અગ્નિપુરાણમ્

દ્વૌ ક્ષારૌ શાદ્વલા દન્તી સ્વર્ણક્ષીરી વિષાણિકા । કોલપ્રમાણાં ગુટિકાં પિવેત્ સૌવીરકાયુતાં ।। ૨૮૫.

બે પ્રકારના ક્ષાર, શાદ્વલા, દંતી, સ્વર્ણક્ષીરી અને વિષાણિકા—આ બધાંને મિક્સ કરીને કોળા જેટલી ગોળી બનાવી, સૌવીરક સાથે લેવી.

શોથાવપાકે ત્રિવૃતા પ્રવૃદ્ધે ચોદરાદિકે । ક્ષીરં શોથહરં દારુ વર્ષાભૂર્નાગરૈઃ શુભમ્ ।। ૨૮૫.

શોથ અને વધેલા ફોડા તથા પેટના રોગોમાં, દારુ, વર્ષાભૂ અને સૂકી આદુ સાથે દૂધ તૈયાર કરવું, એ શોથ દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે.

સેકસ્તથાર્કવર્ષાભૂનિમ્બક્કાથેન શોથજિત્ । વ્યોષગર્ભં પલાશસ્ય ત્રિગુણે ભસ્મવારિણિ ।। ૨૮૫.

અર્ક, વર્ષાભૂ અને નીમની છાલથી સેંક કરવાથી શોથ દૂર થાય છે; વ્યોષ સાથે પલાશની રાખનું પાણી ત્રણ ગણું કરીને ઉપયોગ કરવું.

સાધિતં પિવતઃ સર્પિઃ પતત્યર્શો ન સંશયઃ । વિશ્વક્સેનાવનિર્ગ્ગુણ્ડીસાધિતં ચાપિ લાવણં ।। ૨૮૫.

આ રીતે તૈયાર કરેલું ઘી પીવાથી અરસ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; તેમજ વિશ્વક્ષેના, અવનિગુંડી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલું મીઠું પણ ઉપયોગી છે.

વિડ઼ઙ્ગાનલસિન્ધૂત્થરાસ્નાગ્રક્ષારદારુભિઃ । તૈલઞ્ચતુર્ગુણં સિદ્ધં કટુદ્રવ્યં જલેન વા ।। ૨૮૫.

વિરંગા, અનલસિંધુ, હરાસ્ના, ગ્રક્ષાર અને દારુ સાથે ચાર ગણું તેલ તૈયાર કરવું, અથવા તીખા દ્રવ્યો અને પાણી સાથે પણ બનાવી શકાય.

ગણઅડમાલાપહં તૈલમભ્યઙ્ગાત્ ગલગણ્ડનુત્ । શટીકુનાગબલયક્કાથઃ ક્ષીરસસે યુતમ્ ।। ૨૮૫.

ગ્રંથિ અને ગળગંડ દૂર કરતું તેલ, શઠી, કુનાગ, બલા, યક્કાથ અને દૂધ-છાસ સાથે તૈયાર કરીને મસાજ કરવાથી લાભ થાય છે.

પયસ્યાપિપ્પલીવાસાકલ્કં સિદ્ધંક્ષયે હિતમ્ । વચાવિડ઼ભયાશુણ્ઠીહિઙ્ગુકુષ્ઠાગ્નિદીપ્યકાન્ ।। ૨૮૫.

પયસ્યા, પીપળી અને વસાનો કલ્ક યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવો, ક્ષયમાં લાભદાયી છે; વચા, વિરભયા, સૂકી આદુ, હીંગ, કુષ્ટ અને અગ્નિદિપક દ્રવ્યો પણ ઉપયોગી છે.

દ્વિત્રિષટ્‌ચતુરેકાંશસપ્તપઞ્ચાશિકાઃ ક્રમાત્ । ચૂર્ણં પીતં હન્તિ ગુલ્મં ઉદરં શૂલકાસનુત્ ।। ૨૮૫.

બે, ત્રણ, છ, ચાર, એક, સાત, પાંચ અને પચાસ—આ ક્રમ પ્રમાણે દવાઓનું ચૂર્ણ બનાવી પીવાથી ગુલ્મ, પેટની ગાંઠ, દુખાવો અને ખાંસી દૂર થાય છે.

પાઠાનિકુમ્ભત્રિકટુત્રિફલાગ્નિષુ સાધિતમ્ । મૂત્રેણ ચૂર્ણગુટિકા ગુલ્મપ્લીહાદિમર્દ્દની ।। ૨૮૫.

પાઠા, નિકુંભ, ત્રિકટુ, ત્રિફળા અને અગ્નિ સાથે તૈયાર કરેલું ચૂર્ણ, મૂત્રમાં ગોળી બનાવી લેવાથી ગુલ્મ, પળીહા અને આવા રોગો દૂર થાય છે.

વાસાનિમ્બપટોલાનિ ત્રિફલા વાતપિત્તનુત્ । લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ વિડ઼ઙ્ગં ચૂર્ણં કૃમિવિનાશનમ્ ।। ૨૮૫.

વસા, નીમ, પટોળા અને ત્રિફળા વાયુ-પિત્ત દૂર કરે છે; વિરંગાનું ચૂર્ણ મધ સાથે ચાટવું—એ કૃમિ નાશક છે.

વિડ઼ઙ્ગસૈન્ધવક્ષારમૃત્રેનાપિ હરીતકી । શલ્લકીવદરીજમ્બુપિયાલામ્રાર્જુનત્વચઃ ।। ૨૮૫.

વિરંગા, સૈંધવ મીઠું, ક્ષાર અને મૂત્ર સાથે હરિતકી લેવાય; તેમજ શલ્લકી, વડરી, જાંબુ, પિયાળ, કેરી અને અર્જુન છાલ પણ ઉપયોગી છે.

પીતાઃ ક્ષીરેણ મધ્વક્તાઃ પૃથક્શોણિતવારણાઃ । વિલ્વામ્રધાતકીપાઠાશુણ્ઠીમોચરસાઃ સમાઃ ।। ૨૮૫.

દૂધ અને મધ સાથે અલગ-અલગ લીધા જાય તો એ લોહી વહેવું અટકાવે છે; બિલ્વ, કેરી, ધાતકી, પાઠા, સૂકી આદુ અને મોચા છાલ સમાન પ્રમાણમાં લેવાય.

પીતા રુન્ધન્ત્યતીસારં ગુડ઼તક્રેણ દુર્જયમ્ । ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્બુનાગરક્ષારસંયુતમ્ ।। ૨૮૫.

આ દ્રવ્યો ગુડનું છાસ, ચાંગેરી, કોળા, દહીંનું પાણી, સૂકી આદુ અને ક્ષાર સાથે લઈએ તો અતિસાર—even કઠિન હોય ત્યારે પણ—અટકાવે છે.

ઘૃતતયુક્ક્કાથિતં પેયં ગુદભ્રંસે રુજાપહમ્ । વિડ઼ઙ્ગાતિવિષામુસ્તં દારુપાઠાકલિઙ્ગકમ્ ।। ૨૮૫.

ઘી સાથે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, ગુદા પડવું અને દુખાવો દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; વિરંગા, અતિવિષા, મુસ્તા, દારુ, પાઠા અને કલિંગા સાથે બનાવવું.

મરીચેન સમાયુક્તં શોથાતીસારનાશનમ્ । શર્કરાસિન્ધુશુણ્ઠીભિઃ કૃષ્ણામધુગુડ઼ેન વા ।। ૨૮૫.

મરી સાથે મિક્સ કરેલું, શોથ અને અતિસાર દૂર કરે છે; અથવા ખાંડ, સૈંધવ મીઠું, સૂકી આદુ અને કાળી મધ કે ગોળ સાથે પણ લઈ શકાય.

દ્વે દ્વે ખાદેદ્ધરીતક્યૌ જીવેદ્વર્ષશતં સુખી । ત્રિફલા પિપ્પલીયુક્તા સમધ્વાજ્યા તથૈવ સા ।। ૨૮૫.

દરરોજ બે હરિતકી ખાઈએ તો સુખથી સો વર્ષ જીવી શકાય; ત્રિફળા અને પીપળી સમાન પ્રમાણમાં મધ અને ઘી સાથે લેવાય તો એ પણ એટલું જ લાભ આપે છે.

ચૂર્ણમામલકં તેન સુરસેન તુ ભાવિતમ્ । મધ્વાજ્યશર્કરાયુક્તં લિઢ્‌વા સ્ત્રીશઃ પયઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

આમળાનું ચૂર્ણ, સુરસેના સાથે ભેળવી, મધ, ઘી અને ખાંડમાં મિક્સ કરીને ચાટવું; પછી સ્ત્રીઓએ દૂધ પીવું જોઈએ.

માસપિપ્પલિશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્તથા । ચૂર્ણભાગૈઃ સમાંશૈશ્ચ પચેત્ પિપ્પલિકાં શુભાં ।। ૨૮૫.

માસ, પિપ્પલી, શાળી, યવ અને ગોધૂમ — આ બધાની સમાન માત્રામાં પીસી, પિપ્પલીની ઉત્તમ ભોજન તૈયાર કરવી.

તાં ભક્ષયિત્વા ચ પિવેત્ શર્કરામધુરં પયઃ । નવશ્ચટકવજ્જમ્ભેદ્‌ દશવારાન્ સ્ત્રિયં ધ્રુવમ્ ।। ૨૮૫.

એ ભોજન ખાઈને, શર્કરા સાથે મીઠું દૂધ પીવું જોઈએ; સ્ત્રીને ચોક્કસપણે દસ દિવસમાં ગર્ભ રહે છે, જેમ પક્ષી ડુંડાં મૂકે છે.

સમઙ્ગાધાતકીપુષ્પલોધ્રનીલોત્પલાનિ ચ । એતત્ ક્ષીરેણ દાતવ્યં સ્ત્રીણાં પ્રદરનાશનં ।। ૨૮૫.

સમંગા, ધાતકીના ફૂલો, લોધ્ર અને નીલોત્પલ — આ દૂધ સાથે સ્ત્રીઓને આપવું, તે ગર્ભની બીમારીઓ દૂર કરે છે.

વીજઙ્કૌરણ્ટકઞ્ચાપિ મધુકં શ્વેતચન્દનં । પદ્મોત્પલસ્ય મૂલાનિ મધુકં શર્કરાતિલાન્ ।। ૨૮૫.

વીજાના બીજ, કૌરંટક, મધુક, સફેદ ચંદન, પદ્મ અને ઉત્પલના મૂળ, મધુક, શર્કરા અને તલ —

દ્રવમાણેષુ ગર્ભેષુ ગર્ભસ્થાપનમુત્તમં । દેવદારુ નભઃ કુષ્ઠં નલદં વિશ્વભેષજં ।। ૨૮૫.

ગર્ભમાં ચળવળ હોય ત્યારે, આ ઉત્તમ ગર્ભસ્થાપક છે: દેવદારુ, નભ, કુષ્ટ, નલદ અને વિશ્વભેષજ.

લેપઃ કાઞ્જિકસમ્પિષ્ટસ્તૈલયુક્તઃ શિરોર્ત્તિનુત્ । વસ્ત્રપૂતં ક્ષિપેત્ કોષ્ણં સિન્ધૂત્થં કર્ણશૂલનુત્ ।। ૨૮૫.

કાંજીકાથી બનાવેલો પેસ્ટ, તેલ સાથે મસળી, માથાના દુખાવા માટે લગાડવો; કપડામાં ગાળીને ગરમ કરી, વાયુથી થતા કાનના દુખાવા માટે ઉપયોગી છે.

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં કદલ્યા વા રસઃ પૃથક્ । બલાશતાવરીરાસ્નામૃતાઃ મૈરીયકૈઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

લસણ, આદુ, શિગરું અથવા કેળાનું રસ અલગ-અલગ, બલા, શતાવરી, રાસ્ના, અમૃતા અને મૈરિયકના ચૂર્ણ સાથે પીવું.

ત્રિફલાસહિતં સર્પિસ્તિમિરઘ્નમનુત્તમં । ત્રિફલાવ્યોષસિન્ધૂત્થૈર્ઘૃતં સિદ્ધં પિવેન્નરઃ ।। ૨૮૫.

ત્રિફળા સાથે તૈયાર કરેલું ઘી, આંખોની અંધારપન માટે શ્રેષ્ઠ છે; ત્રિફળા, વ્યોષ અને સિંધી લવણથી પકવેલું ઘી પીવું.

ચાક્ષુષ્યમ્ભેદનં હૃદ્યં દીપનં કફરોગનુત્ । નીલોત્પલસ્ય કિઞ્જલ્કં ગોશકૃદ્રસસંયુતં ।। ૨૮૫.

નીલોત્પલના કિંજલ્ક, ગાયના છાણના રસ સાથે મિક્સ કરેલું, આંખ માટે લાભદાયી છે, દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ કરે છે, મનને આનંદ આપે છે, પાચન વધારતું અને કફના રોગ દૂર કરે છે.

ગુટિકાઞ્જનમેતત્ સ્યાત્ દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતં । યષ્ટિમધુવચાકૃષ્ણાવીજાનં ગુટજસ્ય ચ ।। ૨૮૫.

આ ગુટિકા અંજન બની જાય છે, દિવસ કે રાતે અંધ માટે લાભદાયી છે; યષ્ટિમધુ, વચા, કૃષ્ણાના બીજ અને ગુટજ સાથે.

કલ્કેનાલોડ્ય નિમ્બસ્ય કષાયો વમનાયસઃ । સ્નિગ્ધસ્વિન્નયવન્તોયં પ્રદાતવ્યં વિરેચનમ્ ।। ૨૮૫.

નિમ્બના પેસ્ટથી બનાવેલો કશાય, ઉલટી માટે ઉપયોગી છે; સ્નિગ્ધ અને સ્વેદિત વ્યક્તિને ગરમ પાણી આપવું, તે વિરેचन કરે છે.

અન્ય્થા યોજિતં કુર્ય્યાત્ મન્દાગ્નિં ગૌરવારુચિં। પથ્યાસૈન્ધવકૃષ્ણાનાં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિવેત્ ।। ૨૮૫.

બીજી રીતે, ધીમી અગ્નિ, ભાર અને ભુખ ન હોય ત્યારે, પથ્યા, સૈંધવ અને કૃષ્ણા લવણના ચૂર્ણ ગરમ પાણી સાથે પીવું.