અગ્નિપુરાણમ્

સર્વરોગહરાઃ સર્વયોગાગ્ર્યાઃ સુશ્રુતેન હિ ।। ૨૮૫.

આ બધા યોગો, સુશ્રુત દ્વારા પ્રશંસિત, શ્રેષ્ઠ છે અને બધા રોગ દૂર કરે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ કલ્પાન્મૃત્યુઞ્ચયાન્વક્ષ્યે હ્યાયુર્દ્દાન્રોગમર્દ્દનાન્ । ત્રિશતી રોગહા સેવ્યા મધ્વાજ્યત્રિફલામૃતા ।। ૨૮૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું મૃત્યુ જીતવા, આયુષ્ય વધારવા અને રોગ દૂર કરવાની રીતો કહું છું; ત્રિશતી, મધ, ઘી, ત્રિફળા અને અમૃતા સાથે ઉપયોગ કરવી, રોગ દૂર કરે છે.

પલં પલાર્દ્ધં કર્ષં વા ત્રિફલાં સકલાં તથા । વિલ્વતૈલસ્ય નસ્યઞ્ચ માસં પઞ્ચશતી કવિ ।। ૨૮૬.

એક પલાં, અડધું પલાં અથવા કર્ષ ત્રિફળા, અને બિલ્વના તેલનું નસ્ય, પાંચ મહિના સુધી ઉપયોગ કરવો, હે કવિ.

રીગાપમૃત્યુબલિજત્ તિલં ભલ્લાતકં તથા । પઞ્ચાઙ્ગં વાકુચીચૂર્ણં ષણ્માસં શકદિરોદકૈઃ ।। ૨૮૬.

અકાળ મૃત્યુ જીતવા માટે, તલ અને ભલ્લાતક, વાકુચીનું પાંચ અંગોનું ચૂર્ણ, છ મહિના સુધી, શેરડીના રસ સાથે ઉપયોગ કરવું.

ક્કાથૈઃ કુષ્ઠઞ્જયેત્ સેવ્યં ચૂર્ણં લીલકુરુણ્ટજમ્ । ક્ષીરેણ મધુના વાપિ શતાયુઃ ખણ્ડદુગ્ધભુક્ ।। ૨૮૬.

કશાયથી કુષ્ટ રોગ જીતવો; લીલા અને કુરુણ્ટજનું ચૂર્ણ, દૂધ અથવા મધ સાથે, અથવા ખંડદૂધ ખાવનાર, શતાયુ માટે ઉપયોગ કરવું.

મધ્વાજ્યશુણ્ઠીં સંસેવ્ય પલં પ્રાતઃ સ મૃત્યુજિત્ । બલીપલિતજિજ્જીવેન્માણ્ડૂકી ચૂર્ણદુગ્ધપાઃ ।। ૨૮૬.

મધ, ઘી અને સુકું આદુ એક પલાં સવારે લઈએ તો એ માણસ મૃત્યુને જીતે છે; મંડૂકીનો પાવડર દૂધ સાથે પીવાથી એ મજબૂત, વાળ સફેદ ન થાય અને લાંબું જીવન મેળવે છે.

ઉચ્ચટામધુના કર્ષ પયઃપા મૃત્યુજિન્નરઃ । મધ્વાજ્યૈઃ પયસા વાપિ નિર્ગુણ્ડી રોગમૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ઉચ્ચટાનું એક કર્ષ મધ અને દૂધ સાથે પીવાથી માણસ મૃત્યુને જીતે છે; તેમ જ મધ, ઘી અથવા દૂધ સાથે નિર્ગુંડી રોગ અને મૃત્યુને જીતે છે.

પલાશતૈલં કર્ષૈકં ષણ્માસં મધુના પિવેત્ । દુગ્ધભોજી પઞ્ચશતી સહસ્રાયુર્ભ્વેન્નરઃ ।। ૨૮૬.

પલાશના તેલનું એક કર્ષ મધ સાથે છ મહિના પીવું અને દૂધ ખાવું, તો એ માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે અને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મેળવે છે.

જ્યોતિષ્મતીપત્રરસં પયસા ત્રિફલાં પિવેત્ । મધુનાજ્યન્તતસ્તદ્વત્ શતાવર્ય્યા રજઃ પલં ।। ૨૮૬.

જ્યોતિસ્મતીના પાનનો રસ દૂધ સાથે અને ત્રિફળા પીવી; પછી મધ અને ઘી સાથે, અને શતાવરીનો પલાં પાવડર પણ એ રીતે લેવું.

ક્ષૌદ્રાજ્યૈઃ પયસા વાપિ નિર્ગુણ્‌ડી રોગમૃત્યુજિત્ । રુદન્તિકાકજ્યમધુભુક્ દુગ્ધભોજી ચ મૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

મધ, ઘી અથવા દૂધ સાથે નિર્ગુંડી રોગ અને મૃત્યુને જીતે છે; રુદંતિકા કાજલ મધ સાથે ખાઈ અને દૂધ ખાવું, તો મૃત્યુને જીતે છે.

કર્ષં ભૃઙ્ગરસેનાપિ રોગજીચ્ચામરો ભવેત્ । રુદન્તિકાજ્યમધુભુક્ દુગ્ધભોજી ચ મૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસનું એક કર્ષ પીવાથી રોગ અને વાળ સફેદ ન થાય; રુદંતિકા કાજલ મધ સાથે ખાઈ અને દૂધ ખાવું, તો મૃત્યુને જીતે છે.

કર્ષચૂર્ણં હરીતક્યા ભાવિતં ભૃઙ્ગરાડ્રસૈઃ । ઘૃતેન મધુના સેવ્ય ત્રિશતાયુશ્ચ રોગજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસમાં ભવિત હરિતકીનો પાવડર એક કર્ષ, ઘી અને મધ સાથે લઈએ તો ત્રણસો વર્ષ જીવે છે અને રોગને જીતે છે.

વારાહિકા ભૃઙ્ગરસં લોહચૂર્ણં શતાવરી । સાજ્યં કર્ષં પઞ્ચશતી કાર્ત્તચૂર્ણં શતાવરી ।। ૨૮૬.

વારાહિકા, ભૃંગરાજનો રસ, લોહનો પાવડર, શતાવરી અને ઘી, એક કર્ષ; એ રીતે તૈયાર કરેલી શતાવરીનો પાવડર લેતો માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

ભાવિતં ભૃઙ્ગરાજેન મધ્વાજ્યન્ત્રિશતી ભવેત્ । તામ્રં મૃતં મૃતતુલ્યં ગન્ધકઞ્ચ કુમારિકા ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજ, મધ અને ઘી સાથે તૈયાર કરેલું, ત્રણસો વર્ષ જીવે છે; તામ્ર, મૃત (શુદ્ધ કરેલું), ગંધક અને કુમારી (અલોય) પણ.

રસૈવિમૃજ્ય દ્વે ગુઞ્જે સાજ્યં પઞ્ચશતાબ્દવાન્ । અશ્વગન્ધા પલં તૈલં સાજ્યંખણ્ડં શતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

પારદ સાથે રગડેલા બે ગુંજાં ઘી સાથે લઈએ તો પાંચસો વર્ષ જીવે છે; અશ્વગંધાનો પલાં તેલ, ઘી અને ખાંડ સાથે લઈએ તો એકસો વર્ષ જીવે છે.

પલમ્પુનર્ન્નવાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । અશોકચૂર્ણસ્ય પલં મધ્વાજ્યં પયસાર્ત્તિન્ત્ ।। ૨૮૬.

પુનર્નવાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે પીવો; અને અશોકનો પલાં પાવડર પણ મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એ રીતે પીવો.

તિલસ્ય તૈલં સમધુ નસ્યાત્ કૃષ્ણકચઃ શતી । કર્ષમક્ષં સમધ્વાજ્યં શતાયુઃ પયસા પિવન્ ।। ૨૮૬.

તિલનું તેલ મધ સાથે નસ્ય તરીકે ઉપયોગ કરવાથી વાળ સો વર્ષ સુધી કાળા રહે છે; એક કર્ષ અક્ષ મધ અને ઘી સાથે, દૂધમાં પીવાથી સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે.

અભયં સગુડઞ્જગ્ધ્વા ઘૃતેન મધુરાદિભિઃ । દુગ્ધાન્નભુક્ કૃષ્ણકેશોઽરોગી પઞ્ચશતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

હરિતકી ગુડ સાથે, ઘી અને મીઠા પદાર્થો સાથે ખાઈ, દૂધ અને ભાત ખાવું, તો વાળ કાળા, રોગમુક્ત અને પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

પલઙ્કુષ્માણ્ડિકાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । માસં દુગ્ધાન્નભોજી ચ સહસ્રાયુવિંશોગવાન્ ।। ૨૮૬.

કુસ્માંડિકાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એક મહિનો પીવો અને દૂધ-ભાત ખાવું, તો માણસ હજાર વર્ષ જીવે છે અને શક્તિ મેળવે છે.

શાલૂકચૂર્ણં ભૃઙ્ગાજ્યં સમધ્વાજ્યં શતાબ્દકૃતં । કટુતુમ્બીતૈલનસ્યં કર્ષં શતદ્વયાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

શાલૂકાનો પાવડર ભૃંગરાજ ઘી અને મધ સાથે તૈયાર કરેલું, સો વર્ષ માટે; કટુતુંબીના તેલનું નસ્ય, એક કર્ષ, તો બે સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે.

ત્રિફલા પિપ્પલી શુણ્ઠી સેવિતા ત્રિશતાવ્દકૃત્ । શતાવર્ય્યાઃ પૂર્વયોગઃ સહસ્રાયુર્બલાતિકૃત્ ।। ૨૮૬.

ત્રિફળા, પીપળી અને સુકું આદુ લેવું, તો ત્રણસો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે; શતાવરીની અગાઉની રીતથી હજાર વર્ષ અને વધારે શક્તિ મળે છે.

ચિત્રકેન તથા પૂર્વસ્તથા શુણ્ઠીવિડઙ્ગતઃ । લોહેન ભૃઙ્ગરાજેન બલયા નિમ્બપઞ્ચકૈઃ ।। ૨૮૬.

ચિત્રક, જેમ પહેલાં, અને સુકું આદુ, વિડંગ; લોહ, ભૃંગરાજ, બલ અને નીમના પાંચ ભાગ સાથે.

ખદિરેણ ચ નિર્ગુણ્ડ્યા કણ્ટકાર્ય્યાથ વાસકાત્ । વર્ષાભુવા તદ્રસૈર્વા ભાવિતો વટિકાકૃતઃ ।। ૨૮૬.

ખદિર, નિર્ગુંડી, કંટકારી અને વાસકાથી; અથવા વર્ષાભૂના રસથી તૈયાર કરેલી ગોળીઓ.

ચૂર્ણઙ્‌ઘૃતૈર્વા મધુના ગુડાદ્યૈર્વારિણા તથા । ૐ હ્રૂં સ ઇતિ મન્ત્રેણ મન્ત્રિતો યોગરાજકઃ ।। ૨૮૬.

ઘી, મધ, ગોળ અથવા પાણીમાં પાવડર મિક્સ કરીને, 'ઓમ હ્રૂં સ' મંત્રથી યોગરાજકને શुद्ध કરવો જોઈએ.

મૃતસઞ્જીવનીકલ્પો રોગમૃત્યુઞ્જયો ભવેત્ । સુરાસુરૈશ્ચ મુનિભિઃ સેવિતાઃ કલ્પસાગરાઃ ।। ૨૮૬.

આ દવા મૃતને જીવંત કરે છે અને રોગ તથા મૃત્યુ પર વિજય આપે છે; દેવો, દાનવો અને ઋષિઓએ આ દવાઓનો ઉપયોગ કર્યો છે.

ગજાયુર્વેદં પ્રોવાચ પાલકાપ્યોઽઙ્ગરાજકં ।। ૨૮૬.

પાલકાપ્યએ હાથીઓ માટે આયુર્વેદ અને અંગરાજક શીખવાડ્યું હતું.

પાલકાપ્ય ઉવાચ ગજલક્ષઅમ ચિકિત્સાઞ્ચ લોમપાદ વદામિ તે । દીર્ઘહસ્તા મહોચ્છ્‌વાસાઃ પ્રશસ્તાસ્તે સહિષ્ણવઃ ।। ૨૮૭.

પાલકાપ્યએ કહ્યું: લોમપાદ, હું તને હાથીઓના લક્ષણો અને સારવાર વિશે કહું છું; લાંબા સુંડ અને ઊંડા શ્વાસવાળા હાથીઓ શ્રેષ્ઠ અને સહનશીલ હોય છે.

વિંશત્યષ્ટાદશનખાઃ શીતકાલમદાશ્ચ યે । દક્ષિણઞ્ચોન્નતન્દન્તં વૃંહિતં જલદોપમં ।। ૨૮૭.

જે હાથીઓ પાસે વીસ કે અઢાર નખ હોય છે, ઠંડા સમયમાં સક્રિય રહે છે, જમણી દાંત ઊંચી હોય છે અને શરીર મજબૂત અને વાદળ જેવું હોય છે—

હસ્તિન્યઃ પાર્શ્વગર્ભિણ્યો યે ચ મૂઢા મતઙ્ગજાઃ । વર્ણં સત્વં બલં રૂપં કાન્તિઃ સંહનનઞ્જવઃ ।। ૨૮૭.

ગર્ભવતી હસ્તિનીઓ અને હાથીઓમાં ગૂંચવાયેલા જે હોય છે: તેમનો રંગ, સ્વભાવ, શક્તિ, આકાર, તેજ, ગઠન અને ઝડપ—