અગ્નિપુરાણમ્

અકર્મ્મજ્ઞોઽનુપાયજ્ઞો વેગાસક્તોઽતિકોપનઃ । ઘનદણ્ડરતિચ્છિદ્રે યઃ સમોપિ ન વ્શસ્યતે ।। ૨૮૮.

જે કાર્યની સમજ નથી, રીતો જાણતો નથી, ઝડપમાં જલદી પડતો છે, ખૂબ ગુસ્સે આવે છે અને કઠોર દંડમાં આનંદ મેળવે છે—એવો માણસ, ભલે સમાન હોય, વખાણવા યોગ્ય નથી.

ઉપાયજ્ઞોઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોપનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

પછી જે રીતો જાણે છે, મન સમજે છે, શુદ્ધ છે, ખામીઓ દૂર કરે છે, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર છે અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ છે—

પ્રગ્રહેણ ગૃહીત્વાઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોષનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને નિયંત્રણમાં રાખીને, મન સમજતા, શુદ્ધ, ખામીઓ દૂર કરતા, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ—

આરુહ્ય સહસા નૈવ તાડ઼નીયો હયોત્તમઃ । તાડ઼નાદ્ ભયમાપ્નોતિ ભયાન્મોહશ્ચ જાયતે ।। ૨૮૮.

ઉત્તમ ઘોડાને અચાનક કૂદાડવું જોઈએ નહીં; એવું કરવાથી ભય થાય છે, અને ભયમાંથી ગૂંચવણ પેદા થાય છે.

પ્રાતઃ સાદી પ્લુતેનૈવ વલ્ગામુદ્ધૃત્ય ચાલયેત્ । મન્દં મન્દં વિના નાલં ધૃતવલ્ગો દિનાન્તરે ।। ૨૮૮.

સવારમાં, ઘોડાને કૂદાડીને, લગામ ઉંચી રાખીને ચલાવવું જોઈએ; બીજા દિવસે, સ્થિર લગામ સાથે ધીમે ધીમે ચલાવવું, ક્યારેય લગામ વગર નહીં.

પ્રોક્તમાશ્વસનં સામભેદોઽશ્વેન નિયોજ્યતે । કષાદિતાડ઼નં દણ્ડો દાનં કાલસહિષ્ણુતા ।। ૨૮૮.

ઘોડા તાલીમની રીતો જણાવવામાં આવી છે: સમજાવવું, અલગ કરવું, ચાબુક, દંડ, ઇનામ અને સમયની સહનશીલતા.

પૂર્વ્વપૂર્વ્વવિશુદ્ધૌ તુ વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ । જિહ્વાતલે વિનાયોગં વિદધ્યાદ્વાહને હયે ।। ૨૮૮.

પહેલાં શુદ્ધિ પછી, આગળની પ્રક્રિયા કરવી; જો જીભ સંલગ્ન નથી, તો એ રીત ઘોડાની તાલીમમાં લાગુ કરવી.

ગુણેતરશતાં વલ્ગાં સૃક્કણ્યા સહ ગાહયેત્ । વિસ્માર્ય્ય વાહનં કુર્ય્યાચ્છિથિલાનાં શનૈઃ શનૈઃ ।। ૨૮૮.

લગામ અને બિટ સાથે ઘોડાને સો વાર ફરાવવું જોઈએ; જે ઘોડા ઢીલાં હોય, તેમને ધીમે ધીમે અને સહેજ તાલીમ આપવી.

હયં જિહ્વાઙ્ગમાહીને જિહ્વાગ્રન્થિં વિમોચયેત્ । ગાટતાં મોચયેત્તાવદ્યાવત્ સ્તોભં ન મુઞ્ચતિ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડાને જીભની હલનચલન નથી, તેની જીભના ટોચનો ગાંઠ ખોલવી; કડકાઈ દૂર કરવી, જ્યાં સુધી તે વિરોધ ન કરે.

કુર્ય્યાચ્છ્રતમુરસ્ત્રાણમવિલાલઞ્ચ મુઞ્ચતિ । ઊદ્ર્ધ્વાનનઃ સ્વભાવાદ્યસ્તસ્યોરસ્ત્રાણમશ્લથમ્ ।। ૨૮૮.

ઘોડા માટે છાતીપટ્ટો બનાવવો જોઈએ; જો તે છાતીપટ્ટો છોડે, તો ઉપયોગ ન કરવો. જેનું માથું સ્વભાવથી ઊંચું હોય, તેને છાતીપટ્ટો યોગ્ય રીતે બંધાતો નથી.

વિધાય વાહયેદ્દુષ્ટ્યા લીલયા સાદિસત્તમઃ । તસ્ય સવ્યેન પૂર્વેણ સંયુક્તં સવ્યવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

બધી વ્યવસ્થા કરીને, શ્રેષ્ઠ તાલીમયુક્ત ઘોડાને કુશળતાપૂર્વક ચલાવવું; તેની ડાબી લગામ આગળ જોડવી, ડાબી લગામથી.

યઃ કુર્ય્યાત્પશ્ચિમં પાદં ગૃહીતસ્તેન દક્ષિણઃ । ક્રમેણાનેન યો સેવાં કુરુતે વામવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

જે પછાડા પગ પકડે છે, તેનાથી જમણો પકડાય છે; આ ક્રમથી ડાબી લગામથી સેવા કરવી.

પાદૌ તેનાપિ પાદઃ સ્યાદ્ગૃહીતો વામ એવ હિ । અગ્ને ચેચ્ચરણે ત્યક્તે જાયતે સુદૃઢાસનં ।। ૨૮૮.

એ રીતે પગ પકડાય છે અને હંમેશા ડાબો જ હોય છે; જો પગ છોડાય, તો મજબૂત બેઠકો થાય છે.

યૌ હૃતૌ દુષ્કરે ચૈવ મોટકે નાટકાયનં । સવ્યહીનં ખલીકારો હનને ગુણને તથા ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા રોકવામાં મુશ્કેલ હોય, બિટના રમતમાં કે દર્શનમાં, જો ડાબી લગામ ન હોય, તો માર અને ગણતરીમાં બેળગા થઈ જાય છે.

સ્વબાવં હિ તુરઙ્ગસ્ય મુખવ્યાવર્ત્તનં પુનઃ । ન ચૈવેત્થં તુરઙ્ગાણાં પાદગ્રહણહેતવઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાનું સ્વભાવ છે કે તે માથું ફેરવે છે; પરંતુ ઘોડાઓ માટે પગ પકડવાનો કારણ એવો નથી.

વિશ્વસ્તં હયમાલોક્ય ગાઢ઼માપીડ્ય ચાસનં । રોકયિત્વા મુખે પાદં ગ્રાહ્યતો લોકનં હિતં ।। ૨૮૮.

ઘોડાને વિશ્વાસ સાથે જોવી, કાઠ પર મજબૂતીથી બેસવું, પગથી મોઢું રોકવું અને દોરડી પકડીને તેને યોગ્ય રીતે ચલાવવું જોઈએ.

ગાઢ઼માપીડ્ય રાગાભ્યાં વલ્ગામાકૃષ્ય ગૃહ્યતે । તદ્વન્ધનાદ્ યુગ્મપાદં તદ્વદ્વક્કનમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

જાંઘથી મજબૂતીથી દબાવી અને પ્રેમથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાને નિયંત્રિત કરાય છે; આ રીતે બંને પગ અને મોઢું પણ સંભાળવામાં આવે છે.

સંયોજ્ય વલ્ગયા પાદાન્ વલ્ગામામોચ્ય વાઞ્છિતમ્ । વાહ્યપાર્ષ્ણિપ્રયોગાત્તુ યત્ર તત્તાડ઼નં મતમ્ ।। ૨૮૮.

પગ અને દોરડી જોડીને, જરૂર મુજબ દોરડી છોડી, બહારના એડીના ઉપયોગથી જ્યાં પણ લાગુ પડે, એ વળાવવાની રીત ગણાય છે.

પ્રલયાવિપ્લવે જ્ઞાત્વા ક્રમેણાનેન બુદ્ધિમાન્ । મોટનેન ચતુર્થેન વિધિરેષ વિધીયતે ।। ૨૮૮.

વિનાશ અને ગડબડ જાણીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ક્રમથી આગળ વધે; ચોથા રીતથી આ પ્રક્રિયા સ્થાપિત થાય છે.

નાધત્તેઽધશ્ચ યઃ પાદં યોઽસ્વો લઘુનિ મણ્ડલે । મોટનોદ્વક્કનાભ્યાન્તુ ગ્રાહયેત્ પાદમીશિતં ।। ૨૮૮.

જે પગ નીચે નથી મૂકે અને ઘોડો હલકું ચાલે છે, એ twist અને મોઢું નિયંત્રિત કરવાની રીતથી, ઇચ્છા મુજબ પગને માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ.

વટયિત્વાસને ગાટં મન્દમાદાય યો બ્રજેત્ । ગ્રાહ્યતે સંગ્રહાદ્યત્ર તત્સંગ્રહણમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

કાઠ પર મજબૂતીથી દબાવી અને ધીમે ધીમે આગળ વધીને, જ્યાં પણ સંયોજન થાય છે, એ જ સંયોજનની ક્રિયા કહેવાય છે.

હત્વા પાર્શ્વે પ્રહારેણ સ્થાનસ્થો વ્યગ્રમાનસમ્ । વલ્ગામાકૃષ્ય પાદેન ગ્રાહ્યકણ્ટકપાયનમ્ ।। ૨૮૮.

પાર्श્વમાં માર મારી, સ્થિર રહી અને મન એકાગ્ર રાખીને, પગથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાના ગળા અને માથું પકડી લેવું જોઈએ.

ઉત્થિતો યોઽઙિગ્નણાનેન પાર્ષ્ણિપાદાત્તુરહ્ગમઃ । ગૃહ્યતે યત્ ખલીકૃત્ય ખલીકારઃ સ ચેષ્યતે ।। ૨૮૮.

એડી અને પગની રીતથી ઘોડો ઊભો થાય ત્યારે, તેને ઝુકાવીને, એ જ ઝુકાવવાની ક્રિયા કરવામાં આવે છે.

ગતિત્રયેપિ યઃ પાદમાદત્તે નૈવ વાઞ્છિતઃ । હત્વા તુ યત્ર દણ્ડેન ગ્રાહ્યતે ગહનં હિ તત્ ।। ૨૮૮.

ત્રણ ચાલોમાંથી કોઈ પણ ચાલમાં, જો ઘોડો ઇચ્છા મુજબ પગ નથી લેતો, તો લાકડીથી માર મારી, ઊંડાણ પકડી લેવું જોઈએ; એ જ રીત છે.

ખલીકૃત્ય ચુષ્કેણ તુરઙ્ગો વલ્ગયાન્યયા । ઉચ્છ્વાસ્ય ગ્રાહ્યતેઽન્યત્ર તત્સ્યાદુચ્છ્વાસનં પુનઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને સ્પર અને બીજી દોરડીથી ઝુકાવી, બીજે શ્વાસ બહાર કાઢી, એ જ ફરીથી શ્વાસ બહાર કાઢવાની ક્રિયા કહેવાય છે.

સ્વભાવં વહિરસ્યન્તં તસ્યાં દિશિ પદાયનં । નિયોજ્ય ગ્રાહયેત્તત્તુ મુખવ્યાવર્ત્તનં મતમ્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની કુદરતી ચાલ બહાર તરફ દોરવી અને એ દિશામાં પગ મૂકવી, પછી તેને માર્ગદર્શન આપવું; એ જ મોઢું વાળવાની રીત ગણાય છે.

ગ્રાહયિત્વા તતઃ પાદં ત્રિવિધાસુ યથાક્રમમ્ । સાધયેત્ પઞ્ચધારાસુ ક્રમશો મણ્ડલાદિષુ ।। ૨૮૮.

ત્રણ રીતે પગને માર્ગદર્શન આપીને, યોગ્ય રીતે, પાંચ પ્રવાહો ક્રમશઃ મંડળ અને બીજી ચાલોમાં પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

આજનોર્દ્ધાનનં વાહં શિથિલં વાહયેત્ સુધીઃ । અઙ્ગેષુ લાઘવં યાવત્તાવત્તં વાહયેદ્ધયં ।। ૨૮૮.

બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ઘોડાને જાંઘ ઊંચી કે ઢીળી રાખીને ચલાવે, શરીરના અંગોમાં હલકાપણું જાળવી όσο શક્ય હોય તેટલું.

મૃદુઃ સ્કન્ધે લઘુર્વક્ત્રે શિથિલઃ સર્વસન્ધિષુ । યદા સ સાદિનો વશ્યઃ સઙ્ગૃહ્ણીયાત્તદા હયં ।। ૨૮૮.

જ્યારે ઘોડો ખભે નરમ, મોઢે હલકું અને બધા સાંધામાં ઢીલો હોય, અને સવારના કાબૂમાં હોય, ત્યારે તેને લઈ લેવું જોઈએ.