અગ્નિપુરાણમ્

દ્વિજાનાં સત્યવાક્યેન સોમસ્ય ગરુડસ્ય ચ । રુદ્રસ્ય વરુણસ્યૈવ પવનસ્ય બલેન ચ ।। ૨૮૮.

દ્વિજોના સત્યવચન, અને સોમ, ગરુડ, રુદ્ર, વરુણ અને પવનની શક્તિથી,

હુતાશનસ્ય દીપ્ત્યા ચ સ્મર જાતિ તુરઙ્ગમ । સ્મર રાજેન્દ્રપુત્રસ્ત્વં સત્યવાક્યમનુસ્મર ।। ૨૮૮.

હુતાશનના તેજથી, હય, તું તારી જાતિ યાદ રાખ; રાજપુત્ર છે એ યાદ રાખ, અને તારા કુળની સત્યવાણી પણ સ્મરણ કર.

સમર ત્વં વારુણીં કન્યાં સ્મર ત્વં કૌસ્તુભં મણિં । ક્ષીરોદસાગરે ચૈવ મથ્યમાને સુરાસુરૈઃ ।। ૨૮૮.

વરુણની કન્યા અને કૌસ્તુભ મણિનું સ્મરણ કર, જે ક્ષીરસાગરનું મથન થતાં દેવ અને દાનવો દ્વારા બહાર આવ્યું હતું.

તત્ર દેવકુલે જાતઃ સ્વવાક્યં પરિપાલય । કુલે જાતસ્ત્વમશ્વાનાં મિત્રં મે ભવ શાશ્વતમ્ ।। ૨૮૮.

દેવકુળમાં જન્મીને, તું તારી વાણીનું પાલન કર; ઘોડાકુળમાં જન્મીને, તું મારું શાશ્વત મિત્ર બન.

શ્રૃણુ મિત્ર ત્વમેતચ્ચ સિદ્ધો મે ભવ વાહન । વિજયં રક્ષ માઞ્ચૈવ સમરે સિદ્ધિમાવહ ।। ૨૮૮.

મિત્ર, આ પણ સાંભળ: તું મારું સદ્ગુણવાળું વાહન બન; મારી વિજયની રક્ષા કર, અને યુદ્ધમાં સફળતા લાવ.

તવ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય હતા દૈત્યાઃ સુરૈઃ પુરા । અધુના ત્વાં સમારુહ્ય જેષ્યામિ રિપુવાહિનીં ।। ૨૮૮.

પહેલાં દેવોએ તારી પીઠ પર સવાર થઈને દૈત્યોને હરાવ્યા હતા; હવે હું તારી પીઠ પર સવાર થઈને શત્રુઓને જીતવા જઈ રહ્યો છું.

પર્ય્યાનયેદ્ધયં સાદી વાહયેદ્ યુદ્ધતો જયઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને પાછું ફેરવવું જોઈએ, અને યુદ્ધમાં સવાર થઈને વિજય મળે છે.

સઞ્જાતાઃ સ્વશરીરેણ દોષાઃ પ્રાયેણ વાજિનાં । હન્યન્તેઽતિપ્રયત્નેન ગુણાઃ સાદિવરૈઃ પુનઃ।। ૨૮૮.

ઘોડાની શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ખામીઓ સામાન્ય રીતે ભારે મહેનતથી દૂર થાય છે; પરંતુ ગુણો, ભલે જન્મથી હોય, અવગણનાથી ફરી ગુમ થઈ જાય છે.

સહજા ઇવ દૃશ્યન્તે ગુણાઃ સાદિવરોદ્ભવાઃ । નાશયન્તિ ગુણાનન્યે સાદિનઃ સહજાનપિ ।। ૨૮૮.

તાલીમથી મળેલા ગુણો પણ સહજ જેવા દેખાય છે; જ્યારે બીજા, તાલીમ વગરના ઘોડા, જન્મજ ગુણો પણ નષ્ટ કરી શકે છે.

ગુણાનેકો વિજાનાતિ વેત્તિ દોષાંસ્તથાઽપરઃ । ધન્યો ધીમાન્ હયં વેત્તિ નોભયં વેત્તિ મન્દધીઃ ।। ૨૮૮.

કોઈ વ્યક્તિ ગુણો જાણે છે, બીજું ખામીઓ જાણે છે; બુદ્ધિશાળી અને ભાગ્યશાળી ઘોડાને જાણે છે, પરંતુ મૂર્ખને બંનેમાં કશું ખબર નથી.

અકર્મ્મજ્ઞોઽનુપાયજ્ઞો વેગાસક્તોઽતિકોપનઃ । ઘનદણ્ડરતિચ્છિદ્રે યઃ સમોપિ ન વ્શસ્યતે ।। ૨૮૮.

જે કાર્યની સમજ નથી, રીતો જાણતો નથી, ઝડપમાં જલદી પડતો છે, ખૂબ ગુસ્સે આવે છે અને કઠોર દંડમાં આનંદ મેળવે છે—એવો માણસ, ભલે સમાન હોય, વખાણવા યોગ્ય નથી.

ઉપાયજ્ઞોઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોપનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

પછી જે રીતો જાણે છે, મન સમજે છે, શુદ્ધ છે, ખામીઓ દૂર કરે છે, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર છે અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ છે—

પ્રગ્રહેણ ગૃહીત્વાઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોષનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને નિયંત્રણમાં રાખીને, મન સમજતા, શુદ્ધ, ખામીઓ દૂર કરતા, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ—

આરુહ્ય સહસા નૈવ તાડ઼નીયો હયોત્તમઃ । તાડ઼નાદ્ ભયમાપ્નોતિ ભયાન્મોહશ્ચ જાયતે ।। ૨૮૮.

ઉત્તમ ઘોડાને અચાનક કૂદાડવું જોઈએ નહીં; એવું કરવાથી ભય થાય છે, અને ભયમાંથી ગૂંચવણ પેદા થાય છે.

પ્રાતઃ સાદી પ્લુતેનૈવ વલ્ગામુદ્ધૃત્ય ચાલયેત્ । મન્દં મન્દં વિના નાલં ધૃતવલ્ગો દિનાન્તરે ।। ૨૮૮.

સવારમાં, ઘોડાને કૂદાડીને, લગામ ઉંચી રાખીને ચલાવવું જોઈએ; બીજા દિવસે, સ્થિર લગામ સાથે ધીમે ધીમે ચલાવવું, ક્યારેય લગામ વગર નહીં.

પ્રોક્તમાશ્વસનં સામભેદોઽશ્વેન નિયોજ્યતે । કષાદિતાડ઼નં દણ્ડો દાનં કાલસહિષ્ણુતા ।। ૨૮૮.

ઘોડા તાલીમની રીતો જણાવવામાં આવી છે: સમજાવવું, અલગ કરવું, ચાબુક, દંડ, ઇનામ અને સમયની સહનશીલતા.

પૂર્વ્વપૂર્વ્વવિશુદ્ધૌ તુ વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ । જિહ્વાતલે વિનાયોગં વિદધ્યાદ્વાહને હયે ।। ૨૮૮.

પહેલાં શુદ્ધિ પછી, આગળની પ્રક્રિયા કરવી; જો જીભ સંલગ્ન નથી, તો એ રીત ઘોડાની તાલીમમાં લાગુ કરવી.

ગુણેતરશતાં વલ્ગાં સૃક્કણ્યા સહ ગાહયેત્ । વિસ્માર્ય્ય વાહનં કુર્ય્યાચ્છિથિલાનાં શનૈઃ શનૈઃ ।। ૨૮૮.

લગામ અને બિટ સાથે ઘોડાને સો વાર ફરાવવું જોઈએ; જે ઘોડા ઢીલાં હોય, તેમને ધીમે ધીમે અને સહેજ તાલીમ આપવી.

હયં જિહ્વાઙ્ગમાહીને જિહ્વાગ્રન્થિં વિમોચયેત્ । ગાટતાં મોચયેત્તાવદ્યાવત્ સ્તોભં ન મુઞ્ચતિ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડાને જીભની હલનચલન નથી, તેની જીભના ટોચનો ગાંઠ ખોલવી; કડકાઈ દૂર કરવી, જ્યાં સુધી તે વિરોધ ન કરે.

કુર્ય્યાચ્છ્રતમુરસ્ત્રાણમવિલાલઞ્ચ મુઞ્ચતિ । ઊદ્ર્ધ્વાનનઃ સ્વભાવાદ્યસ્તસ્યોરસ્ત્રાણમશ્લથમ્ ।। ૨૮૮.

ઘોડા માટે છાતીપટ્ટો બનાવવો જોઈએ; જો તે છાતીપટ્ટો છોડે, તો ઉપયોગ ન કરવો. જેનું માથું સ્વભાવથી ઊંચું હોય, તેને છાતીપટ્ટો યોગ્ય રીતે બંધાતો નથી.

વિધાય વાહયેદ્દુષ્ટ્યા લીલયા સાદિસત્તમઃ । તસ્ય સવ્યેન પૂર્વેણ સંયુક્તં સવ્યવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

બધી વ્યવસ્થા કરીને, શ્રેષ્ઠ તાલીમયુક્ત ઘોડાને કુશળતાપૂર્વક ચલાવવું; તેની ડાબી લગામ આગળ જોડવી, ડાબી લગામથી.

યઃ કુર્ય્યાત્પશ્ચિમં પાદં ગૃહીતસ્તેન દક્ષિણઃ । ક્રમેણાનેન યો સેવાં કુરુતે વામવલ્ગયા ।। ૨૮૮.

જે પછાડા પગ પકડે છે, તેનાથી જમણો પકડાય છે; આ ક્રમથી ડાબી લગામથી સેવા કરવી.

પાદૌ તેનાપિ પાદઃ સ્યાદ્ગૃહીતો વામ એવ હિ । અગ્ને ચેચ્ચરણે ત્યક્તે જાયતે સુદૃઢાસનં ।। ૨૮૮.

એ રીતે પગ પકડાય છે અને હંમેશા ડાબો જ હોય છે; જો પગ છોડાય, તો મજબૂત બેઠકો થાય છે.

યૌ હૃતૌ દુષ્કરે ચૈવ મોટકે નાટકાયનં । સવ્યહીનં ખલીકારો હનને ગુણને તથા ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા રોકવામાં મુશ્કેલ હોય, બિટના રમતમાં કે દર્શનમાં, જો ડાબી લગામ ન હોય, તો માર અને ગણતરીમાં બેળગા થઈ જાય છે.

સ્વબાવં હિ તુરઙ્ગસ્ય મુખવ્યાવર્ત્તનં પુનઃ । ન ચૈવેત્થં તુરઙ્ગાણાં પાદગ્રહણહેતવઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાનું સ્વભાવ છે કે તે માથું ફેરવે છે; પરંતુ ઘોડાઓ માટે પગ પકડવાનો કારણ એવો નથી.

વિશ્વસ્તં હયમાલોક્ય ગાઢ઼માપીડ્ય ચાસનં । રોકયિત્વા મુખે પાદં ગ્રાહ્યતો લોકનં હિતં ।। ૨૮૮.

ઘોડાને વિશ્વાસ સાથે જોવી, કાઠ પર મજબૂતીથી બેસવું, પગથી મોઢું રોકવું અને દોરડી પકડીને તેને યોગ્ય રીતે ચલાવવું જોઈએ.

ગાઢ઼માપીડ્ય રાગાભ્યાં વલ્ગામાકૃષ્ય ગૃહ્યતે । તદ્વન્ધનાદ્ યુગ્મપાદં તદ્વદ્વક્કનમુચ્યતે ।। ૨૮૮.

જાંઘથી મજબૂતીથી દબાવી અને પ્રેમથી દોરડી ખેંચી, ઘોડાને નિયંત્રિત કરાય છે; આ રીતે બંને પગ અને મોઢું પણ સંભાળવામાં આવે છે.

સંયોજ્ય વલ્ગયા પાદાન્ વલ્ગામામોચ્ય વાઞ્છિતમ્ । વાહ્યપાર્ષ્ણિપ્રયોગાત્તુ યત્ર તત્તાડ઼નં મતમ્ ।। ૨૮૮.

પગ અને દોરડી જોડીને, જરૂર મુજબ દોરડી છોડી, બહારના એડીના ઉપયોગથી જ્યાં પણ લાગુ પડે, એ વળાવવાની રીત ગણાય છે.

પ્રલયાવિપ્લવે જ્ઞાત્વા ક્રમેણાનેન બુદ્ધિમાન્ । મોટનેન ચતુર્થેન વિધિરેષ વિધીયતે ।। ૨૮૮.

વિનાશ અને ગડબડ જાણીને, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિ ક્રમથી આગળ વધે; ચોથા રીતથી આ પ્રક્રિયા સ્થાપિત થાય છે.