને સવારના કાબૂમાં હોય, ત્યારે તેને લઈ લેવું જોઈએ.

ન ત્યજેત્ પશ્ચિમં પાદં યદા સાધુર્ભવેત્તદા । તદાકૃષ્ટિર્વ્વિધાતવ્યા પાણિભ્યામિહ વલ્ગયા ।। ૨૮૮.

પાછલું પગ છોડવું નહીં; જ્યારે ઘોડો કાબૂમાં આવે, ત્યારે હાથથી દોરડી ખેંચવાની ક્રિયા કરવી.

તત્ર ત્રિકો યથા તિષ્ઠેદુદ્ગ્રીવોશ્વઃ સમાનનઃ । ધરાયાં પશ્ચિમૌ પાદૌ અન્તરીશે યદાશ્રયૌ ।। ૨૮૮.

જ્યાં ત્રિકોણની જેમ ઊભો રહે, ઊંચું ગળું અને સમાન ચહેરો ધરાવતો ઘોડો, જ્યારે પાછળના પગ જમીન પર અને અંદરના પગ આધાર પર હોય.

તદા સન્ધારણં કુર્ય્યાદ્ગાઠવાહઞ્ચ મુષ્ટિના । સહસૈવં સમાકૃષ્ટો યસ્તુરઙ્ગો ન તિષ્ઠતિ ।। ૨૮૮.

પછી સ્થાન જાળવવું અને મજબૂત ઘોડાને મુઠ્ઠીથી પકડી રાખવું; જો ઘોડો અચાનક ખેંચાય અને ઊભો ન રહે.

શરીરં વિક્ષિપન્તઞ્ચ સાધયેન્મણ્ડલભ્રમૈઃ । ક્ષિપેત્ સ્કન્ધઞ્ચ યો વાહં સ ચ સ્થાપ્યો હિ વલ્ગયા ।। ૨૮૮.

શરીર ફેંકતો ઘોડો મંડળમાં ફેરવીને તાલીમ આપવી; અને જો ખભો ફેંકે, તો દોરડીથી સ્થિર કરવું.

ગોમયં લવણં મૂત્રં ક્કથિતં મૃત્સમન્વિતમ્ । અઙ્ગલેપો મક્ષિકાદિદંશશ્રમવિનાશનઃ ।। ૨૮૮.

ગાયનું લોટ, મીઠું, મૂત્ર અને માટી મળીને બનાવેલો લેપ શરીર પર લગાવવાથી માખી વગેરેના ડંખથી થતી થાક અને કંટાળાને દૂર કરે છે.

મધ્યે ભદ્રાદિજાતીનાં મણ્ડો દેયો હિ સાદિના । દર્શનં ભોતતીક્ષસ્ય નિરુત્સાહઃ ક્ષુધા હયઃ ।। ૨૮૮.

ભદ્રા અને અન્ય જાતિના ઘોડાઓ વચ્ચે, ખોરાક સાથે મંડો આપવો જોઈએ; જે ઘોડો ખાવાની ઇચ્છા અને ઉત્સાહ ગુમાવે છે, તે ભૂખ્યો હોય છે.

યથા વશ્યસ્તથા શિક્ષા વિનશ્યન્ત્યતિવાહિતાઃ । અવાહિતા ન સિધ્યન્તિ તુઙ્ગવક્ત્રાંશ્ચ વાહયેત્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની સ્વભાવ પ્રમાણે જ તાલીમ આપવી જોઈએ; વધારે દબાણ કરવાથી ઘોડા નાશ પામે છે અને ઓછું દબાણ કરવાથી સફળતા મળતી નથી; ઊંચા જડબાવાળા ઘોડાને દોડાવવું જોઈએ.

સમ્પીડ્ય જાનુયુગ્મેન સ્થિરમુષ્ટિસ્તુરઙ્ગમં । ગોમૂત્રાકુટિલા વેણઈ પદ્મમણ્ડલમાલિકા ।। ૨૮૮.

ઘોડાને બંને ઘૂંટણથી દબાવીને અને મજબૂત મુઠીથી નિયંત્રિત કરવો; ગાયનું મૂત્ર, વાંકડું દોર અને કમળના આકારની માળા ઉપયોગમાં લેવાય છે.

સંક્ષિપ્તઞ્ચૈવ વિક્ષિપ્તં કુઞ્ચિતઞ્ચ યથાચિતમ્ ।। ૨૮૮.

સંકુચિત, વિસ્તૃત, વાંકડું અને મનગમતું રીતે ગોઠવેલું.

વલ્ગિતાવલ્ગિતૌ ચૈવ ષોઢા ચેત્થમુદાહૃતમ્ । વિથીધનુઃશતં યાવદશીતિર્ન્નવતિસ્તથા ।। ૨૮૮.

કૂદકો અને વિપરીત કૂદકો, આ છ પ્રકાર વર્ણવાયા છે; રસ્તામાં શત ધનુષ, એંસી અને નવ્વી જેટલા.