અગ્નિપુરાણમ્

ત્રિકકટુત્રિફલાક્કાથં૯ સક્ષારલવણં પિવેત્ । કફવાતાત્મકેષ્વેવ વિંરેકઃ કફવૃદ્ધિનુત્ ।। ૨૮૫.

ત્રિકટુ અને ત્રિફળાનો કઢો ક્ષાર અને મીઠા સાથે પીવો; કફ અને વાયુના રોગોમાં વિરેचन કફ વધારાને ઓછું કરે છે.

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલવચાચિત્રકનાગરૈઃ । ક્કાથિતં વા પિવેત્પેયમામવાતવિનાશનં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી, પિપ્પલીમૂળ, વચા, ચિત્રક અને શુંઠીનો કઢો કે પાન અમવાતના રોગો દૂર કરે છે.

રાસ્નાં ગુડુચીમેરણ્ડદેવદારુમહૌષધં । પિવેત્ સર્વાડ્ગિકે વાતે સામે સન્ધ્યસ્થિમજ્જગે ।। ૨૮૫.

રાસ્ના, ગુડૂચી, એરંડ, દેવદારુ અને મહૌષધિનો કઢો સાંધા, હાડકાં અને મજ્જામાં વાયુના તમામ રોગોમાં પીવો.

દશમૂલકષાયં વા પિવેદ્વા નાગરામ્ભસા । સુણ્ઠીગોક્ષુરકક્કાથઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્ન્નિષેવિતઃ ।। ૨૮૫.

બીજું, દશમૂળનો કઢો કે શુંઠીનું પાણી પીવું; શુંઠી અને ગોક્ષુરાનો કઢો દરરોજ સવારે લેવો.

સામવાતકટીશૂલપાચનો રુક્પ્રણાશનઃ । સમૂલપત્રશાખાયાઃ પ્રસારણ્યાશ્ચ તૈલકં ।। ૨૮૫.

પ્રસારણીના મૂળ, પાન અને ડાળથી બનેલું તેલ કમરના વાયુથી થતા દુખાવા અને પાચનના કષ્ટ દૂર કરે છે.

ગુડુચ્યાઃ સુરસઃ કલ્કઃ ચૂર્ણં વા ક્કાથમેવ ચ । પ્રભૂતકાલમાસેવ્ય મુચ્યતે વાતશોણિતાત્ । ૨૮૫.

ગૂડૂચી અને સુરસા નો લેપ, ચૂર્ણ કે કઢો લાંબા સમય સુધી લેતા વાયુ અને રક્તના રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

પિપ્પલી વર્દ્ધમાનં વા સેવ્યં પથ્યા ગુડેન્ વા । પટોલત્રિફલાતીવ્રકટુકામૃતસાધિતં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી કે વર્ધમાનને પથ્યા કે ગોળ સાથે લેવું; પટોળ, ત્રિફળા અને તીવ્ર તીખા અમૃત પણ લાભદાયક છે.

પક્વં પીત્વા જયત્યાશુ સદાહં વાતશોણિતં । ગુગ્ગુલં કોષ્ણશીતે તુ ગુડુચી ત્રિફલામ્ભ્સા ।। ૨૮૫.

પાકીને પીવાથી તાત્કાલિક દાહ અને વાયુ-રક્તના રોગો દૂર થાય છે; ગુગ્ગળુ, ગરમ કે ઠંડા ગુડૂચી-ત્રિફળા પાણી સાથે પણ અસરકારક છે.

બલાપુનર્ન્નવૈરણ્ડવૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ । સહિઙ્ગુ લવણૈઃ પીતં સદ્યો વાતરુજાપહં ।। ૨૮૫.

બલા, પુનર્નવા, એરંડ, બંને વૃહતી, ગોક્ષુર, હિંગ અને મીઠા સાથેનો કઢો પીવાથી વાયુથી થતા દુખાવો તરત જ દૂર થાય છે.

કાર્ષિકં પિપ્પલીલમૂલં પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ । પિપ્પલી ચિત્રકં શુણ્ઠી ત્રિફ્લા ત્રિવૃતા વચા ।। ૨૮૫.

ખેતરમાં વપરાતા પીપળીના મૂળ, પાંચ પ્રકારના મીઠાં, પીપળી, ચિત્રક, સૂકી આદુ, ત્રિફળા, ત્રિવૃત અને વચા—આ બધાં અહીં ઉલ્લેખાયા છે.

દ્વૌ ક્ષારૌ શાદ્વલા દન્તી સ્વર્ણક્ષીરી વિષાણિકા । કોલપ્રમાણાં ગુટિકાં પિવેત્ સૌવીરકાયુતાં ।। ૨૮૫.

બે પ્રકારના ક્ષાર, શાદ્વલા, દંતી, સ્વર્ણક્ષીરી અને વિષાણિકા—આ બધાંને મિક્સ કરીને કોળા જેટલી ગોળી બનાવી, સૌવીરક સાથે લેવી.

શોથાવપાકે ત્રિવૃતા પ્રવૃદ્ધે ચોદરાદિકે । ક્ષીરં શોથહરં દારુ વર્ષાભૂર્નાગરૈઃ શુભમ્ ।। ૨૮૫.

શોથ અને વધેલા ફોડા તથા પેટના રોગોમાં, દારુ, વર્ષાભૂ અને સૂકી આદુ સાથે દૂધ તૈયાર કરવું, એ શોથ દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે.

સેકસ્તથાર્કવર્ષાભૂનિમ્બક્કાથેન શોથજિત્ । વ્યોષગર્ભં પલાશસ્ય ત્રિગુણે ભસ્મવારિણિ ।। ૨૮૫.

અર્ક, વર્ષાભૂ અને નીમની છાલથી સેંક કરવાથી શોથ દૂર થાય છે; વ્યોષ સાથે પલાશની રાખનું પાણી ત્રણ ગણું કરીને ઉપયોગ કરવું.

સાધિતં પિવતઃ સર્પિઃ પતત્યર્શો ન સંશયઃ । વિશ્વક્સેનાવનિર્ગ્ગુણ્ડીસાધિતં ચાપિ લાવણં ।। ૨૮૫.

આ રીતે તૈયાર કરેલું ઘી પીવાથી અરસ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; તેમજ વિશ્વક્ષેના, અવનિગુંડી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલું મીઠું પણ ઉપયોગી છે.

વિડ઼ઙ્ગાનલસિન્ધૂત્થરાસ્નાગ્રક્ષારદારુભિઃ । તૈલઞ્ચતુર્ગુણં સિદ્ધં કટુદ્રવ્યં જલેન વા ।। ૨૮૫.

વિરંગા, અનલસિંધુ, હરાસ્ના, ગ્રક્ષાર અને દારુ સાથે ચાર ગણું તેલ તૈયાર કરવું, અથવા તીખા દ્રવ્યો અને પાણી સાથે પણ બનાવી શકાય.

ગણઅડમાલાપહં તૈલમભ્યઙ્ગાત્ ગલગણ્ડનુત્ । શટીકુનાગબલયક્કાથઃ ક્ષીરસસે યુતમ્ ।। ૨૮૫.

ગ્રંથિ અને ગળગંડ દૂર કરતું તેલ, શઠી, કુનાગ, બલા, યક્કાથ અને દૂધ-છાસ સાથે તૈયાર કરીને મસાજ કરવાથી લાભ થાય છે.

પયસ્યાપિપ્પલીવાસાકલ્કં સિદ્ધંક્ષયે હિતમ્ । વચાવિડ઼ભયાશુણ્ઠીહિઙ્ગુકુષ્ઠાગ્નિદીપ્યકાન્ ।। ૨૮૫.

પયસ્યા, પીપળી અને વસાનો કલ્ક યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવો, ક્ષયમાં લાભદાયી છે; વચા, વિરભયા, સૂકી આદુ, હીંગ, કુષ્ટ અને અગ્નિદિપક દ્રવ્યો પણ ઉપયોગી છે.

દ્વિત્રિષટ્‌ચતુરેકાંશસપ્તપઞ્ચાશિકાઃ ક્રમાત્ । ચૂર્ણં પીતં હન્તિ ગુલ્મં ઉદરં શૂલકાસનુત્ ।। ૨૮૫.

બે, ત્રણ, છ, ચાર, એક, સાત, પાંચ અને પચાસ—આ ક્રમ પ્રમાણે દવાઓનું ચૂર્ણ બનાવી પીવાથી ગુલ્મ, પેટની ગાંઠ, દુખાવો અને ખાંસી દૂર થાય છે.

પાઠાનિકુમ્ભત્રિકટુત્રિફલાગ્નિષુ સાધિતમ્ । મૂત્રેણ ચૂર્ણગુટિકા ગુલ્મપ્લીહાદિમર્દ્દની ।। ૨૮૫.

પાઠા, નિકુંભ, ત્રિકટુ, ત્રિફળા અને અગ્નિ સાથે તૈયાર કરેલું ચૂર્ણ, મૂત્રમાં ગોળી બનાવી લેવાથી ગુલ્મ, પળીહા અને આવા રોગો દૂર થાય છે.

વાસાનિમ્બપટોલાનિ ત્રિફલા વાતપિત્તનુત્ । લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ વિડ઼ઙ્ગં ચૂર્ણં કૃમિવિનાશનમ્ ।। ૨૮૫.

વસા, નીમ, પટોળા અને ત્રિફળા વાયુ-પિત્ત દૂર કરે છે; વિરંગાનું ચૂર્ણ મધ સાથે ચાટવું—એ કૃમિ નાશક છે.

વિડ઼ઙ્ગસૈન્ધવક્ષારમૃત્રેનાપિ હરીતકી । શલ્લકીવદરીજમ્બુપિયાલામ્રાર્જુનત્વચઃ ।। ૨૮૫.

વિરંગા, સૈંધવ મીઠું, ક્ષાર અને મૂત્ર સાથે હરિતકી લેવાય; તેમજ શલ્લકી, વડરી, જાંબુ, પિયાળ, કેરી અને અર્જુન છાલ પણ ઉપયોગી છે.

પીતાઃ ક્ષીરેણ મધ્વક્તાઃ પૃથક્શોણિતવારણાઃ । વિલ્વામ્રધાતકીપાઠાશુણ્ઠીમોચરસાઃ સમાઃ ।। ૨૮૫.

દૂધ અને મધ સાથે અલગ-અલગ લીધા જાય તો એ લોહી વહેવું અટકાવે છે; બિલ્વ, કેરી, ધાતકી, પાઠા, સૂકી આદુ અને મોચા છાલ સમાન પ્રમાણમાં લેવાય.

પીતા રુન્ધન્ત્યતીસારં ગુડ઼તક્રેણ દુર્જયમ્ । ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્બુનાગરક્ષારસંયુતમ્ ।। ૨૮૫.

આ દ્રવ્યો ગુડનું છાસ, ચાંગેરી, કોળા, દહીંનું પાણી, સૂકી આદુ અને ક્ષાર સાથે લઈએ તો અતિસાર—even કઠિન હોય ત્યારે પણ—અટકાવે છે.

ઘૃતતયુક્ક્કાથિતં પેયં ગુદભ્રંસે રુજાપહમ્ । વિડ઼ઙ્ગાતિવિષામુસ્તં દારુપાઠાકલિઙ્ગકમ્ ।। ૨૮૫.

ઘી સાથે તૈયાર કરેલું કઢું પીવું, ગુદા પડવું અને દુખાવો દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે; વિરંગા, અતિવિષા, મુસ્તા, દારુ, પાઠા અને કલિંગા સાથે બનાવવું.

મરીચેન સમાયુક્તં શોથાતીસારનાશનમ્ । શર્કરાસિન્ધુશુણ્ઠીભિઃ કૃષ્ણામધુગુડ઼ેન વા ।। ૨૮૫.

મરી સાથે મિક્સ કરેલું, શોથ અને અતિસાર દૂર કરે છે; અથવા ખાંડ, સૈંધવ મીઠું, સૂકી આદુ અને કાળી મધ કે ગોળ સાથે પણ લઈ શકાય.

દ્વે દ્વે ખાદેદ્ધરીતક્યૌ જીવેદ્વર્ષશતં સુખી । ત્રિફલા પિપ્પલીયુક્તા સમધ્વાજ્યા તથૈવ સા ।। ૨૮૫.

દરરોજ બે હરિતકી ખાઈએ તો સુખથી સો વર્ષ જીવી શકાય; ત્રિફળા અને પીપળી સમાન પ્રમાણમાં મધ અને ઘી સાથે લેવાય તો એ પણ એટલું જ લાભ આપે છે.

ચૂર્ણમામલકં તેન સુરસેન તુ ભાવિતમ્ । મધ્વાજ્યશર્કરાયુક્તં લિઢ્‌વા સ્ત્રીશઃ પયઃ પિવેત્ ।। ૨૮૫.

આમળાનું ચૂર્ણ, સુરસેના સાથે ભેળવી, મધ, ઘી અને ખાંડમાં મિક્સ કરીને ચાટવું; પછી સ્ત્રીઓએ દૂધ પીવું જોઈએ.

માસપિપ્પલિશાલીનાં યવગોધૂમયોસ્તથા । ચૂર્ણભાગૈઃ સમાંશૈશ્ચ પચેત્ પિપ્પલિકાં શુભાં ।। ૨૮૫.

માસ, પિપ્પલી, શાળી, યવ અને ગોધૂમ — આ બધાની સમાન માત્રામાં પીસી, પિપ્પલીની ઉત્તમ ભોજન તૈયાર કરવી.

તાં ભક્ષયિત્વા ચ પિવેત્ શર્કરામધુરં પયઃ । નવશ્ચટકવજ્જમ્ભેદ્‌ દશવારાન્ સ્ત્રિયં ધ્રુવમ્ ।। ૨૮૫.

એ ભોજન ખાઈને, શર્કરા સાથે મીઠું દૂધ પીવું જોઈએ; સ્ત્રીને ચોક્કસપણે દસ દિવસમાં ગર્ભ રહે છે, જેમ પક્ષી ડુંડાં મૂકે છે.