અગ્નિપુરાણમ્

આયત્તં કુઞ્જરૈશ્ચૈવ વિજયં પૃથિવીક્ષિતાં । પાકલેષુ ચ સર્વેષુ કર્ત્તવ્યમનુવાસનં ।। ૨૮૭.

પૃથ્વી પર વિજય હાથીઓ પર આધાર રાખે છે; દરેક તૈયારીમાં યોગ્ય સંભાળ રાખવી જરૂરી છે.

ઘૃતતૈલપરીપાકં સ્થાનં વાતવિવર્જિતં । સ્કન્ધેષુ ચ ક્રિયા કાર્ય્યા તથા પાલકવન્નૃપાઃ ।। ૨૮૭.

ઘી અને તેલથી જગ્યા તૈયાર કરવી, જ્યાં પવન ન હોય; તેમનાં ખભા પર જરૂરી કામ કરવું, જેમ પાલક અને રાજાઓ માટે કહેવાયું છે.

ગોમૂત્રં પાણ્ડુરોગેષુ રજનીભ્યાં ઘૃતન્દ્વિજ । આનાહે તૈલસિક્તસ્ય નિષેકસ્તસ્ય શસ્યતે ।। ૨૮૭.

પાંડુરોગમાં ગાયનું મૂત્ર અને હળદર આપવી, દ્વિજ; ફૂલવા માટે તેલ છાંટવું અને લગાડવું જોઈએ.

લવણૈઃ પઞ્ચભિર્મ્મિશ્રા પ્રતિપાનાય વારુણી । વિડઙ્ગત્રિફલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ કવલાન્ કૃતાન્ ।। ૨૮૭.

પાંચ પ્રકારના મીઠા સાથે વરુણી પીવાનું આપવું; વિડંગ, ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી મીઠાથી બનેલા ગોળા મોઢા માટે આપવું.

મૃર્ચ્છાસુ ભોજયેન્નાગં ક્ષૌદ્રન્તોયઞ્ચ પાયયેત્ । અબ્યઙ્ગ શિરસઃ શુલે નસ્યઞ્ચૈવ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

બેહોશી આવે ત્યારે હાથીને મધ-પાણી પીવડાવવું; માથાના દુખાવામાં મસાજ અને નસ્ય કરવું યોગ્ય છે.

નાગાનાં સ્નેહપુટકઃ પાદરોગાનુપક્રમેત્ । પશ્ચાત્ કલ્કકષાયેણ શોધનઞ્ચ વિધીયતે ।। ૨૮૭.

હાથીઓના પગના રોગ માટે તેલની પોટલી લગાડવી; પછી પેસ્ટ અને કઢા વડે શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

શિખિતિત્તિરિલાવાનાં પિપ્પલીમરિચાન્વિતૈઃ । રસૈઃ સમ્ભોજ્યેન્નાગં વેપથુર્યસ્ય જાયતે ।। ૨૮૭.

કાંપતા હાથી માટે, મોર, ટીટોડી અને લાવા પક્ષીના રસમાં પિપળી અને મરી મિક્સ કરીને ખવડાવવું.

બાલવિલ્વં તથા લોધ્રં ધાતકી સિતયા સહ । અતીસારવિનાશાય પિણ્ડીં ભુઞ્જીત કુઞ્જરઃ ।। ૨૮૭.

નવાં બિલ્વ, લોધ્રા અને ધાતકી સાથે ખાંડ મિક્સ કરીને, આ પિંડ હાથીને દસ્ત દૂર કરવા માટે ખવડાવવો.

નસ્યં કરગ્રહે દેયં ઘૃતં લવણસંયુતમ્ । માગધીનાગરાજાજીયવાગૂર્મુસ્તસાધિતા ।। ૨૮૭.

સુંડમાં પકડની સમસ્યામાં, મીઠા સાથે ઘીનું નસ્ય આપવું; માગધી, નાગરાજ, અજમો, વાગૂર અને મુસ્તાથી ખીચડી બનાવવી.

ઉત્કર્ણકે તુ દાતવ્યા વારહઞ્ચ તથા રસમ્ । દશમૂલકુલત્થામ્લકાકમાચીવિપાચિતમ્ ।। ૨૮૭.

કાનના રોગમાં, દશમૂળ, કુલથ, ખટ્ટા કાકમાચી અને વિપાચિતથી બનાવેલો રસ અને પાણી આપવું.

તૈલમૂષણસંયુક્તં ગલગ્રહગદાપહમ્ । અષ્ટભિર્લવણૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નાઃ પાયયેદ્ઘૃતમ્ ।। ૨૮૭.

ગરમ તેલ ગળાની બીમારી દૂર કરે છે; આઠ પ્રકારના પીસેલા મીઠા સાથે ઘી આપવું, જે સ્પષ્ટતા આપે છે.

મૂત્રભઙ્ગેઽથ વા વીજં ક્કથિતં ત્રપૂષસ્ય ચ । ત્વગ્દોષેષુ પિવેન્નિમ્બં વૃષં વા ક્કથિતં દ્વિપઃ ।। ૨૮૭.

મૂત્રની તકલીફ કે વીર્ય માટે, એરંડાના બીજ લેવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; ચામડીના રોગોમાં નીમ લેવું જોઈએ, અને પુરૂષત્વ માટે હાથી શુભ માનવામાં આવે છે.

ગવાં મૂત્રં વિડ઼ઙ્ગાનિ કૃમિકોષ્ઠેષુ શસ્યતે । શ્રૃઙ્ગવેરકણાદ્રાક્ષાશર્કરાભિઃ શ્રૃતં પયઃ ।। ૨૮૭.

આંતરડામાં કીડા હોય ત્યારે ગાયનું મૂત્ર અને વિરંગા ઉપયોગી છે; આદુ, દ્રાક્ષ અને ખાંડ સાથે ઉકાળેલું દૂધ પણ લાભદાયી છે.

ક્ષતક્ષયકરં પાનં તથા માંસરસઃ શુભઃ । મુદ્‌ગોદનં વ્યોષયુતમરુચૌ તુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

ઝખમ અને ક્ષયને સાજા કરનાર પાનાં અને માંસનું રસ લાભદાયી છે; અરુચિમાં મુગ સાથે રાંધેલું ભાત અને મસાલા વાળું ભોજન પ્રશંસનીય છે.

ત્રિવૃદ્વ્યોષાગ્નિદન્ત્યર્કશ્યામાક્ષીરે ભપિપ્પલી । એતૈર્ગુલ્મહરઃ સ્નેહઃ કૃતશ્ચૈવ તથાપરઃ ।। ૨૮૭.

ત્રિવૃત, મસાલા, અગ્નિદંતી, અર્ક, શ્યામા, દૂધ અને પિપ્પલી સાથે બનાવેલો તેલ પેટના ગાંઠ માટે લાભદાયી છે, અને આવું જ બીજું તેલ પણ બનાવાય છે.

ભેદનદ્રાવણાભ્યઙ્ગસ્નેહપાનાનુવાસનૈઃ । સર્વાનેવ સમુત્પન્નાન્ વિદ્રવાન્ સમુપાહરેત્ ।। ૨૮૭.

બહિષ્કાર, પ્રવાહી બનાવનાર દવાઓ, મસાજ, તેલ પાનાં અને બસ્તીથી, બધા ઉત્પન્ન થયેલા પ્રવાહી રોગોનું ઉપચાર કરવું જોઈએ.

યષ્ટિકં મુદ્‌ગસૂપેન શારદેન તથા પિવેત્ । બાલવિલ્વૈસ્તથા લેપઃ કટુરોગેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૭.

શરદ ઋતુમાં યષ્ટિકા મુગના સૂપ સાથે પીવી જોઈએ; બાલ વિલ્વના ફળોનો લેપ તીવ્ર રોગોમાં લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગેન્દ્રયવૌ હિઙ્ગુ સરલં રજનીદ્વયમ્ । પૂર્વાહ્ણે પાયયેત્ પિણ્ડાત્ પિણ્ડાન્ સર્વશૂલોપશાન્તયે ।। ૨૮૭.

વિડંગ, ઇન્દ્રયવ, હિંગ, સરલ અને બંને પ્રકારની હળદર—આ બધાં પિંડ રૂપે સવારમાં આપવાથી બધા પ્રકારના પેટના દુખાવામાં રાહત મળે છે.

પ્રધાનભોજને તેષાં યષ્ટિકબ્રીહિશાલયઃ । મધ્યમૌ યવગોધૂમૌ યવગોધૂમૌ શેષા દન્તિનિ ચાધમાઃ ।। ૨૮૭.

મુખ્ય ભોજનમાં યષ્ટિકા, બ્રિહી અને શાલી ભાત લેવું; મધ્યમ ભોજનમાં જવાર અને ઘઉં; બાકી માટે જવાર અને ઘઉં ઓછા ગુણવત્તાવાળા છે, અને દંતિની પણ નીચા છે.

યવશ્ચૈવ તથૈવેક્ષુર્નાગાનાં બલવર્દ્ધનઃ । નાગાનાં યવસં શુષ્કં તથા ધાતુપ્રકોપણં ।। ૨૮૭.

જવાર અને ઈકશુ હાથીઓ માટે બળ વધારનાર છે; હાથીઓ માટે સુકાં જવારનું ઘાસ પણ શરીરના ધાતુઓમાં અસંતુલન લાવે છે.

મદક્ષીણસ્ય નાગસ્ય પયઃપાનં પ્રશસ્યતે । દીપનીયૈસ્તથા દ્રવ્યૈઃ શ્રૃતો માંસરસઃ શુભઃ ।। ૨૮૭.

મદથી કમજોર થયેલા હાથી માટે દૂધ પીવું લાભદાયી છે; એ જ રીતે, પાચનશક્તિ વધારનાર દવાઓ સાથે ઉકાળેલું માંસનું રસ પણ શુભ છે.

કટુમત્સ્યવિડ઼ઙ્ગાનિ ક્ષારઃ કોષાતકી પયઃ । હરિદ્રાચેતિ ધૂપોયં કુઞ્જરસ્ય જયાવહઃ ।। ૨૮૭.

તીક્ષ્ણ માછલી, વિરંગા, ક્ષાર, કોષાતકી, દૂધ અને હળદર—આ ધૂપ હાથી માટે વિજય લાવે છે.

પિપ્પલીતણ્ડુલાસ્તૈલં માધ્વીકં માક્ષઇકમ્ તથા । નેત્રયોઃ પરિષેકોયં દીપનીયઃ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

પિપ્પલી અને ચોખાનું તેલ, મધ અને શહદ—આ આંખ માટે ધોવાનું ઉત્તેજક અને લાભદાયી છે.

પુરીષઞ્જતનેત્રસ્તુ તથા પારાવતસ્ય ચ । ક્ષીરવૃક્ષકરીષાશ્ચ પ્રસન્નાયેષ્ટમઞ્જનં ।। ૨૮૭.

પારાવત અને કબૂતરની લાદ, તેમજ દૂધ આપતી વૃક્ષોની લાદ, સ્પષ્ટતા માટે શ્રેષ્ઠ અંજન માનવામાં આવે છે.

અનેનાઞ્જિનેત્રસ્તુ કરોતિ કદનં રણે । ઉત્‌પલાનિ ચ નીલાનિ સુસ્તન્તગરમેવ ચ ।। ૨૮૭.

આ અંજનથી આંખ યુદ્ધમાં તીવ્ર બની જાય છે; નિલા કમળ અને સારી રીતે વણેલું દોર પણ ઉપયોગી છે.

તણ્ડુલોદકપિષ્ટાનિ નેત્રનિર્વાપનં પરમ્ । નખવૃદ્ધૌ નખચ્છેદસ્તૈલસેકશ્ચ માસ્યપિ ।। ૨૮૭.

ચોખાનું લોટ પાણીમાં મિશ્ર કરીને આંખ ઠંડક માટે ઉત્તમ છે; નખ વધારવા માટે, માસમાં એકવાર નખ કાપી અને તેલ લગાવવું પણ લાભદાયી છે.

શય્યાસ્થાનં ભવેચ્ચાસ્ય કરીષૈઃ પાંશુભિસ્તથા । શરન્નિદાઘયોઃ સેકઃ સર્પિષા ચ તથેષ્યતે ।। ૨૮૭.

હાથીનું શયન સ્થાન લાદ અને માટીથી બનાવવું જોઈએ; શરદ અને ઉનાળામાં ઘીથી છાંટવું પણ યોગ્ય છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ અશ્વવાહનસારઞ્ચ વક્ષ્યે ચાશ્વચિકિત્સનમ્ । વાજિનાં સંગ્રહઃ કાર્યો ધર્મ્મકર્માર્થસિદ્ધયે ।। ૨૮૮.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું ઘોડાની સંભાળ અને સારવારનું સાર જણાવું છું; ધર્મ, કર્મ અને સંપત્તિ માટે ઘોડાની સંભાળ લેવી જોઈએ.

અશ્વિની શ્રવણં હસ્તં ઉત્તરાત્રિતયન્તથા । નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ હયાનામાદિવાહને ।। ૨૮૮.

અશ્વિની, શ્રવણ, હસ્ત, ઉત્તર અને ત્રિતય નક્ષત્રો ઘોડા ચઢવાની શરૂઆત માટે શુભ છે.