અગ્નિપુરાણમ્

વિડ઼ઙ્ગસૈન્ધવક્ષારમૃત્રેનાપિ હરીતકી । શલ્લકીવદરીજમ્બુપિયાલામ્રાર્જુનત્વચઃ ।। ૨૮૫.

વિરંગા, સૈંધવ મીઠું, ક્ષાર અને મૂત્ર સાથે હરિતકી લેવાય; તેમજ શલ્લકી, વડરી, જાંબુ, પિયાળ, કેરી અને અર્જુન છાલ પણ ઉપયોગી છે.

પીતાઃ ક્ષીરેણ મધ્વક્તાઃ પૃથક્શોણિતવારણાઃ । વિલ્વામ્રધાતકીપાઠાશુણ્ઠીમોચરસાઃ સમાઃ ।। ૨૮૫.

દૂધ અને મધ સાથે અલગ-અલગ લીધા જાય તો એ લોહી વહેવું અટકાવે છે; બિલ્વ, કેરી, ધાતકી, પાઠા, સૂકી આદુ અને મોચા છાલ સમાન પ્રમાણમાં લેવાય.

પીતા રુન્ધન્ત્યતીસારં ગુડ઼તક્રેણ દુર્જયમ્ । ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્બુનાગરક્ષારસંયુતમ્ ।। ૨૮૫.

આ દ્રવ્યો ગુડનું છાસ, ચાંગેરી, કોળા, દહીંનું પાણી, સૂકી આદુ અને ક્ષાર સાથે લઈએ તો અતિસાર—even કઠિન હોય ત્યારે પણ—અટકાવે છે.

ઘૃતતયુક્ક્કાથિતં પેયં ગુદભ્રંસે રુજાપહમ્ । વિડ઼ઙ્ગાતિવિષામુસ્તં દારુપાઠાકલિઙ્ગકમ્ ।। ૨૮૫.

ઘી સાથે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, ગુદા પડવું અને દુખાવો દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; વિરંગા, અતિવિષા, મુસ્તા, દારુ, પાઠા અને કલિંગા સાથે બનાવવું.

મરીચેન સમાયુક્તં શોથાતીસારનાશનમ્ । શર્કરાસિન્ધુશુણ્ઠીભિઃ કૃષ્ણામધુગુડ઼ેન વા ।। ૨૮૫.

મરી સાથે મિક્સ કરેલું, શોથ અને અતિસાર દૂર કરે છે; અથવા ખાંડ, સૈંધવ મીઠું, સૂકી આદુ અને કાળી મધ કે ગોળ સાથે પણ લઈ શકાય.

દ્વે દ્વે ખાદેદ્ધરીતક્યૌ જીવેદ્વર્ષશતં સુખી । ત્રિફલા પિપ્પલીયુક્તા સમધ્વાજ્યા તથૈવ સા ।। ૨૮૫.

દરરોજ બે હરિતકી ખાઈએ તો સુખથી સો વર્ષ જીવી શકાય; ત્રિફળા અને પીપળી સમાન પ્રમાણમાં મધ અને ઘી સાથે લેવાય તો એ પણ એટલું જ લાભ આપે છે.

ચૂર્ણમામલકં તેન સુરસેન તુ ભાવિતમ્ । મધ્વાજ્યશર્કરાયુક્તં લિઢ્‌વા સ્ત્રીશઃ પયઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

આમળાનું ચૂર્ણ, સુરસેના સાથે ભેળવી, મધ, ઘી અને ખાંડમાં મિક્સ કરીને ચાટવું; પછી સ્ત્રીઓએ દૂધ પીવું જોઈએ.

માસપિપ્પલિશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્તથા । ચૂર્ણભાગૈઃ સમાંશૈશ્ચ પચેત્ પિપ્પલિકાં શુભાં ।। ૨૮૫.

માસ, પિપ્પલી, શાળી, યવ અને ગોધૂમ — આ બધાની સમાન માત્રામાં પીસી, પિપ્પલીની ઉત્તમ ભોજન તૈયાર કરવી.

તાં ભક્ષયિત્વા ચ પિવેત્ શર્કરામધુરં પયઃ । નવશ્ચટકવજ્જમ્ભેદ્‌ દશવારાન્ સ્ત્રિયં ધ્રુવમ્ ।। ૨૮૫.

એ ભોજન ખાઈને, શર્કરા સાથે મીઠું દૂધ પીવું જોઈએ; સ્ત્રીને ચોક્કસપણે દસ દિવસમાં ગર્ભ રહે છે, જેમ પક્ષી ડુંડાં મૂકે છે.

સમઙ્ગાધાતકીપુષ્પલોધ્રનીલોત્પલાનિ ચ । એતત્ ક્ષીરેણ દાતવ્યં સ્ત્રીણાં પ્રદરનાશનં ।। ૨૮૫.

સમંગા, ધાતકીના ફૂલો, લોધ્ર અને નીલોત્પલ — આ દૂધ સાથે સ્ત્રીઓને આપવું, તે ગર્ભની બીમારીઓ દૂર કરે છે.

વીજઙ્કૌરણ્ટકઞ્ચાપિ મધુકં શ્વેતચન્દનં । પદ્મોત્પલસ્ય મૂલાનિ મધુકં શર્કરાતિલાન્ ।। ૨૮૫.

વીજાના બીજ, કૌરંટક, મધુક, સફેદ ચંદન, પદ્મ અને ઉત્પલના મૂળ, મધુક, શર્કરા અને તલ —

દ્રવમાણેષુ ગર્ભેષુ ગર્ભસ્થાપનમુત્તમં । દેવદારુ નભઃ કુષ્ઠં નલદં વિશ્વભેષજં ।। ૨૮૫.

ગર્ભમાં ચળવળ હોય ત્યારે, આ ઉત્તમ ગર્ભસ્થાપક છે: દેવદારુ, નભ, કુષ્ટ, નલદ અને વિશ્વભેષજ.

લેપઃ કાઞ્જિકસમ્પિષ્ટસ્તૈલયુક્તઃ શિરોર્ત્તિનુત્ । વસ્ત્રપૂતં ક્ષિપેત્ કોષ્ણં સિન્ધૂત્થં કર્ણશૂલનુત્ ।। ૨૮૫.

કાંજીકાથી બનાવેલો પેસ્ટ, તેલ સાથે મસળી, માથાના દુખાવા માટે લગાડવો; કપડામાં ગાળીને ગરમ કરી, વાયુથી થતા કાનના દુખાવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં કદલ્યા વા રસઃ પૃથક્ । બલાશતાવરીરાસ્નામૃતાઃ મૈરીયકૈઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

લસણ, આદુ, શિગરું અથવા કેળાનું રસ અલગ-અલગ, બલા, શતાવરી, રાસ્ના, અમૃતા અને મૈરિયકના ચૂર્ણ સાથે પીવું.

ત્રિફલાસહિતં સર્પિસ્તિમિરઘ્નમનુત્તમં । ત્રિફલાવ્યોષસિન્ધૂત્થૈર્ઘૃતં સિદ્ધં પિવેન્નરઃ ।। ૨૮૫.

ત્રિફળા સાથે તૈયાર કરેલું ઘી, આંખોની અંધારપન માટે શ્રેષ્ઠ છે; ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી લવણથી પકવેલું ઘી પીવું.

ચાક્ષુષ્યમ્ભેદનં હૃદ્યં દીપનં કફરોગનુત્ । નીલોત્પલસ્ય કિઞ્જલ્કં ગોશકૃદ્રસસંયુતં ।। ૨૮૫.

નીલોત્પલના કિંજલ્ક, ગાયના છાણના રસ સાથે મિક્સ કરેલું, આંખ માટે લાભદાયી છે, દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ કરે છે, મનને આનંદ આપે છે, પાચન વધારતું અને કફના રોગ દૂર કરે છે.

ગુટિકાઞ્જનમેતત્ સ્યાત્ દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતં । યષ્ટિમધુવચાકૃષ્ણાવીજાનં ગુટજસ્ય ચ ।। ૨૮૫.

આ ગુટિકા અંજન બની જાય છે, દિવસ કે રાતે અંધ માટે લાભદાયી છે; યષ્ટિમધુ, વચા, કૃષ્ણાના બીજ અને ગુટજ સાથે.

કલ્કેનાલોડ્ય નિમ્બસ્ય કષાયો વમનાયસઃ । સ્નિગ્ધસ્વિન્નયવન્તોયં પ્રદાતવ્યં વિરેચનમ્ ।। ૨૮૫.

નિમ્બના પેસ્ટથી બનાવેલો કશાય, ઉલટી માટે ઉપયોગી છે; સ્નિગ્ધ અને સ્વેદિત વ્યક્તિને ગરમ પાણી આપવું, તે વિરેचन કરે છે.

અન્ય્થા યોજિતં કુર્ય્યાત્ મન્દાગ્નિં ગૌરવારુચિં। પથ્યાસૈન્ધવકૃષ્ણાનાં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ ।। ૨૮૫.

બીજી રીતે, ધીમી અગ્નિ, ભાર અને ભુખ ન હોય ત્યારે, પથ્યા, સૈંધવ અને કૃષ્ણા લવણના ચૂર્ણ ગરમ પાણી સાથે પીવું.

વિરેકઃ સર્વ્વરોગઘનઃ શ્રેષ્ઠો નારાચસંજ્ઞકઃ । સિદ્ધયોગા મુનિભ્યો યે આત્રેયેણ પ્રદર્શિતાઃ ।। ૨૮૫.

નારાચ નામનું વિરેचन શ્રેષ્ઠ છે, બધા રોગ દૂર કરે છે; આ સિદ્ધ યોગો ઋષિઓને આત્રેયે બતાવ્યા હતા.

સર્વરોગહરાઃ સર્વયોગાગ્ર્યાઃ સુશ્રુતેન હિ ।। ૨૮૫.

આ બધા યોગો, સુશ્રુત દ્વારા પ્રશંસિત, શ્રેષ્ઠ છે અને બધા રોગ દૂર કરે છે.

ધન્વન્તરિરુવાચ કલ્પાન્મૃત્યુઞ્ચયાન્વક્ષ્યે હ્યાયુર્દ્દાન્રોગમર્દ્દનાન્ । ત્રિશતી રોગહા સેવ્યા મધ્વાજ્યત્રિફલામૃતા ।। ૨૮૬.

ધન્વંતરીએ કહ્યું: હવે હું મૃત્યુ જીતવા, આયુષ્ય વધારવા અને રોગ દૂર કરવાની રીતો કહું છું; ત્રિશતી, મધ, ઘી, ત્રિફળા અને અમૃતા સાથે ઉપયોગ કરવી, રોગ દૂર કરે છે.

પલં પલાર્દ્ધં કર્ષં વા ત્રિફલાં સકલાં તથા । વિલ્વતૈલસ્ય નસ્યઞ્ચ માસં પઞ્ચશતી કવિ ।। ૨૮૬.

એક પલાં, અડધું પલાં અથવા કર્ષ ત્રિફળા, અને બિલ્વના તેલનું નસ્ય, પાંચ મહિના સુધી ઉપયોગ કરવો, હે કવિ.

રીગાપમૃત્યુબલિજત્ તિલં ભલ્લાતકં તથા । પઞ્ચાઙ્ગં વાકુચીચૂર્ણં ષણ્માસં શકદિરોદકૈઃ ।। ૨૮૬.

અકાળ મૃત્યુ જીતવા માટે, તલ અને ભલ્લાતક, વાકુચીનું પાંચ અંગોનું ચૂર્ણ, છ મહિના સુધી, શેરડીના રસ સાથે ઉપયોગ કરવું.

ક્કાથૈઃ કુષ્ઠઞ્જયેત્ સેવ્યં ચૂર્ણં લીલકુરુણ્ટજમ્ । ક્ષીરેણ મધુના વાપિ શતાયુઃ ખણ્ડદુગ્ધભુક્ ।। ૨૮૬.

કશાયથી કુષ્ટ રોગ જીતવો; લીલા અને કુરુણ્ટજનું ચૂર્ણ, દૂધ અથવા મધ સાથે, અથવા ખંડદૂધ ખાવનાર, શતાયુ માટે ઉપયોગ કરવું.

મધ્વાજ્યશુણ્ઠીં સંસેવ્ય પલં પ્રાતઃ સ મૃત્યુજિત્ । બલીપલિતજિજ્જીવેન્માણ્ડૂકી ચૂર્ણદુગ્ધપાઃ ।। ૨૮૬.

મધ, ઘી અને સુકું આદુ એક પલાં સવારે લઈએ તો એ માણસ મૃત્યુને જીતે છે; મંડૂકીનો પાવડર દૂધ સાથે પીવાથી એ મજબૂત, વાળ સફેદ ન થાય અને લાંબું જીવન મેળવે છે.

ઉચ્ચટામધુના કર્ષ પયઃપા મૃત્યુજિન્નરઃ । મધ્વાજ્યૈઃ પયસા વાપિ નિર્ગુણ્ડી રોગમૃત્યુજિત્ ।। ૨૮૬.

ઉચ્ચટાનું એક કર્ષ મધ અને દૂધ સાથે પીવાથી માણસ મૃત્યુને જીતે છે; તેમ જ મધ, ઘી અથવા દૂધ સાથે નિર્ગુંડી રોગ અને મૃત્યુને જીતે છે.

પલાશતૈલં કર્ષૈકં ષણ્માસં મધુના પિવેત્ । દુગ્ધભોજી પઞ્ચશતી સહસ્રાયુર્ભ્વેન્નરઃ ।। ૨૮૬.

પલાશના તેલનું એક કર્ષ મધ સાથે છ મહિના પીવું અને દૂધ ખાવું, તો એ માણસ પાંચસો વર્ષ જીવે છે અને હજાર વર્ષનું આયુષ્ય મેળવે છે.

જ્યોતિષ્મતીપત્રરસં પયસા ત્રિફલાં પિવેત્ । મધુનાજ્યન્તતસ્તદ્વત્ શતાવર્ય્યા રજઃ પલં ।। ૨૮૬.

જ્યોતિસ્મતીના પાનનો રસ દૂધ સાથે અને ત્રિફળા પીવી; પછી મધ અને ઘી સાથે, અને શતાવરીનો પલાં પાવડર પણ એ રીતે લેવું.