અગ્નિપુરાણમ્

તીબ્રૈર્ન્ન ચ પરૈર્દ્દણ્ડૈરદેશે ન ચ તાડયેત્ । કીલાસ્થિસંકુલે ચૈવ વિષમે કણ્ટકાન્વિતે ।। ૨૮૮.

કોઈને કઠોર કે વધારે માર ન મારવો, અનુકૂળ ન હોય તે જગ્યાએ પણ મારવો નહીં; જ્યાં લાકડાં અને હાડકાં વધુ હોય, કે અણઘડ અને કાંટાવાળી જમીન હોય, ત્યાં પણ મારવું યોગ્ય નથી.

વાલુકાપઙ્કસંચ્છન્ને ગર્ત્તાગર્ત્તપ્રદૂષિતે । અચિત્તજ્ઞો વિનોપાયૈર્વાહનં કુરુતે તુ યઃ ।। ૨૮૮.

જ્યાં જમીન રેત કે કાદવથી ઢંકાયેલી હોય, અથવા ખાડા અને ખોતાંથી બગડેલી હોય, ત્યાં જો કોઈ બેદરકારીથી અથવા યોગ્ય રીતે વાહન ચલાવે છે, તો તે અજાણ છે.

સ વાહ્યતે હયેનૈવ પૃષ્ઠસ્થઃ કટિકાં વિના । છન્દં વિજ્ઞાપયેત્ કોપિ સુકૃતી ધીમતાં વરઃ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા પર પીઠ પર બેસી, પટ્ટા વગર સવાર થાય છે, તેને ઘોડાને પોતાની ઈચ્છા જણાવવી જોઈએ; સારા અને બુદ્ધિશાળી માણસ એ જ કરે છે.

અબ્યાસાદબિયોગાચ્ચ વિનાશાસ્ત્રં સ્વવાહકઃ । સ્નાતસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્યાથ દેવાન્ વપુષિ યોજયેત્ ।। ૨૮૮.

અભ્યાસની કમી કે અલગ રહેવાથી, ઘોડો પોતાનું શીખેલું ભૂલી જાય છે; સ્નાન કર્યા પછી અને પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, ઘોડાને દેવતાઓને અર્પણ કરવું જોઈએ.

પ્રણવાદિનમોન્તેન સ્વવીજેન યથાક્રમમ્ । બ્રહ્મા ચિત્તે વલે વિષ્ણુર્વૈનતેયઃ પરાક્રમે ।। ૨૮૮.

પ્રણવનો પાઠ પૂર્ણ કર્યા પછી, પોતાના મંત્ર પ્રમાણે: મનમાં બ્રહ્મા, શક્તિમાં વિષ્ણુ, અને પરાક્રમમાં ગરુડ.

પાર્શ્વે રુદ્રા ગુરુર્બુદ્ધૌ વિશ્વેદેવાશ્ચ મર્મસુ । દૃગાવર્ત્તે દૃશીન્દ્વર્કૌ કર્ણયોરશ્વિનૌ તથા ।। ૨૮૮.

પાશ્વે રુદ્રો, બુદ્ધિમાં ગુરુ, મર્મસ્થળમાં વિશ્વદેવતાઓ, આંખોમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર, અને કાનમાં અશ્વિનીકુમારો.

જઠરેઽગ્નિઃ સ્વધા સ્વેદે વાગ્જિહ્વાયાં જવેઽનિલઃ । પૃષ્ઠતો નાકપૃષ્ઠસ્તુ ખુરાગ્રે સર્વપર્વતા ।। ૨૮૮.

પેટમાં અગ્નિ, પસીનામાં સ્વધા, જીભમાં વાક, ઝડપમાં વાયુ, પીઠ પાછળ આકાશ, અને ખુરાની ટોચે બધા પર્વતો.

તારાશ્ચ રોમકૂપેષુ હૃદિ ચાન્દ્રમસી કલા । તેજસ્યગ્નીરતિઃ શ્રોણ્યાં લલાટે ચ જગત્પતિઃ ।। ૨૮૮.

તારાઓ ત્વચાના રોમકૂપમાં વસે છે; હૃદયમાં ચંદ્રકિરણ, શરિરમાં અગ્નિની પ્રસન્નતા, અને મસ્તક પર જગતના સ્વામી.

ગ્રહાશ્ચ હેષિતે ચૈવ તથૈવોરસિ વાસુકિઃ । ઉપોષિતોઽર્ચ્ચયેત્ સાદી હયં દક્ષશ્રુતૌ જપેત્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની હીંકારમાં ગ્રહો, અને છાતી પર વાસુકિ છે; ઉપવાસ કર્યા પછી ઘોડાની પૂજા કરવી, અને તેના કાનમાં दक्ष સ્તોત્રનો જપ કરવો.

હય ગન્ધર્વરાજસ્ત્વં શ્રૃણુષ્વ વચનં મમ । ગન્ધર્વકુલકજાતસ્ત્વં માભૂસ્ત્વં કુલદૂષકઃ ।। ૨૮૮.

હય, તું ગંધર્વોનો રાજા છે; મારા વચન સાંભળ. તું ગંધર્વકુળમાં જન્મેલ છે, તું કદી કુળની બદનામી ન કર.

દ્વિજાનાં સત્યવાક્યેન સોમસ્ય ગરુડસ્ય ચ । રુદ્રસ્ય વરુણસ્યૈવ પવનસ્ય બલેન ચ ।। ૨૮૮.

દ્વિજોના સત્યવચન, અને સોમ, ગરુડ, રુદ્ર, વરુણ અને પવનની શક્તિથી,

હુતાશનસ્ય દીપ્ત્યા ચ સ્મર જાતિ તુરઙ્ગમ । સ્મર રાજેન્દ્રપુત્રસ્ત્વં સત્યવાક્યમનુસ્મર ।। ૨૮૮.

હુતાશનના તેજથી, હય, તું તારી જાતિ યાદ રાખ; રાજપુત્ર છે એ યાદ રાખ, અને તારા કુળની સત્યવાણી પણ સ્મરણ કર.

સમર ત્વં વારુણીં કન્યાં સ્મર ત્વં કૌસ્તુભં મણિં । ક્ષીરોદસાગરે ચૈવ મથ્યમાને સુરાસુરૈઃ ।। ૨૮૮.

વરુણની કન્યા અને કૌસ્તુભ મણિનું સ્મરણ કર, જે ક્ષીરસાગરનું મથન થતાં દેવ અને દાનવો દ્વારા બહાર આવ્યું હતું.

તત્ર દેવકુલે જાતઃ સ્વવાક્યં પરિપાલય । કુલે જાતસ્ત્વમશ્વાનાં મિત્રં મે ભવ શાશ્વતમ્ ।। ૨૮૮.

દેવકુળમાં જન્મીને, તું તારી વાણીનું પાલન કર; ઘોડાકુળમાં જન્મીને, તું મારું શાશ્વત મિત્ર બન.

શ્રૃણુ મિત્ર ત્વમેતચ્ચ સિદ્ધો મે ભવ વાહન । વિજયં રક્ષ માઞ્ચૈવ સમરે સિદ્ધિમાવહ ।। ૨૮૮.

મિત્ર, આ પણ સાંભળ: તું મારું સદ્ગુણવાળું વાહન બન; મારી વિજયની રક્ષા કર, અને યુદ્ધમાં સફળતા લાવ.

તવ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય હતા દૈત્યાઃ સુરૈઃ પુરા । અધુના ત્વાં સમારુહ્ય જેષ્યામિ રિપુવાહિનીં ।। ૨૮૮.

પહેલાં દેવોએ તારી પીઠ પર સવાર થઈને દૈત્યોને હરાવ્યા હતા; હવે હું તારી પીઠ પર સવાર થઈને શત્રુઓને જીતવા જઈ રહ્યો છું.

પર્ય્યાનયેદ્ધયં સાદી વાહયેદ્ યુદ્ધતો જયઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને પાછું ફેરવવું જોઈએ, અને યુદ્ધમાં સવાર થઈને વિજય મળે છે.

સઞ્જાતાઃ સ્વશરીરેણ દોષાઃ પ્રાયેણ વાજિનાં । હન્યન્તેઽતિપ્રયત્નેન ગુણાઃ સાદિવરૈઃ પુનઃ।। ૨૮૮.

ઘોડાની શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ખામીઓ સામાન્ય રીતે ભારે મહેનતથી દૂર થાય છે; પરંતુ ગુણો, ભલે જન્મથી હોય, અવગણનાથી ફરી ગુમ થઈ જાય છે.

સહજા ઇવ દૃશ્યન્તે ગુણાઃ સાદિવરોદ્ભવાઃ । નાશયન્તિ ગુણાનન્યે સાદિનઃ સહજાનપિ ।। ૨૮૮.

તાલીમથી મળેલા ગુણો પણ સહજ જેવા દેખાય છે; જ્યારે બીજા, તાલીમ વગરના ઘોડા, જન્મજ ગુણો પણ નષ્ટ કરી શકે છે.

ગુણાનેકો વિજાનાતિ વેત્તિ દોષાંસ્તથાઽપરઃ । ધન્યો ધીમાન્ હયં વેત્તિ નોભયં વેત્તિ મન્દધીઃ ।। ૨૮૮.

કોઈ વ્યક્તિ ગુણો જાણે છે, બીજું ખામીઓ જાણે છે; બુદ્ધિશાળી અને ભાગ્યશાળી ઘોડાને જાણે છે, પરંતુ મૂર્ખને બંનેમાં કશું ખબર નથી.

અકર્મ્મજ્ઞોઽનુપાયજ્ઞો વેગાસક્તોઽતિકોપનઃ । ઘનદણ્ડરતિચ્છિદ્રે યઃ સમોપિ ન વ્શસ્યતે ।। ૨૮૮.

જે કાર્યની સમજ નથી, રીતો જાણતો નથી, ઝડપમાં જલદી પડતો છે, ખૂબ ગુસ્સે આવે છે અને કઠોર દંડમાં આનંદ મેળવે છે—એવો માણસ, ભલે સમાન હોય, વખાણવા યોગ્ય નથી.

ઉપાયજ્ઞોઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોપનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

પછી જે રીતો જાણે છે, મન સમજે છે, શુદ્ધ છે, ખામીઓ દૂર કરે છે, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર છે અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ છે—

પ્રગ્રહેણ ગૃહીત્વાઽથ ચિત્તજ્ઞો વિશુદ્ધો દોષનાશનઃ । ગુણાર્જ્જનપરો નિત્યં સર્વ્વકર્મ્મવિશારદઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને નિયંત્રણમાં રાખીને, મન સમજતા, શુદ્ધ, ખામીઓ દૂર કરતા, હંમેશા ગુણ મેળવવા માટે તત્પર અને દરેક કાર્યમાં નિપુણ—

આરુહ્ય સહસા નૈવ તાડ઼નીયો હયોત્તમઃ । તાડ઼નાદ્ ભયમાપ્નોતિ ભયાન્મોહશ્ચ જાયતે ।। ૨૮૮.

ઉત્તમ ઘોડાને અચાનક કૂદાડવું જોઈએ નહીં; એવું કરવાથી ભય થાય છે, અને ભયમાંથી ગૂંચવણ પેદા થાય છે.

પ્રાતઃ સાદી પ્લુતેનૈવ વલ્ગામુદ્ધૃત્ય ચાલયેત્ । મન્દં મન્દં વિના નાલં ધૃતવલ્ગો દિનાન્તરે ।। ૨૮૮.

સવારમાં, ઘોડાને કૂદાડીને, લગામ ઉંચી રાખીને ચલાવવું જોઈએ; બીજા દિવસે, સ્થિર લગામ સાથે ધીમે ધીમે ચલાવવું, ક્યારેય લગામ વગર નહીં.

પ્રોક્તમાશ્વસનં સામભેદોઽશ્વેન નિયોજ્યતે । કષાદિતાડ઼નં દણ્ડો દાનં કાલસહિષ્ણુતા ।। ૨૮૮.

ઘોડા તાલીમની રીતો જણાવવામાં આવી છે: સમજાવવું, અલગ કરવું, ચાબુક, દંડ, ઇનામ અને સમયની સહનશીલતા.

પૂર્વ્વપૂર્વ્વવિશુદ્ધૌ તુ વિદધ્યાદુત્તરોત્તરમ્ । જિહ્વાતલે વિનાયોગં વિદધ્યાદ્વાહને હયે ।। ૨૮૮.

પહેલાં શુદ્ધિ પછી, આગળની પ્રક્રિયા કરવી; જો જીભ સંલગ્ન નથી, તો એ રીત ઘોડાની તાલીમમાં લાગુ કરવી.

ગુણેતરશતાં વલ્ગાં સૃક્કણ્યા સહ ગાહયેત્ । વિસ્માર્ય્ય વાહનં કુર્ય્યાચ્છિથિલાનાં શનૈઃ શનૈઃ ।। ૨૮૮.

લગામ અને બિટ સાથે ઘોડાને સો વાર ફરાવવું જોઈએ; જે ઘોડા ઢીલાં હોય, તેમને ધીમે ધીમે અને સહેજ તાલીમ આપવી.

હયં જિહ્વાઙ્ગમાહીને જિહ્વાગ્રન્થિં વિમોચયેત્ । ગાટતાં મોચયેત્તાવદ્યાવત્ સ્તોભં ન મુઞ્ચતિ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડાને જીભની હલનચલન નથી, તેની જીભના ટોચનો ગાંઠ ખોલવી; કડકાઈ દૂર કરવી, જ્યાં સુધી તે વિરોધ ન કરે.