અગ્નિપુરાણમ્

મદક્ષીણસ્ય નાગસ્ય પયઃપાનં પ્રશસ્યતે । દીપનીયૈસ્તથા દ્રવ્યૈઃ શ્રૃતો માંસરસઃ શુભઃ ।। ૨૮૭.

મદથી કમજોર થયેલા હાથી માટે દૂધ પીવું લાભદાયી છે; એ જ રીતે, પાચનશક્તિ વધારનાર દવાઓ સાથે ઉકાળેલું માંસનું રસ પણ શુભ છે.

કટુમત્સ્યવિડ઼ઙ્ગાનિ ક્ષારઃ કોષાતકી પયઃ । હરિદ્રાચેતિ ધૂપોયં કુઞ્જરસ્ય જયાવહઃ ।। ૨૮૭.

તીક્ષ્ણ માછલી, વિરંગા, ક્ષાર, કોષાતકી, દૂધ અને હળદર—આ ધૂપ હાથી માટે વિજય લાવે છે.

પિપ્પલીતણ્ડુલાસ્તૈલં માધ્વીકં માક્ષઇકમ્ તથા । નેત્રયોઃ પરિષેકોયં દીપનીયઃ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

પિપ્પલી અને ચોખાનું તેલ, મધ અને શહદ—આ આંખ માટે ધોવાનું ઉત્તેજક અને લાભદાયી છે.

પુરીષઞ્જતનેત્રસ્તુ તથા પારાવતસ્ય ચ । ક્ષીરવૃક્ષકરીષાશ્ચ પ્રસન્નાયેષ્ટમઞ્જનં ।। ૨૮૭.

પારાવત અને કબૂતરની લાદ, તેમજ દૂધ આપતી વૃક્ષોની લાદ, સ્પષ્ટતા માટે શ્રેષ્ઠ અંજન માનવામાં આવે છે.

અનેનાઞ્જિનેત્રસ્તુ કરોતિ કદનં રણે । ઉત્‌પલાનિ ચ નીલાનિ સુસ્તન્તગરમેવ ચ ।। ૨૮૭.

આ અંજનથી આંખ યુદ્ધમાં તીવ્ર બની જાય છે; નિલા કમળ અને સારી રીતે વણેલું દોર પણ ઉપયોગી છે.

તણ્ડુલોદકપિષ્ટાનિ નેત્રનિર્વાપનં પરમ્ । નખવૃદ્ધૌ નખચ્છેદસ્તૈલસેકશ્ચ માસ્યપિ ।। ૨૮૭.

ચોખાનું લોટ પાણીમાં મિશ્ર કરીને આંખ ઠંડક માટે ઉત્તમ છે; નખ વધારવા માટે, માસમાં એકવાર નખ કાપી અને તેલ લગાવવું પણ લાભદાયી છે.

શય્યાસ્થાનં ભવેચ્ચાસ્ય કરીષૈઃ પાંશુભિસ્તથા । શરન્નિદાઘયોઃ સેકઃ સર્પિષા ચ તથેષ્યતે ।। ૨૮૭.

હાથીનું શયન સ્થાન લાદ અને માટીથી બનાવવું જોઈએ; શરદ અને ઉનાળામાં ઘીથી છાંટવું પણ યોગ્ય છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ અશ્વવાહનસારઞ્ચ વક્ષ્યે ચાશ્વચિકિત્સનમ્ । વાજિનાં સંગ્રહઃ કાર્યો ધર્મ્મકર્માર્થસિદ્ધયે ।। ૨૮૮.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘોડાની સંભાળ અને સારવારનું સાર જણાવું છું; ધર્મ, કર્મ અને સંપત્તિ માટે ઘોડાની સંભાળ લેવી જોઈએ.

અશ્વિની શ્રવણં હસ્તં ઉત્તરાત્રિતયન્તથા । નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ હયાનામાદિવાહને ।। ૨૮૮.

અશ્વિની, શ્રવણ, હસ્ત, ઉત્તર અને ત્રિતય નક્ષત્રો ઘોડા ચઢવાની શરૂઆત માટે શુભ છે.

હેમન્તઃ શિશિરશ્ચૈવ વસન્તશ્ચાશ્વાવાહને । ગ્રીષ્મે શરદિ વર્ષાસુ નિષિદ્ધં બાહનં હયે ।। ૨૮૮.

હેમંત, શિશિર અને વસંત ઋતુમાં ઘોડા પર સવાર થઈ શકાય છે; પણ ગ્રીષ્મ, શરદ અને વર્ષા ઋતુમાં ઘોડા પર સવાર થવું મનાઈ છે.

તીબ્રૈર્ન્ન ચ પરૈર્દ્દણ્ડૈરદેશે ન ચ તાડયેત્ । કીલાસ્થિસંકુલે ચૈવ વિષમે કણ્ટકાન્વિતે ।। ૨૮૮.

કોઈને કઠોર કે વધારે માર ન મારવો, અનુકૂળ ન હોય તે જગ્યાએ પણ મારવો નહીં; જ્યાં લાકડાં અને હાડકાં વધુ હોય, કે અણઘડ અને કાંટાવાળી જમીન હોય, ત્યાં પણ મારવું યોગ્ય નથી.

વાલુકાપઙ્કસંચ્છન્ને ગર્ત્તાગર્ત્તપ્રદૂષિતે । અચિત્તજ્ઞો વિનોપાયૈર્વાહનં કુરુતે તુ યઃ ।। ૨૮૮.

જ્યાં જમીન રેત કે કાદવથી ઢંકાયેલી હોય, અથવા ખાડા અને ખોતાંથી બગડેલી હોય, ત્યાં જો કોઈ બેદરકારીથી અથવા યોગ્ય રીતે વાહન ચલાવે છે, તો તે અજાણ છે.

સ વાહ્યતે હયેનૈવ પૃષ્ઠસ્થઃ કટિકાં વિના । છન્દં વિજ્ઞાપયેત્ કોપિ સુકૃતી ધીમતાં વરઃ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા પર પીઠ પર બેસી, પટ્ટા વગર સવાર થાય છે, તેને ઘોડાને પોતાની ઈચ્છા જણાવવી જોઈએ; સારા અને બુદ્ધિશાળી માણસ એ જ કરે છે.

અબ્યાસાદબિયોગાચ્ચ વિનાશાસ્ત્રં સ્વવાહકઃ । સ્નાતસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્યાથ દેવાન્ વપુષિ યોજયેત્ ।। ૨૮૮.

અભ્યાસની કમી કે અલગ રહેવાથી, ઘોડો પોતાનું શીખેલું ભૂલી જાય છે; સ્નાન કર્યા પછી અને પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, ઘોડાને દેવતાઓને અર્પણ કરવું જોઈએ.

પ્રણવાદિનમોન્તેન સ્વવીજેન યથાક્રમમ્ । બ્રહ્મા ચિત્તે વલે વિષ્ણુર્વૈનતેયઃ પરાક્રમે ।। ૨૮૮.

પ્રણવનો પાઠ પૂર્ણ કર્યા પછી, પોતાના મંત્ર પ્રમાણે: મનમાં બ્રહ્મા, શક્તિમાં વિષ્ણુ, અને પરાક્રમમાં ગરુડ.

પાર્શ્વે રુદ્રા ગુરુર્બુદ્ધૌ વિશ્વેદેવાશ્ચ મર્મસુ । દૃગાવર્ત્તે દૃશીન્દ્વર્કૌ કર્ણયોરશ્વિનૌ તથા ।। ૨૮૮.

પાશ્વે રુદ્રો, બુદ્ધિમાં ગુરુ, મર્મસ્થળમાં વિશ્વદેવતાઓ, આંખોમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર, અને કાનમાં અશ્વિનીકુમારો.

જઠરેઽગ્નિઃ સ્વધા સ્વેદે વાગ્જિહ્વાયાં જવેઽનિલઃ । પૃષ્ઠતો નાકપૃષ્ઠસ્તુ ખુરાગ્રે સર્વપર્વતા ।। ૨૮૮.

પેટમાં અગ્નિ, પસીનામાં સ્વધા, જીભમાં વાક, ઝડપમાં વાયુ, પીઠ પાછળ આકાશ, અને ખુરાની ટોચે બધા પર્વતો.

તારાશ્ચ રોમકૂપેષુ હૃદિ ચાન્દ્રમસી કલા । તેજસ્યગ્નીરતિઃ શ્રોણ્યાં લલાટે ચ જગત્પતિઃ ।। ૨૮૮.

તારાઓ ત્વચાના રોમકૂપમાં વસે છે; હૃદયમાં ચંદ્રકિરણ, શરિરમાં અગ્નિની પ્રસન્નતા, અને મસ્તક પર જગતના સ્વામી.

ગ્રહાશ્ચ હેષિતે ચૈવ તથૈવોરસિ વાસુકિઃ । ઉપોષિતોઽર્ચ્ચયેત્ સાદી હયં દક્ષશ્રુતૌ જપેત્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની હીંકારમાં ગ્રહો, અને છાતી પર વાસુકિ છે; ઉપવાસ કર્યા પછી ઘોડાની પૂજા કરવી, અને તેના કાનમાં दक्ष સ્તોત્રનો જપ કરવો.

હય ગન્ધર્વરાજસ્ત્વં શ્રૃણુષ્વ વચનં મમ । ગન્ધર્વકુલકજાતસ્ત્વં માભૂસ્ત્વં કુલદૂષકઃ ।। ૨૮૮.

હય, તું ગંધર્વોનો રાજા છે; મારા વચન સાંભળ. તું ગંધર્વકુળમાં જન્મેલ છે, તું કદી કુળની બદનામી ન કર.

દ્વિજાનાં સત્યવાક્યેન સોમસ્ય ગરુડસ્ય ચ । રુદ્રસ્ય વરુણસ્યૈવ પવનસ્ય બલેન ચ ।। ૨૮૮.

દ્વિજોના સત્યવચન, અને સોમ, ગરુડ, રુદ્ર, વરુણ અને પવનની શક્તિથી,

હુતાશનસ્ય દીપ્ત્યા ચ સ્મર જાતિ તુરઙ્ગમ । સ્મર રાજેન્દ્રપુત્રસ્ત્વં સત્યવાક્યમનુસ્મર ।। ૨૮૮.

હુતાશનના તેજથી, હય, તું તારી જાતિ યાદ રાખ; રાજપુત્ર છે એ યાદ રાખ, અને તારા કુળની સત્યવાણી પણ સ્મરણ કર.

સમર ત્વં વારુણીં કન્યાં સ્મર ત્વં કૌસ્તુભં મણિં । ક્ષીરોદસાગરે ચૈવ મથ્યમાને સુરાસુરૈઃ ।। ૨૮૮.

વરુણની કન્યા અને કૌસ્તુભ મણિનું સ્મરણ કર, જે ક્ષીરસાગરનું મથન થતાં દેવ અને દાનવો દ્વારા બહાર આવ્યું હતું.

તત્ર દેવકુલે જાતઃ સ્વવાક્યં પરિપાલય । કુલે જાતસ્ત્વમશ્વાનાં મિત્રં મે ભવ શાશ્વતમ્ ।। ૨૮૮.

દેવકુળમાં જન્મીને, તું તારી વાણીનું પાલન કર; ઘોડાકુળમાં જન્મીને, તું મારું શાશ્વત મિત્ર બન.

શ્રૃણુ મિત્ર ત્વમેતચ્ચ સિદ્ધો મે ભવ વાહન । વિજયં રક્ષ માઞ્ચૈવ સમરે સિદ્ધિમાવહ ।। ૨૮૮.

મિત્ર, આ પણ સાંભળ: તું મારું સદ્ગુણવાળું વાહન બન; મારી વિજયની રક્ષા કર, અને યુદ્ધમાં સફળતા લાવ.

તવ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય હતા દૈત્યાઃ સુરૈઃ પુરા । અધુના ત્વાં સમારુહ્ય જેષ્યામિ રિપુવાહિનીં ।। ૨૮૮.

પહેલાં દેવોએ તારી પીઠ પર સવાર થઈને દૈત્યોને હરાવ્યા હતા; હવે હું તારી પીઠ પર સવાર થઈને શત્રુઓને જીતવા જઈ રહ્યો છું.

પર્ય્યાનયેદ્ધયં સાદી વાહયેદ્ યુદ્ધતો જયઃ ।। ૨૮૮.

ઘોડાને પાછું ફેરવવું જોઈએ, અને યુદ્ધમાં સવાર થઈને વિજય મળે છે.

સઞ્જાતાઃ સ્વશરીરેણ દોષાઃ પ્રાયેણ વાજિનાં । હન્યન્તેઽતિપ્રયત્નેન ગુણાઃ સાદિવરૈઃ પુનઃ।। ૨૮૮.

ઘોડાની શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી ખામીઓ સામાન્ય રીતે ભારે મહેનતથી દૂર થાય છે; પરંતુ ગુણો, ભલે જન્મથી હોય, અવગણનાથી ફરી ગુમ થઈ જાય છે.

સહજા ઇવ દૃશ્યન્તે ગુણાઃ સાદિવરોદ્ભવાઃ । નાશયન્તિ ગુણાનન્યે સાદિનઃ સહજાનપિ ।। ૨૮૮.

તાલીમથી મળેલા ગુણો પણ સહજ જેવા દેખાય છે; જ્યારે બીજા, તાલીમ વગરના ઘોડા, જન્મજ ગુણો પણ નષ્ટ કરી શકે છે.