અગ્નિપુરાણમ્

વીજઙ્કૌરણ્ટકઞ્ચાપિ મધુકં શ્વેતચન્દનં । પદ્મોત્પલસ્ય મૂલાનિ મધુકં શર્કરાતિલાન્ ।। ૨૮૫.

વીજાના બીજ, કૌરંટક, મધુક, સફેદ ચંદન, પદ્મ અને ઉત્પલના મૂળ, મધુક, શર્કરા અને તલ —

દ્રવમાણેષુ ગર્ભેષુ ગર્ભસ્થાપનમુત્તમં । દેવદારુ નભઃ કુષ્ઠં નલદં વિશ્વભેષજં ।। ૨૮૫.

ગર્ભમાં ચળવળ હોય ત્યારે, આ ઉત્તમ ગર્ભસ્થાપક છે: દેવદારુ, નભ, કુષ્ટ, નલદ અને વિશ્વભેષજ.

લેપઃ કાઞ્જિકસમ્પિષ્ટસ્તૈલયુક્તઃ શિરોર્ત્તિનુત્ । વસ્ત્રપૂતં ક્ષિપેત્ કોષ્ણં સિન્ધૂત્થં કર્ણશૂલનુત્ ।। ૨૮૫.

કાંજીકાથી બનાવેલો પેસ્ટ, તેલ સાથે મસળી, માથાના દુખાવા માટે લગાડવો; કપડામાં ગાળીને ગરમ કરી, વાયુથી થતા કાનના દુખાવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં કદલ્યા વા રસઃ પૃથક્ । બલાશતાવરીરાસ્નામૃતાઃ મૈરીયકૈઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

લસણ, આદુ, શિગરું અથવા કેળાનું રસ અલગ-અલગ, બલા, શતાવરી, રાસ્ના, અમૃતા અને મૈરિયકના ચૂર્ણ સાથે પીવું.

ત્રિફલાસહિતં સર્પિસ્તિમિરઘ્નમનુત્તમં । ત્રિફલાવ્યોષસિન્ધૂત્થૈર્ઘૃતં સિદ્ધં પિવેન્નરઃ ।। ૨૮૫.

ત્રિફળા સાથે તૈયાર કરેલું ઘી, આંખોની અંધારપન માટે શ્રેષ્ઠ છે; ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી લવણથી પકવેલું ઘી પીવું.

ચાક્ષુષ્યમ્ભેદનં હૃદ્યં દીપનં કફરોગનુત્ । નીલોત્પલસ્ય કિઞ્જલ્કં ગોશકૃદ્રસસંયુતં ।। ૨૮૫.

નીલોત્પલના કિંજલ્ક, ગાયના છાણના રસ સાથે મિક્સ કરેલું, આંખ માટે લાભદાયી છે, દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ કરે છે, મનને આનંદ આપે છે, પાચન વધારતું અને કફના રોગ દૂર કરે છે.

ગુટિકાઞ્જનમેતત્ સ્યાત્ દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતં । યષ્ટિમધુવચાકૃષ્ણાવીજાનં ગુટજસ્ય ચ ।। ૨૮૫.

આ ગુટિકા અંજન બની જાય છે, દિવસ કે રાતે અંધ માટે લાભદાયી છે; યષ્ટિમધુ, વચા, કૃષ્ણાના બીજ અને ગુટજ સાથે.

કલ્કેનાલોડ્ય નિમ્બસ્ય કષાયો વમનાયસઃ । સ્નિગ્ધસ્વિન્નયવન્તોયં પ્રદાતવ્યં વિરેચનમ્ ।। ૨૮૫.

નિમ્બના પેસ્ટથી બનાવેલો કશાય, ઉલટી માટે ઉપયોગી છે; સ્નિગ્ધ અને સ્વેદિત વ્યક્તિને ગરમ પાણી આપવું, તે વિરેचन કરે છે.

અન્ય્થા યોજિતં કુર્ય્યાત્ મન્દાગ્નિં ગૌરવારુચિં। પથ્યાસૈન્ધવકૃષ્ણાનાં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ ।। ૨૮૫.

બીજી રીતે, ધીમી અગ્નિ, ભાર અને ભુખ ન હોય ત્યારે, પથ્યા, સૈંધવ અને કૃષ્ણા લવણના ચૂર્ણ ગરમ પાણી સાથે પીવું.

વિરેકઃ સર્વ્વરોગઘનઃ શ્રેષ્ઠો નારાચસંજ્ઞકઃ । સિદ્ધયોગા મુનિભ્યો યે આત્રેયેણ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૨૮૫.

નારાચ નામનું વિરેचन શ્રેષ્ઠ છે, બધા રોગ દૂર કરે છે; આ સિદ્ધ યોગો ઋષિઓને આત્રેયે બતાવ્યા હતા.

સર્વરોગહરાઃ સર્વયોગાગ્ર્યાઃ સુશ્રુતેન હિ ।। ૨૮૫.

આ બધા યોગો, સુશ્રુત દ્વારા પ્રશંસિત, શ્રેષ્ઠ છે અને બધા રોગ દૂર કરે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ કલ્પાન્મૃત્યુઞ્ચયાન્વક્ષ્યે હ્યાયુર્દ્દાન્રોગમર્દ્દનાન્ । ત્રિશતી રોગહા સેવ્યા મધ્વાજ્યત્રિફલામૃતા ।। ૨૮૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું મૃત્યુ જીતવા, આયુષ્ય વધારવા અને રોગ દૂર કરવાની રીતો કહું છું; ત્રિશતી, મધ, ઘી, ત્રિફળા અને અમૃતા સાથે ઉપયોગ કરવી, રોગ દૂર કરે છે.

પલં પલાર્દ્ધં કર્ષં વા ત્રિફલાં સકલાં તથા । વિલ્વતૈલસ્ય નસ્યઞ્ચ માસં પઞ્ચશતી કવિ ।। ૨૮૬.

એક પલાં, અડધું પલાં અથવા કર્ષ ત્રિફળા, અને બિલ્વના તેલનું નસ્ય, પાંચ મહિના સુધી ઉપયોગ કરવો, હે કવિ.

રીગાપમૃત્યુબલિજત્ તિલં ભલ્લાતકં તથા । પઞ્ચાઙ્ગં વાકુચીચૂર્ણં ષણ્માસં શકદિરોદકૈઃ ।। ૨૮૬.

અકાળ મૃત્યુ જીતવા માટે, તલ અને ભલ્લાતક, વાકુચીનું પાંચ અંગોનું ચૂર્ણ, છ મહિના સુધી, શેરડીના રસ સાથે ઉપયોગ કરવું.

ક્કાથૈઃ કુષ્ઠઞ્જયેત્ સેવ્યં ચૂર્ણં લીલકુરુણ્ટજમ્ । ક્ષીરેણ મધુના વાપિ શતાયુઃ ખણ્ડદુગ્ધભુક્ ।। ૨૮૬.

કશાયથી કુષ્ટ રોગ જીતવો; લીલા અને કુરુણ્ટજનું ચૂર્ણ, દૂધ અથવા મધ સાથે, અથવા ખંડદૂધ ખાવનાર, શતાયુ માટે ઉપયોગ કરવું.

મધ્વાજ્યશુણ્ઠીં સંસેવ્ય પલં પ્રાતઃ સ મૃત્યુજિત્ । બલીપલિતજિજ્જીવેન્માણ્ડૂકી ચૂર્ણદુગ્ધપાઃ ।। ૨૮૬.

મધ, ઘી અને સુકું આદુ એક પલાં સવારે લઈએ તો એ માણસ મૃત્યુને જીતે છે; મંડૂકીનો પાવડર દૂધ સાથે પીવાથી એ મજબૂત, વાળ સફેદ ન થાય અને લાંબું જીવન મેળવે છે.

ઉચ્ચટામધુના કર્ષ પયઃપા મૃત્યુજિન્નરઃ । મધ્વાજ્યૈઃ પયસા વાપિ નિર્ગુણ્ડી રોગમૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ઉચ્ચટાનું એક કર્ષ મધ અને દૂધ સાથે પીવાથી માણસ મૃત્યુને જીતે છે; તેમ જ મધ, ઘી અથવા દૂધ સાથે નિર્ગુંડી રોગ અને મૃત્યુને જીતે છે.

પલાશતૈલં કર્ષૈકં ષણ્માસં મધુના પિવેત્ । દુગ્ધભોજી પઞ્ચશતી સહસ્રાયુર્ભ્વેન્નરઃ ।। ૨૮૬.

પલાશના તેલનું એક કર્ષ મધ સાથે છ મહિના પીવું અને દૂધ ખાવું, તો એ માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે અને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મેળવે છે.

જ્યોતિષ્મતીપત્રરસં પયસા ત્રિફલાં પિવેત્ । મધુનાજ્યન્તતસ્તદ્વત્ શતાવર્ય્યા રજઃ પલં ।। ૨૮૬.

જ્યોતિસ્મતીના પાનનો રસ દૂધ સાથે અને ત્રિફળા પીવી; પછી મધ અને ઘી સાથે, અને શતાવરીનો પલાં પાવડર પણ એ રીતે લેવું.

ક્ષૌદ્રાજ્યૈઃ પયસા વાપિ નિર્ગુણ્‌ડી રોગમૃત્યુજિત્ । રુદન્તિકાકજ્યમધુભુક્ દુગ્ધભોજી ચ મૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

મધ, ઘી અથવા દૂધ સાથે નિર્ગુંડી રોગ અને મૃત્યુને જીતે છે; રુદંતિકા કાજલ મધ સાથે ખાઈ અને દૂધ ખાવું, તો મૃત્યુને જીતે છે.

કર્ષં ભૃઙ્ગરસેનાપિ રોગજીચ્ચામરો ભવેત્ । રુદન્તિકાજ્યમધુભુક્ દુગ્ધભોજી ચ મૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસનું એક કર્ષ પીવાથી રોગ અને વાળ સફેદ ન થાય; રુદંતિકા કાજલ મધ સાથે ખાઈ અને દૂધ ખાવું, તો મૃત્યુને જીતે છે.

કર્ષચૂર્ણં હરીતક્યા ભાવિતં ભૃઙ્ગરાડ્રસૈઃ । ઘૃતેન મધુના સેવ્ય ત્રિશતાયુશ્ચ રોગજિત્ ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજના રસમાં ભવિત હરિતકીનો પાવડર એક કર્ષ, ઘી અને મધ સાથે લઈએ તો ત્રણસો વર્ષ જીવે છે અને રોગને જીતે છે.

વારાહિકા ભૃઙ્ગરસં લોહચૂર્ણં શતાવરી । સાજ્યં કર્ષં પઞ્ચશતી કાર્ત્તચૂર્ણં શતાવરી ।। ૨૮૬.

વારાહિકા, ભૃંગરાજનો રસ, લોહનો પાવડર, શતાવરી અને ઘી, એક કર્ષ; એ રીતે તૈયાર કરેલી શતાવરીનો પાવડર લેતો માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

ભાવિતં ભૃઙ્ગરાજેન મધ્વાજ્યન્ત્રિશતી ભવેત્ । તામ્રં મૃતં મૃતતુલ્યં ગન્ધકઞ્ચ કુમારિકા ।। ૨૮૬.

ભૃંગરાજ, મધ અને ઘી સાથે તૈયાર કરેલું, ત્રણસો વર્ષ જીવે છે; તામ્ર, મૃત (શુદ્ધ કરેલું), ગંધક અને કુમારી (અલોય) પણ.

રસૈવિમૃજ્ય દ્વે ગુઞ્જે સાજ્યં પઞ્ચશતાબ્દવાન્ । અશ્વગન્ધા પલં તૈલં સાજ્યંખણ્ડં શતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

પારદ સાથે રગડેલા બે ગુંજાં ઘી સાથે લઈએ તો પાંચસો વર્ષ જીવે છે; અશ્વગંધાનો પલાં તેલ, ઘી અને ખાંડ સાથે લઈએ તો એકસો વર્ષ જીવે છે.

પલમ્પુનર્ન્નવાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । અશોકચૂર્ણસ્ય પલં મધ્વાજ્યં પયસાર્ત્તિન્ત્ ।। ૨૮૬.

પુનર્નવાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે પીવો; અને અશોકનો પલાં પાવડર પણ મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એ રીતે પીવો.

તિલસ્ય તૈલં સમધુ નસ્યાત્ કૃષ્ણકચઃ શતી । કર્ષમક્ષં સમધ્વાજ્યં શતાયુઃ પયસા પિવન્ ।। ૨૮૬.

તિલનું તેલ મધ સાથે નસ્ય તરીકે ઉપયોગ કરવાથી વાળ સો વર્ષ સુધી કાળા રહે છે; એક કર્ષ અક્ષ મધ અને ઘી સાથે, દૂધમાં પીવાથી સો વર્ષનું આયુષ્ય મળે છે.

અભયં સગુડઞ્જગ્ધ્વા ઘૃતેન મધુરાદિભિઃ । દુગ્ધાન્નભુક્ કૃષ્ણકેશોઽરોગી પઞ્ચશતાબ્દવાન્ ।। ૨૮૬.

હરિતકી ગુડ સાથે, ઘી અને મીઠા પદાર્થો સાથે ખાઈ, દૂધ અને ભાત ખાવું, તો વાળ કાળા, રોગમુક્ત અને પાંચસો વર્ષ જીવે છે.

પલઙ્કુષ્માણ્ડિકાચૂર્ણં મધ્વાજ્યપયસા પિવન્ । માસં દુગ્ધાન્નભોજી ચ સહસ્રાયુવિંશોગવાન્ ।। ૨૮૬.

કુસ્માંડિકાનો પલાં પાવડર મધ, ઘી અને દૂધ સાથે એક મહિનો પીવો અને દૂધ-ભાત ખાવું, તો માણસ હજાર વર્ષ જીવે છે અને શક્તિ મેળવે છે.