અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિફલા પિપ્પલી શુણ્ઠી સેવિતા ત્રિશતાવ્દકૃત્ । શતાવર્ય્યાઃ પૂર્વયોગઃ સહસ્રાયુર્બલાતિકૃત્ ।। ૨૮૬.

ત્રિફળા, પીપળી અને સુકું આદુ લેવું, તો ત્રણસો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે; શતાવરીની અગાઉની રીતથી હજાર વર્ષ અને વધારે શક્તિ મળે છે.

ચિત્રકેન તથા પૂર્વસ્તથા શુણ્ઠીવિડઙ્ગતઃ । લોહેન ભૃઙ્ગરાજેન બલયા નિમ્બપઞ્ચકૈઃ ।। ૨૮૬.

ચિત્રક, જેમ પહેલાં, અને સુકું આદુ, વિડંગ; લોહ, ભૃંગરાજ, બલ અને નીમના પાંચ ભાગ સાથે.

ખદિરેણ ચ નિર્ગુણ્ડ્યા કણ્ટકાર્ય્યાથ વાસકાત્ । વર્ષાભુવા તદ્રસૈર્વા ભાવિતો વટિકાકૃતઃ ।। ૨૮૬.

ખદિર, નિર્ગુંડી, કંટકારી અને વાસકાથી; અથવા વર્ષાભૂના રસથી તૈયાર કરેલી ગોળીઓ.

ચૂર્ણઙ્‌ઘૃતૈર્વા મધુના ગુડાદ્યૈર્વારિણા તથા । ૐ હ્રૂં સ ઇતિ મન્ત્રેણ મન્ત્રિતો યોગરાજકઃ ।। ૨૮૬.

ઘી, મધ, ગોળ અથવા પાણીમાં પાવડર મિક્સ કરીને, 'ઓમ હ્રૂં સ' મંત્રથી યોગરાજકને શुद्ध કરવો જોઈએ.

મૃતસઞ્જીવનીકલ્પો રોગમૃત્યુઞ્જયો ભવેત્ । સુરાસુરૈશ્ચ મુનિભિઃ સેવિતાઃ કલ્પસાગરાઃ ।। ૨૮૬.

આ દવા મૃતને જીવંત કરે છે અને રોગ તથા મૃત્યુ પર વિજય આપે છે; દેવો, દાનવો અને ઋષિઓએ આ દવાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે.

ગજાયુર્વેદં પ્રોવાચ પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજકં ।। ૨૮૬.

પાલકાપ્યએ હાથીઓ માટે આયુર્વેદ અને અંગરાજક શીખવાડ્યું હતું.

પાલકાપ્ય ઉવાચ ગજલક્ષઅમ ચિકિત્સાઞ્ચ લોમપાદ વદામિ તે । દીર્ઘહસ્તા મહોચ્છ્‌વાસાઃ પ્રશસ્તાસ્તે સહિષ્ણવઃ ।। ૨૮૭.

પાલકાપ્યએ કહ્યું: લોમપાદ, હું તને હાથીઓના લક્ષણો અને સારવાર વિશે કહું છું; લાંબા સુંડ અને ઊંડા શ્વાસવાળા હાથીઓ શ્રેષ્ઠ અને સહનશીલ હોય છે.

વિંશત્યષ્ટાદશનખાઃ શીતકાલમદાશ્ચ યે । દક્ષિણઞ્ચોન્નતન્દન્તં વૃંહિતં જલદોપમં ।। ૨૮૭.

જે હાથીઓ પાસે વીસ કે અઢાર નખ હોય છે, ઠંડા સમયમાં સક્રિય રહે છે, જમણી દાંત ઊંચી હોય છે અને શરીર મજબૂત અને વાદળ જેવું હોય છે—

હસ્તિન્યઃ પાર્શ્વગર્ભિણ્યો યે ચ મૂઢા મતઙ્ગજાઃ । વર્ણં સત્વં બલં રૂપં કાન્તિઃ સંહનનઞ્જવઃ ।। ૨૮૭.

ગર્ભવતી હસ્તિનીઓ અને હાથીઓમાં ગૂંચવાયેલા જે હોય છે: તેમનો રંગ, સ્વભાવ, શક્તિ, આકાર, તેજ, ગઠન અને ઝડપ—

સપ્તસ્થિતો ગજશ્વેદૃક્ સઙ્‌ગ્રામેરીઞ્જયેત્સ ચ । કુઞ્જરાઃ પરમા શોભા શિવિરસ્ય બલસ્ય ચ ।। ૨૮૭.

જે હાથીના સાત જગ્યાએ પસીનો આવે છે, તે યુદ્ધમાં જીતે છે; હાથીઓ સૈન્યની સૌથી મોટી શાન અને શક્તિ છે.

આયત્તં કુઞ્જરૈશ્ચૈવ વિજયં પૃથિવીક્ષિતાં । પાકલેષુ ચ સર્વેષુ કર્ત્તવ્યમનુવાસનં ।। ૨૮૭.

પૃથ્વી પર વિજય હાથીઓ પર આધાર રાખે છે; દરેક તૈયારીમાં યોગ્ય સંભાળ રાખવી જરૂરી છે.

ઘૃતતૈલપરીપાકં સ્થાનં વાતવિવર્જિતં । સ્કન્ધેષુ ચ ક્રિયા કાર્ય્યા તથા પાલકવન્નૃપાઃ ।। ૨૮૭.

ઘી અને તેલથી જગ્યા તૈયાર કરવી, જ્યાં પવન ન હોય; તેમનાં ખભા પર જરૂરી કામ કરવું, જેમ પાલક અને રાજાઓ માટે કહેવાયું છે.

ગોમૂત્રં પાણ્ડુરોગેષુ રજનીભ્યાં ઘૃતન્દ્વિજ । આનાહે તૈલસિક્તસ્ય નિષેકસ્તસ્ય શસ્યતે ।। ૨૮૭.

પાંડુરોગમાં ગાયનું મૂત્ર અને હળદર આપવી, દ્વિજ; ફૂલવા માટે તેલ છાંટવું અને લગાડવું જોઈએ.

લવણૈઃ પઞ્ચભિર્મ્મિશ્રા પ્રતિપાનાય વારુણી । વિડઙ્ગત્રિફલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ કવલાન્ કૃતાન્ ।। ૨૮૭.

પાંચ પ્રકારના મીઠા સાથે વરુણી પીવાનું આપવું; વિડંગ, ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી મીઠાથી બનેલા ગોળા મોઢા માટે આપવું.

મૃર્ચ્છાસુ ભોજયેન્નાગં ક્ષૌદ્રન્તોયઞ્ચ પાયયેત્ । અબ્યઙ્ગ શિરસઃ શુલે નસ્યઞ્ચૈવ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

બેહોશી આવે ત્યારે હાથીને મધ-પાણી પીવડાવવું; માથાના દુખાવામાં મસાજ અને નસ્ય કરવું યોગ્ય છે.

નાગાનાં સ્નેહપુટકઃ પાદરોગાનુપક્રમેત્ । પશ્ચાત્ કલ્કકષાયેણ શોધનઞ્ચ વિધીયતે ।। ૨૮૭.

હાથીઓના પગના રોગ માટે તેલની પોટલી લગાડવી; પછી પેસ્ટ અને કઢા વડે શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

શિખિતિત્તિરિલાવાનાં પિપ્પલીમરિચાન્વિતૈઃ । રસૈઃ સમ્ભોજ્યેન્નાગં વેપથુર્યસ્ય જાયતે ।। ૨૮૭.

કાંપતા હાથી માટે, મોર, ટીટોડી અને લાવા પક્ષીના રસમાં પિપળી અને મરી મિક્સ કરીને ખવડાવવું.

બાલવિલ્વં તથા લોધ્રં ધાતકી સિતયા સહ । અતીસારવિનાશાય પિણ્ડીં ભુઞ્જીત કુઞ્જરઃ ।। ૨૮૭.

નવાં બિલ્વ, લોધ્રા અને ધાતકી સાથે ખાંડ મિક્સ કરીને, આ પિંડ હાથીને દસ્ત દૂર કરવા માટે ખવડાવવો.

નસ્યં કરગ્રહે દેયં ઘૃતં લવણસંયુતમ્ । માગધીનાગરાજાજીયવાગૂર્મુસ્તસાધિતા ।। ૨૮૭.

સુંડમાં પકડની સમસ્યામાં, મીઠા સાથે ઘીનું નસ્ય આપવું; માગધી, નાગરાજ, અજમો, વાગૂર અને મુસ્તાથી ખીચડી બનાવવી.

ઉત્કર્ણકે તુ દાતવ્યા વારહઞ્ચ તથા રસમ્ । દશમૂલકુલત્થામ્લકાકમાચીવિપાચિતમ્ ।। ૨૮૭.

કાનના રોગમાં, દશમૂળ, કુલથ, ખટ્ટા કાકમાચી અને વિપાચિતથી બનાવેલો રસ અને પાણી આપવું.

તૈલમૂષણસંયુક્તં ગલગ્રહગદાપહમ્ । અષ્ટભિર્લવણૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નાઃ પાયયેદ્ઘૃતમ્ ।। ૨૮૭.

ગરમ તેલ ગળાની બીમારી દૂર કરે છે; આઠ પ્રકારના પીસેલા મીઠા સાથે ઘી આપવું, જે સ્પષ્ટતા આપે છે.

મૂત્રભઙ્ગેઽથ વા વીજં ક્કથિતં ત્રપૂષસ્ય ચ । ત્વગ્દોષેષુ પિવેન્નિમ્બં વૃષં વા ક્કથિતં દ્વિપઃ ।। ૨૮૭.

મૂત્રની તકલીફ કે વીર્ય માટે, એરંડાના બીજ લેવાનું કહેવામાં આવ્યું છે; ચામડીના રોગોમાં નીમ લેવું જોઈએ, અને પુરૂષત્વ માટે હાથી શુભ માનવામાં આવે છે.

ગવાં મૂત્રં વિડ઼ઙ્ગાનિ કૃમિકોષ્ઠેષુ શસ્યતે । શ્રૃઙ્ગવેરકણાદ્રાક્ષાશર્કરાભિઃ શ્રૃતં પયઃ ।। ૨૮૭.

આંતરડામાં કીડા હોય ત્યારે ગાયનું મૂત્ર અને વિરંગા ઉપયોગી છે; આદુ, દ્રાક્ષ અને ખાંડ સાથે ઉકાળેલું દૂધ પણ લાભદાયી છે.

ક્ષતક્ષયકરં પાનં તથા માંસરસઃ શુભઃ । મુદ્‌ગોદનં વ્યોષયુતમરુચૌ તુ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

ઝખમ અને ક્ષયને સાજા કરનાર પાનાં અને માંસનું રસ લાભદાયી છે; અરુચિમાં મુગ સાથે રાંધેલું ભાત અને મસાલા વાળું ભોજન પ્રશંસનીય છે.

ત્રિવૃદ્વ્યોષાગ્નિદન્ત્યર્કશ્યામાક્ષીરે ભપિપ્પલી । એતૈર્ગુલ્મહરઃ સ્નેહઃ કૃતશ્ચૈવ તથાપરઃ ।। ૨૮૭.

ત્રિવૃત, મસાલા, અગ્નિદંતી, અર્ક, શ્યામા, દૂધ અને પિપ્પલી સાથે બનાવેલો તેલ પેટના ગાંઠ માટે લાભદાયી છે, અને આવું જ બીજું તેલ પણ બનાવાય છે.

ભેદનદ્રાવણાભ્યઙ્ગસ્નેહપાનાનુવાસનૈઃ । સર્વાનેવ સમુત્પન્નાન્ વિદ્રવાન્ સમુપાહરેત્ ।। ૨૮૭.

બહિષ્કાર, પ્રવાહી બનાવનાર દવાઓ, મસાજ, તેલ પાનાં અને બસ્તીથી, બધા ઉત્પન્ન થયેલા પ્રવાહી રોગોનું ઉપચાર કરવું જોઈએ.

યષ્ટિકં મુદ્‌ગસૂપેન શારદેન તથા પિવેત્ । બાલવિલ્વૈસ્તથા લેપઃ કટુરોગેષુ શસ્યતે ।। ૨૮૭.

શરદ ઋતુમાં યષ્ટિકા મુગના સૂપ સાથે પીવી જોઈએ; બાલ વિલ્વના ફળોનો લેપ તીવ્ર રોગોમાં લાભદાયી છે.

વિડઙ્ગેન્દ્રયવૌ હિઙ્ગુ સરલં રજનીદ્વયમ્ । પૂર્વાહ્ણે પાયયેત્ પિણ્ડાત્ પિણ્ડાન્ સર્વશૂલોપશાન્તયે ।। ૨૮૭.

વિડંગ, ઇન્દ્રયવ, હિંગ, સરલ અને બંને પ્રકારની હળદર—આ બધાં પિંડ રૂપે સવારમાં આપવાથી બધા પ્રકારના પેટના દુખાવામાં રાહત મળે છે.

પ્રધાનભોજને તેષાં યષ્ટિકબ્રીહિશાલયઃ । મધ્યમૌ યવગોધૂમૌ યવગોધૂમૌ શેષા દન્તિનિ ચાધમાઃ ।। ૨૮૭.

મુખ્ય ભોજનમાં યષ્ટિકા, બ્રિહી અને શાલી ભાત લેવું; મધ્યમ ભોજનમાં જવાર અને ઘઉં; બાકી માટે જવાર અને ઘઉં ઓછા ગુણવત્તાવાળા છે, અને દંતિની પણ નીચા છે.