અગ્નિપુરાણમ્

તૈલમૂષણસંયુક્તં ગલગ્રહગદાપહમ્ । અષ્ટભિર્લવણૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નાઃ પાયયેદ્ઘૃતમ્ ।। ૨૮૭.

ગરમ તેલ ગળાની બીમારી દૂર કરે છે; આઠ પ્રકારના પીસેલા મીઠા સાથે ઘી આપવું, જે સ્પષ્ટતા આપે છે.

મૂત્રભઙ્ગેઽથ વા વીજં ક્કથિતં ત્રપૂષસ્ય ચ । ત્વગ્દોષેષુ પિવેન્નિમ્બં વૃષં વા ક્કથિતં દ્વિપઃ ।। ૨૮૭.

મૂત્રની તકલીફ કે વીર્ય માટે, એરંડાના બીજ લેવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; ચામડીના રોગોમાં નીમ લેવું જોઈએ, અને પુરૂષત્વ માટે હાથી શુભ માનવામાં આવે છે.

ગવાં મૂત્રં વિડ઼ઙ્ગાનિ કૃમિકોષ્ઠેષુ શસ્યતે । શ્રૃઙ્ગવેરકણાદ્રાક્ષાશર્કરાભિઃ શ્રૃતં પયઃ ।। ૨૮૭.

આંતરડામાં કીડા હોય ત્યારે ગાયનું મૂત્ર અને વિરંગા ઉપયોગી છે; આદુ, દ્રાક્ષ અને ખાંડ સાથે ઉકાળેલું દૂધ પણ લાભદાયી છે.

ક્ષતક્ષયકરં પાનં તથા માંસરસઃ શુભઃ । મુદ્‌ગોદનં વ્યોષયુતમરુચૌ તુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

ઝખમ અને ક્ષયને સાજા કરનાર પાનાં અને માંસનું રસ લાભદાયી છે; અરુચિમાં મુગ સાથે રાંધેલું ભાત અને મસાલા વાળું ભોજન પ્રશંસનીય છે.

ત્રિવૃદ્વ્યોષાગ્નિદન્ત્યર્કશ્યામાક્ષીરે ભપિપ્પલી । એતૈર્ગુલ્મહરઃ સ્નેહઃ કૃતશ્ચૈવ તથાપરઃ ।। ૨૮૭.

ત્રિવૃત, મસાલા, અગ્નિદંતી, અર્ક, શ્યામા, દૂધ અને પિપ્પલી સાથે બનાવેલો તેલ પેટના ગાંઠ માટે લાભદાયી છે, અને આવું જ બીજું તેલ પણ બનાવાય છે.

ભેદનદ્રાવણાભ્યઙ્ગસ્નેહપાનાનુવાસનૈઃ । સર્વાનેવ સમુત્પન્નાન્ વિદ્રવાન્ સમુપાહરેત્ ।। ૨૮૭.

બહિષ્કાર, પ્રવાહી બનાવનાર દવાઓ, મસાજ, તેલ પાનાં અને બસ્તીથી, બધા ઉત્પન્ન થયેલા પ્રવાહી રોગોનું ઉપચાર કરવું જોઈએ.

યષ્ટિકં મુદ્‌ગસૂપેન શારદેન તથા પિવેત્ । બાલવિલ્વૈસ્તથા લેપઃ કટુરોગેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૭.

શરદ ઋતુમાં યષ્ટિકા મુગના સૂપ સાથે પીવી જોઈએ; બાલ વિલ્વના ફળોનો લેપ તીવ્ર રોગોમાં લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગેન્દ્રયવૌ હિઙ્ગુ સરલં રજનીદ્વયમ્ । પૂર્વાહ્ણે પાયયેત્ પિણ્ડાત્ પિણ્ડાન્ સર્વશૂલોપશાન્તયે ।। ૨૮૭.

વિડંગ, ઇન્દ્રયવ, હિંગ, સરલ અને બંને પ્રકારની હળદર—આ બધાં પિંડ રૂપે સવારમાં આપવાથી બધા પ્રકારના પેટના દુખાવામાં રાહત મળે છે.

પ્રધાનભોજને તેષાં યષ્ટિકબ્રીહિશાલયઃ । મધ્યમૌ યવગોધૂમૌ યવગોધૂમૌ શેષા દન્તિનિ ચાધમાઃ ।। ૨૮૭.

મુખ્ય ભોજનમાં યષ્ટિકા, બ્રિહી અને શાલી ભાત લેવું; મધ્યમ ભોજનમાં જવાર અને ઘઉં; બાકી માટે જવાર અને ઘઉં ઓછા ગુણવત્તાવાળા છે, અને દંતિની પણ નીચા છે.

યવશ્ચૈવ તથૈવેક્ષુર્નાગાનાં બલવર્દ્ધનઃ । નાગાનાં યવસં શુષ્કં તથા ધાતુપ્રકોપણં ।। ૨૮૭.

જવાર અને ઈકશુ હાથીઓ માટે બળ વધારનાર છે; હાથીઓ માટે સુકાં જવારનું ઘાસ પણ શરીરના ધાતુઓમાં અસંતુલન લાવે છે.

મદક્ષીણસ્ય નાગસ્ય પયઃપાનં પ્રશસ્યતે । દીપનીયૈસ્તથા દ્રવ્યૈઃ શ્રૃતો માંસરસઃ શુભઃ ।। ૨૮૭.

મદથી કમજોર થયેલા હાથી માટે દૂધ પીવું લાભદાયી છે; એ જ રીતે, પાચનશક્તિ વધારનાર દવાઓ સાથે ઉકાળેલું માંસનું રસ પણ શુભ છે.

કટુમત્સ્યવિડ઼ઙ્ગાનિ ક્ષારઃ કોષાતકી પયઃ । હરિદ્રાચેતિ ધૂપોયં કુઞ્જરસ્ય જયાવહઃ ।। ૨૮૭.

તીક્ષ્ણ માછલી, વિરંગા, ક્ષાર, કોષાતકી, દૂધ અને હળદર—આ ધૂપ હાથી માટે વિજય લાવે છે.

પિપ્પલીતણ્ડુલાસ્તૈલં માધ્વીકં માક્ષઇકમ્ તથા । નેત્રયોઃ પરિષેકોયં દીપનીયઃ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

પિપ્પલી અને ચોખાનું તેલ, મધ અને શહદ—આ આંખ માટે ધોવાનું ઉત્તેજક અને લાભદાયી છે.

પુરીષઞ્જતનેત્રસ્તુ તથા પારાવતસ્ય ચ । ક્ષીરવૃક્ષકરીષાશ્ચ પ્રસન્નાયેષ્ટમઞ્જનં ।। ૨૮૭.

પારાવત અને કબૂતરની લાદ, તેમજ દૂધ આપતી વૃક્ષોની લાદ, સ્પષ્ટતા માટે શ્રેષ્ઠ અંજન માનવામાં આવે છે.

અનેનાઞ્જિનેત્રસ્તુ કરોતિ કદનં રણે । ઉત્‌પલાનિ ચ નીલાનિ સુસ્તન્તગરમેવ ચ ।। ૨૮૭.

આ અંજનથી આંખ યુદ્ધમાં તીવ્ર બની જાય છે; નિલા કમળ અને સારી રીતે વણેલું દોર પણ ઉપયોગી છે.

તણ્ડુલોદકપિષ્ટાનિ નેત્રનિર્વાપનં પરમ્ । નખવૃદ્ધૌ નખચ્છેદસ્તૈલસેકશ્ચ માસ્યપિ ।। ૨૮૭.

ચોખાનું લોટ પાણીમાં મિશ્ર કરીને આંખ ઠંડક માટે ઉત્તમ છે; નખ વધારવા માટે, માસમાં એકવાર નખ કાપી અને તેલ લગાવવું પણ લાભદાયી છે.

શય્યાસ્થાનં ભવેચ્ચાસ્ય કરીષૈઃ પાંશુભિસ્તથા । શરન્નિદાઘયોઃ સેકઃ સર્પિષા ચ તથેષ્યતે ।। ૨૮૭.

હાથીનું શયન સ્થાન લાદ અને માટીથી બનાવવું જોઈએ; શરદ અને ઉનાળામાં ઘીથી છાંટવું પણ યોગ્ય છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ અશ્વવાહનસારઞ્ચ વક્ષ્યે ચાશ્વચિકિત્સનમ્ । વાજિનાં સંગ્રહઃ કાર્યો ધર્મ્મકર્માર્થસિદ્ધયે ।। ૨૮૮.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘોડાની સંભાળ અને સારવારનું સાર જણાવું છું; ધર્મ, કર્મ અને સંપત્તિ માટે ઘોડાની સંભાળ લેવી જોઈએ.

અશ્વિની શ્રવણં હસ્તં ઉત્તરાત્રિતયન્તથા । નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ હયાનામાદિવાહને ।। ૨૮૮.

અશ્વિની, શ્રવણ, હસ્ત, ઉત્તર અને ત્રિતય નક્ષત્રો ઘોડા ચઢવાની શરૂઆત માટે શુભ છે.

હેમન્તઃ શિશિરશ્ચૈવ વસન્તશ્ચાશ્વાવાહને । ગ્રીષ્મે શરદિ વર્ષાસુ નિષિદ્ધં બાહનં હયે ।। ૨૮૮.

હેમંત, શિશિર અને વસંત ઋતુમાં ઘોડા પર સવાર થઈ શકાય છે; પણ ગ્રીષ્મ, શરદ અને વર્ષા ઋતુમાં ઘોડા પર સવાર થવું મનાઈ છે.

તીબ્રૈર્ન્ન ચ પરૈર્દ્દણ્ડૈરદેશે ન ચ તાડયેત્ । કીલાસ્થિસંકુલે ચૈવ વિષમે કણ્ટકાન્વિતે ।। ૨૮૮.

કોઈને કઠોર કે વધારે માર ન મારવો, અનુકૂળ ન હોય તે જગ્યાએ પણ મારવો નહીં; જ્યાં લાકડાં અને હાડકાં વધુ હોય, કે અણઘડ અને કાંટાવાળી જમીન હોય, ત્યાં પણ મારવું યોગ્ય નથી.

વાલુકાપઙ્કસંચ્છન્ને ગર્ત્તાગર્ત્તપ્રદૂષિતે । અચિત્તજ્ઞો વિનોપાયૈર્વાહનં કુરુતે તુ યઃ ।। ૨૮૮.

જ્યાં જમીન રેત કે કાદવથી ઢંકાયેલી હોય, અથવા ખાડા અને ખોતાંથી બગડેલી હોય, ત્યાં જો કોઈ બેદરકારીથી અથવા યોગ્ય રીતે વાહન ચલાવે છે, તો તે અજાણ છે.

સ વાહ્યતે હયેનૈવ પૃષ્ઠસ્થઃ કટિકાં વિના । છન્દં વિજ્ઞાપયેત્ કોપિ સુકૃતી ધીમતાં વરઃ ।। ૨૮૮.

જે ઘોડા પર પીઠ પર બેસી, પટ્ટા વગર સવાર થાય છે, તેને ઘોડાને પોતાની ઈચ્છા જણાવવી જોઈએ; સારા અને બુદ્ધિશાળી માણસ એ જ કરે છે.

અબ્યાસાદબિયોગાચ્ચ વિનાશાસ્ત્રં સ્વવાહકઃ । સ્નાતસ્ય પ્રાઙ્મુખસ્યાથ દેવાન્ વપુષિ યોજયેત્ ।। ૨૮૮.

અભ્યાસની કમી કે અલગ રહેવાથી, ઘોડો પોતાનું શીખેલું ભૂલી જાય છે; સ્નાન કર્યા પછી અને પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું કરીને, ઘોડાને દેવતાઓને અર્પણ કરવું જોઈએ.

પ્રણવાદિનમોન્તેન સ્વવીજેન યથાક્રમમ્ । બ્રહ્મા ચિત્તે વલે વિષ્ણુર્વૈનતેયઃ પરાક્રમે ।। ૨૮૮.

પ્રણવનો પાઠ પૂર્ણ કર્યા પછી, પોતાના મંત્ર પ્રમાણે: મનમાં બ્રહ્મા, શક્તિમાં વિષ્ણુ, અને પરાક્રમમાં ગરુડ.

પાર્શ્વે રુદ્રા ગુરુર્બુદ્ધૌ વિશ્વેદેવાશ્ચ મર્મસુ । દૃગાવર્ત્તે દૃશીન્દ્વર્કૌ કર્ણયોરશ્વિનૌ તથા ।। ૨૮૮.

પાશ્વે રુદ્રો, બુદ્ધિમાં ગુરુ, મર્મસ્થળમાં વિશ્વદેવતાઓ, આંખોમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર, અને કાનમાં અશ્વિનીકુમારો.

જઠરેઽગ્નિઃ સ્વધા સ્વેદે વાગ્જિહ્વાયાં જવેઽનિલઃ । પૃષ્ઠતો નાકપૃષ્ઠસ્તુ ખુરાગ્રે સર્વપર્વતા ।। ૨૮૮.

પેટમાં અગ્નિ, પસીનામાં સ્વધા, જીભમાં વાક, ઝડપમાં વાયુ, પીઠ પાછળ આકાશ, અને ખુરાની ટોચે બધા પર્વતો.

તારાશ્ચ રોમકૂપેષુ હૃદિ ચાન્દ્રમસી કલા । તેજસ્યગ્નીરતિઃ શ્રોણ્યાં લલાટે ચ જગત્પતિઃ ।। ૨૮૮.

તારાઓ ત્વચાના રોમકૂપમાં વસે છે; હૃદયમાં ચંદ્રકિરણ, શરિરમાં અગ્નિની પ્રસન્નતા, અને મસ્તક પર જગતના સ્વામી.

ગ્રહાશ્ચ હેષિતે ચૈવ તથૈવોરસિ વાસુકિઃ । ઉપોષિતોઽર્ચ્ચયેત્ સાદી હયં દક્ષશ્રુતૌ જપેત્ ।। ૨૮૮.

ઘોડાની હીંકારમાં ગ્રહો, અને છાતી પર વાસુકિ છે; ઉપવાસ કર્યા પછી ઘોડાની પૂજા કરવી, અને તેના કાનમાં दक्ष સ્તોત્રનો જપ કરવો.