અગ્નિપુરાણમ્

કર્ષં ભૃઙ્ગરસેનાપિ રોગજીચ્ચામરો ભવેત્ । રુદન્તિકાજ્યમધુભુક્ દુગ્ધભોજી ચ મૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસનું એક કર્ષ પીવાથી રોગ અને વાળ સફેદ ન થાય; રુદંતિકા કાજલ મધ સાથે ખાઈ અને દૂધ ખાવું, તો મૃત્યુને જીતે છે.

કર્ષચૂર્ણં હરીતક્યા ભાવિતં ભૃઙ્ગરાડ્રસૈઃ । ઘૃતેન મધુના સેવ્ય ત્રિશતાયુશ્ચ રોગજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસમાં ભવિત હરિતકીનો પાવડર એક કર્ષ, ઘી અને મધ સાથે લઈએ તો ત્રણસો વર્ષ જીવે છે અને રોગને જીતે છે.

વારાહિકા ભૃઙ્ગરસં લોહચૂર્ણં શતાવરી । સાજ્યં કર્ષં પઞ્ચશતી કાર્ત્તચૂર્ણં શતાવરી ।। ૨૮૬.

વારાહિકા, ભૃંગરાજનો રસ, લોહનો પાવડર, શતાવરી અને ઘી, એક કર્ષ; એ રીતે તૈયાર કરેલી શતાવરીનો પાવડર લેતો માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

ભાવિતં ભૃઙ્ગરાજેન મધ્વાજ્યન્ત્રિશતી ભવેત્ । તામ્રં મૃતં મૃતતુલ્યં ગન્ધકઞ્ચ કુમારિકા ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજ, મધ અને ઘી સાથે તૈયાર કરેલું, ત્રણસો વર્ષ જીવે છે; તામ્ર, મૃત (શુદ્ધ કરેલું), ગંધક અને કુમારી (અલોય) પણ.

રસૈવિમૃજ્ય દ્વે ગુઞ્જે સાજ્યં પઞ્ચશતાબ્દવાન્ । અશ્વગન્ધા પલં તૈલં સાજ્યંખણ્ડં શતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

પારદ સાથે રગડેલા બે ગુંજાં ઘી સાથે લઈએ તો પાંચસો વર્ષ જીવે છે; અશ્વગંધાનો પલાં તેલ, ઘી અને ખાંડ સાથે લઈએ તો એકસો વર્ષ જીવે છે.

પલમ્પુનર્ન્નવાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । અશોકચૂર્ણસ્ય પલં મધ્વાજ્યં પયસાર્ત્તિન્ત્ ।। ૨૮૬.

પુનર્નવાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે પીવો; અને અશોકનો પલાં પાવડર પણ મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એ રીતે પીવો.

તિલસ્ય તૈલં સમધુ નસ્યાત્ કૃષ્ણકચઃ શતી । કર્ષમક્ષં સમધ્વાજ્યં શતાયુઃ પયસા પિવન્ ।। ૨૮૬.

તિલનું તેલ મધ સાથે નસ્ય તરીકે ઉપયોગ કરવાથી વાળ સો વર્ષ સુધી કાળા રહે છે; એક કર્ષ અક્ષ મધ અને ઘી સાથે, દૂધમાં પીવાથી સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે.

અભયં સગુડઞ્જગ્ધ્વા ઘૃતેન મધુરાદિભિઃ । દુગ્ધાન્નભુક્ કૃષ્ણકેશોઽરોગી પઞ્ચશતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

હરિતકી ગુડ સાથે, ઘી અને મીઠા પદાર્થો સાથે ખાઈ, દૂધ અને ભાત ખાવું, તો વાળ કાળા, રોગમુક્ત અને પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

પલઙ્કુષ્માણ્ડિકાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । માસં દુગ્ધાન્નભોજી ચ સહસ્રાયુવિંશોગવાન્ ।। ૨૮૬.

કુસ્માંડિકાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એક મહિનો પીવો અને દૂધ-ભાત ખાવું, તો માણસ હજાર વર્ષ જીવે છે અને શક્તિ મેળવે છે.

શાલૂકચૂર્ણં ભૃઙ્ગાજ્યં સમધ્વાજ્યં શતાબ્દકૃતં । કટુતુમ્બીતૈલનસ્યં કર્ષં શતદ્વયાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

શાલૂકાનો પાવડર ભૃંગરાજ ઘી અને મધ સાથે તૈયાર કરેલું, સો વર્ષ માટે; કટુતુંબીના તેલનું નસ્ય, એક કર્ષ, તો બે સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે.

ત્રિફલા પિપ્પલી શુણ્ઠી સેવિતા ત્રિશતાવ્દકૃત્ । શતાવર્ય્યાઃ પૂર્વયોગઃ સહસ્રાયુર્બલાતિકૃત્ ।। ૨૮૬.

ત્રિફળા, પીપળી અને સુકું આદુ લેવું, તો ત્રણસો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે; શતાવરીની અગાઉની રીતથી હજાર વર્ષ અને વધારે શક્તિ મળે છે.

ચિત્રકેન તથા પૂર્વસ્તથા શુણ્ઠીવિડઙ્ગતઃ । લોહેન ભૃઙ્ગરાજેન બલયા નિમ્બપઞ્ચકૈઃ ।। ૨૮૬.

ચિત્રક, જેમ પહેલાં, અને સુકું આદુ, વિડંગ; લોહ, ભૃંગરાજ, બલ અને નીમના પાંચ ભાગ સાથે.

ખદિરેણ ચ નિર્ગુણ્ડ્યા કણ્ટકાર્ય્યાથ વાસકાત્ । વર્ષાભુવા તદ્રસૈર્વા ભાવિતો વટિકાકૃતઃ ।। ૨૮૬.

ખદિર, નિર્ગુંડી, કંટકારી અને વાસકાથી; અથવા વર્ષાભૂના રસથી તૈયાર કરેલી ગોળીઓ.

ચૂર્ણઙ્‌ઘૃતૈર્વા મધુના ગુડાદ્યૈર્વારિણા તથા । ૐ હ્રૂં સ ઇતિ મન્ત્રેણ મન્ત્રિતો યોગરાજકઃ ।। ૨૮૬.

ઘી, મધ, ગોળ અથવા પાણીમાં પાવડર મિક્સ કરીને, 'ઓમ હ્રૂં સ' મંત્રથી યોગરાજકને શुद्ध કરવો જોઈએ.

મૃતસઞ્જીવનીકલ્પો રોગમૃત્યુઞ્જયો ભવેત્ । સુરાસુરૈશ્ચ મુનિભિઃ સેવિતાઃ કલ્પસાગરાઃ ।। ૨૮૬.

આ દવા મૃતને જીવંત કરે છે અને રોગ તથા મૃત્યુ પર વિજય આપે છે; દેવો, દાનવો અને ઋષિઓએ આ દવાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે.

ગજાયુર્વેદં પ્રોવાચ પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજકં ।। ૨૮૬.

પાલકાપ્યએ હાથીઓ માટે આયુર્વેદ અને અંગરાજક શીખવાડ્યું હતું.

પાલકાપ્ય ઉવાચ ગજલક્ષઅમ ચિકિત્સાઞ્ચ લોમપાદ વદામિ તે । દીર્ઘહસ્તા મહોચ્છ્‌વાસાઃ પ્રશસ્તાસ્તે સહિષ્ણવઃ ।। ૨૮૭.

પાલકાપ્યએ કહ્યું: લોમપાદ, હું તને હાથીઓના લક્ષણો અને સારવાર વિશે કહું છું; લાંબા સુંડ અને ઊંડા શ્વાસવાળા હાથીઓ શ્રેષ્ઠ અને સહનશીલ હોય છે.

વિંશત્યષ્ટાદશનખાઃ શીતકાલમદાશ્ચ યે । દક્ષિણઞ્ચોન્નતન્દન્તં વૃંહિતં જલદોપમં ।। ૨૮૭.

જે હાથીઓ પાસે વીસ કે અઢાર નખ હોય છે, ઠંડા સમયમાં સક્રિય રહે છે, જમણી દાંત ઊંચી હોય છે અને શરીર મજબૂત અને વાદળ જેવું હોય છે—

હસ્તિન્યઃ પાર્શ્વગર્ભિણ્યો યે ચ મૂઢા મતઙ્ગજાઃ । વર્ણં સત્વં બલં રૂપં કાન્તિઃ સંહનનઞ્જવઃ ।। ૨૮૭.

ગર્ભવતી હસ્તિનીઓ અને હાથીઓમાં ગૂંચવાયેલા જે હોય છે: તેમનો રંગ, સ્વભાવ, શક્તિ, આકાર, તેજ, ગઠન અને ઝડપ—

સપ્તસ્થિતો ગજશ્વેદૃક્ સઙ્‌ગ્રામેરીઞ્જયેત્સ ચ । કુઞ્જરાઃ પરમા શોભા શિવિરસ્ય બલસ્ય ચ ।। ૨૮૭.

જે હાથીના સાત જગ્યાએ પસીનો આવે છે, તે યુદ્ધમાં જીતે છે; હાથીઓ સૈન્યની સૌથી મોટી શાન અને શક્તિ છે.

આયત્તં કુઞ્જરૈશ્ચૈવ વિજયં પૃથિવીક્ષિતાં । પાકલેષુ ચ સર્વેષુ કર્ત્તવ્યમનુવાસનં ।। ૨૮૭.

પૃથ્વી પર વિજય હાથીઓ પર આધાર રાખે છે; દરેક તૈયારીમાં યોગ્ય સંભાળ રાખવી જરૂરી છે.

ઘૃતતૈલપરીપાકં સ્થાનં વાતવિવર્જિતં । સ્કન્ધેષુ ચ ક્રિયા કાર્ય્યા તથા પાલકવન્નૃપાઃ ।। ૨૮૭.

ઘી અને તેલથી જગ્યા તૈયાર કરવી, જ્યાં પવન ન હોય; તેમનાં ખભા પર જરૂરી કામ કરવું, જેમ પાલક અને રાજાઓ માટે કહેવાયું છે.

ગોમૂત્રં પાણ્ડુરોગેષુ રજનીભ્યાં ઘૃતન્દ્વિજ । આનાહે તૈલસિક્તસ્ય નિષેકસ્તસ્ય શસ્યતે ।। ૨૮૭.

પાંડુરોગમાં ગાયનું મૂત્ર અને હળદર આપવી, દ્વિજ; ફૂલવા માટે તેલ છાંટવું અને લગાડવું જોઈએ.

લવણૈઃ પઞ્ચભિર્મ્મિશ્રા પ્રતિપાનાય વારુણી । વિડઙ્ગત્રિફલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ કવલાન્ કૃતાન્ ।। ૨૮૭.

પાંચ પ્રકારના મીઠા સાથે વરુણી પીવાનું આપવું; વિડંગ, ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી મીઠાથી બનેલા ગોળા મોઢા માટે આપવું.

મૃર્ચ્છાસુ ભોજયેન્નાગં ક્ષૌદ્રન્તોયઞ્ચ પાયયેત્ । અબ્યઙ્ગ શિરસઃ શુલે નસ્યઞ્ચૈવ પ્રશસ્યતે ।। ૨૮૭.

બેહોશી આવે ત્યારે હાથીને મધ-પાણી પીવડાવવું; માથાના દુખાવામાં મસાજ અને નસ્ય કરવું યોગ્ય છે.

નાગાનાં સ્નેહપુટકઃ પાદરોગાનુપક્રમેત્ । પશ્ચાત્ કલ્કકષાયેણ શોધનઞ્ચ વિધીયતે ।। ૨૮૭.

હાથીઓના પગના રોગ માટે તેલની પોટલી લગાડવી; પછી પેસ્ટ અને કઢા વડે શુદ્ધિ કરવી જોઈએ.

શિખિતિત્તિરિલાવાનાં પિપ્પલીમરિચાન્વિતૈઃ । રસૈઃ સમ્ભોજ્યેન્નાગં વેપથુર્યસ્ય જાયતે ।। ૨૮૭.

કાંપતા હાથી માટે, મોર, ટીટોડી અને લાવા પક્ષીના રસમાં પિપળી અને મરી મિક્સ કરીને ખવડાવવું.

બાલવિલ્વં તથા લોધ્રં ધાતકી સિતયા સહ । અતીસારવિનાશાય પિણ્ડીં ભુઞ્જીત કુઞ્જરઃ ।। ૨૮૭.

નવાં બિલ્વ, લોધ્રા અને ધાતકી સાથે ખાંડ મિક્સ કરીને, આ પિંડ હાથીને દસ્ત દૂર કરવા માટે ખવડાવવો.

નસ્યં કરગ્રહે દેયં ઘૃતં લવણસંયુતમ્ । માગધીનાગરાજાજીયવાગૂર્મુસ્તસાધિતા ।। ૨૮૭.

સુંડમાં પકડની સમસ્યામાં, મીઠા સાથે ઘીનું નસ્ય આપવું; માગધી, નાગરાજ, અજમો, વાગૂર અને મુસ્તાથી ખીચડી બનાવવી.