અગ્નિપુરાણમ્

સસૈન્ધવૈઃ પચેત્તૈલમભ્યહ્ગાચ્છર્દ્દિકાપહં । સક્ષીરાન્ માર્કવરસાન્ દ્વિપ્રસ્થમધુકોત્પલૈઃ ।। ૨૮૫.

સૈંધવમીઠું નાખી તેલ પકાવવું, એથી લપસવું ઉલટી દૂર કરે છે; એમાં દૂધ, અર્કનો રસ, બે પ્રસ્થ જેઠીમધ અને નીલકમળ ઉમેરવું.

પચેત્તુ તૈલકુડવં તન્નસ્યં પલિતાપહં । નિમ્બમ્પટોલં ત્રિફલા ગુડૂચી ખદિરં વૃષં ।। ૨૮૫.

તેલના પાત્રમાં નીમ, પટોળ, ત્રિફળા, ગુડૂચી, ખદિર અને વૃષ સાથે ઉકાળી પીવું, વાળના પાંખા દૂર કરે છે.

ભૂનિમ્બપાઠાત્રિફલાગુડૂચીરક્તચન્દનં । યોગદ્વયં જ્વરં હન્તિ કુષ્ઠવિસ્ફોટકાદિકં ।। ૨૮૫.

ભૂનિમ્બ, પાઠા, ત્રિફળા, ગુડૂચી અને લાલ ચંદનના બે ઉપાય તાવ અને કુષ્ઠ જેવા ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

પટોલામૃતભૂનિમ્બવાસારિષ્ટકપર્પટૈઃ । ખદિરાન્તયુતૈઃ ક્કાથો વિસ્ફોટજ્વરશાન્તિકૃત્ ।। ૨૮૫.

પટોળ, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વસા, અરીષ્ટ, પરપટ અને ખદિર સાથે બનાવેલો કઢો તાવ અને ફોડા-ફૂસી દૂર કરે છે.

દશમૂલી ચ્છિન્નરુહા પથ્યા દારુ પુનર્નવા । જ્વર્રાવદ્રધિશોથેષુ શિગ્રુવિશ્વજિતા હિતાઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, છિન્નરુહા, પથ્યા, દારુ, પુનર્નવા, શિગુરૂ અને વિશ્વજિતા તાવ, સૂજન અને જળોદર માટે લાભદાયક છે.

મધૂકં નિમ્બપત્રાણિ લેપઃ સ્યાદ્ વ્રણશોધનઃ । ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી ન્યગ્રોધાતિબલાકુશાઃ ।। ૨૮૫.

મધૂક અને નીમના પાનનો લેપ ઘા સાફ કરે છે; ત્રિફળા, ખદિર, દારવી, ન્યગ્રોધ, અતિબલા અને કુશ પણ ઉપયોગી છે.

નિમ્બમૂલકપત્રાણાં કષાયાઃ શોધને હિતાઃ । કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્ વ્રણક્રિમીન્ ।। ૨૮૫.

નીમની જડ અને પાનનો કઢો ઘા સાફ કરવા માટે ઉત્તમ છે; કરંજ, અરીષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ ઘામાંના કીડા નાશ કરે છે.

ધાતકીચન્દનબલાસમહ્ગામધુકોત્પલૈઃ । દાર્વીમેદોન્વિતૈર્લેપઃ સસર્પિર્વ્રણરોપણઃ ।। ૨૮૫.

ધાતકી, ચંદન, બલા, મધૂક, ઉત્પલ અને દારવીને ઘી અને ચરબી સાથે પીસી લપસ બનાવવી, જે ઘા ઝડપથી ભરે છે.

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોષસમાંશૈર્ઘૃતયોગતઃ । નાડી દુષ્ટવણં શૂલમ્ભગન્દરમુખં હરેત્ ।। ૨૮૫.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા અને વ્યોષને સમાન પ્રમાણમાં લઈ ઘીમાં મિક્સ કરવું, એ નાડીઓના દુષિત ઘા, દુખાવો અને વાસ દૂર કરે છે.

હરિતકીં મૂત્રસિદ્ધાં સતૈલલવણાન્વિતાં । પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત્ કફવાતામયાપહાં ।। ૨૮૫.

હરિતકીને મૂત્ર, તેલ અને મીઠા સાથે તૈયાર કરી, દરરોજ સવારે લેવી, કફ અને વાયુના રોગ દૂર કરે છે.

ત્રિકકટુત્રિફલાક્કાથં૯ સક્ષારલવણં પિવેત્ । કફવાતાત્મકેષ્વેવ વિંરેકઃ કફવૃદ્ધિનુત્ ।। ૨૮૫.

ત્રિકટુ અને ત્રિફળાનો કઢો ક્ષાર અને મીઠા સાથે પીવો; કફ અને વાયુના રોગોમાં વિરેचन કફ વધારાને ઓછું કરે છે.

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલવચાચિત્રકનાગરૈઃ । ક્કાથિતં વા પિવેત્પેયમામવાતવિનાશનં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી, પિપ્પલીમૂળ, વચા, ચિત્રક અને શુંઠીનો કઢો કે પાન અમવાતના રોગો દૂર કરે છે.

રાસ્નાં ગુડુચીમેરણ્ડદેવદારુમહૌષધં । પિવેત્ સર્વાડ્ગિકે વાતે સામે સન્ધ્યસ્થિમજ્જગે ।। ૨૮૫.

રાસ્ના, ગુડૂચી, એરંડ, દેવદારુ અને મહૌષધિનો કઢો સાંધા, હાડકાં અને મજ્જામાં વાયુના તમામ રોગોમાં પીવો.

દશમૂલકષાયં વા પિવેદ્વા નાગરામ્ભસા । સુણ્ઠીગોક્ષુરકક્કાથઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્ન્નિષેવિતઃ ।। ૨૮૫.

બીજું, દશમૂળનો કઢો કે શુંઠીનું પાણી પીવું; શુંઠી અને ગોક્ષુરાનો કઢો દરરોજ સવારે લેવો.

સામવાતકટીશૂલપાચનો રુક્પ્રણાશનઃ । સમૂલપત્રશાખાયાઃ પ્રસારણ્યાશ્ચ તૈલકં ।। ૨૮૫.

પ્રસારણીના મૂળ, પાન અને ડાળથી બનેલું તેલ કમરના વાયુથી થતા દુખાવા અને પાચનના કષ્ટ દૂર કરે છે.

ગુડુચ્યાઃ સુરસઃ કલ્કઃ ચૂર્ણં વા ક્કાથમેવ ચ । પ્રભૂતકાલમાસેવ્ય મુચ્યતે વાતશોણિતાત્ । ૨૮૫.

ગૂડૂચી અને સુરસા નો લેપ, ચૂર્ણ કે કઢો લાંબા સમય સુધી લેતા વાયુ અને રક્તના રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

પિપ્પલી વર્દ્ધમાનં વા સેવ્યં પથ્યા ગુડેન્ વા । પટોલત્રિફલાતીવ્રકટુકામૃતસાધિતં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી કે વર્ધમાનને પથ્યા કે ગોળ સાથે લેવું; પટોળ, ત્રિફળા અને તીવ્ર તીખા અમૃત પણ લાભદાયક છે.

પક્વં પીત્વા જયત્યાશુ સદાહં વાતશોણિતં । ગુગ્ગુલં કોષ્ણશીતે તુ ગુડુચી ત્રિફલામ્ભ્સા ।। ૨૮૫.

પાકીને પીવાથી તાત્કાલિક દાહ અને વાયુ-રક્તના રોગો દૂર થાય છે; ગુગ્ગળુ, ગરમ કે ઠંડા ગુડૂચી-ત્રિફળા પાણી સાથે પણ અસરકારક છે.

બલાપુનર્ન્નવૈરણ્ડવૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ । સહિઙ્ગુ લવણૈઃ પીતં સદ્યો વાતરુજાપહં ।। ૨૮૫.

બલા, પુનર્નવા, એરંડ, બંને વૃહતી, ગોક્ષુર, હિંગ અને મીઠા સાથેનો કઢો પીવાથી વાયુથી થતા દુખાવો તરત જ દૂર થાય છે.

કાર્ષિકં પિપ્પલીલમૂલં પઞ્ચૈવ લવણાનિ ચ । પિપ્પલી ચિત્રકં શુણ્ઠી ત્રિફ્લા ત્રિવૃતા વચા ।। ૨૮૫.

ખેતરમાં વપરાતા પીપળીના મૂળ, પાંચ પ્રકારના મીઠાં, પીપળી, ચિત્રક, સૂકી આદુ, ત્રિફળા, ત્રિવૃત અને વચા—આ બધાં અહીં ઉલ્લેખાયા છે.

દ્વૌ ક્ષારૌ શાદ્વલા દન્તી સ્વર્ણક્ષીરી વિષાણિકા । કોલપ્રમાણાં ગુટિકાં પિવેત્ સૌવીરકાયુતાં ।। ૨૮૫.

બે પ્રકારના ક્ષાર, શાદ્વલા, દંતી, સ્વર્ણક્ષીરી અને વિષાણિકા—આ બધાંને મિક્સ કરીને કોળા જેટલી ગોળી બનાવી, સૌવીરક સાથે લેવી.

શોથાવપાકે ત્રિવૃતા પ્રવૃદ્ધે ચોદરાદિકે । ક્ષીરં શોથહરં દારુ વર્ષાભૂર્નાગરૈઃ શુભમ્ ।। ૨૮૫.

શોથ અને વધેલા ફોડા તથા પેટના રોગોમાં, દારુ, વર્ષાભૂ અને સૂકી આદુ સાથે દૂધ તૈયાર કરવું, એ શોથ દૂર કરવા માટે લાભદાયી છે.

સેકસ્તથાર્કવર્ષાભૂનિમ્બક્કાથેન શોથજિત્ । વ્યોષગર્ભં પલાશસ્ય ત્રિગુણે ભસ્મવારિણિ ।। ૨૮૫.

અર્ક, વર્ષાભૂ અને નીમની છાલથી સેંક કરવાથી શોથ દૂર થાય છે; વ્યોષ સાથે પલાશની રાખનું પાણી ત્રણ ગણું કરીને ઉપયોગ કરવું.

સાધિતં પિવતઃ સર્પિઃ પતત્યર્શો ન સંશયઃ । વિશ્વક્સેનાવનિર્ગ્ગુણ્ડીસાધિતં ચાપિ લાવણં ।। ૨૮૫.

આ રીતે તૈયાર કરેલું ઘી પીવાથી અરસ દૂર થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; તેમજ વિશ્વક્ષેના, અવનિગુંડી વગેરે સાથે તૈયાર કરેલું મીઠું પણ ઉપયોગી છે.

વિડ઼ઙ્ગાનલસિન્ધૂત્થરાસ્નાગ્રક્ષારદારુભિઃ । તૈલઞ્ચતુર્ગુણં સિદ્ધં કટુદ્રવ્યં જલેન વા ।। ૨૮૫.

વિરંગા, અનલસિંધુ, હરાસ્ના, ગ્રક્ષાર અને દારુ સાથે ચાર ગણું તેલ તૈયાર કરવું, અથવા તીખા દ્રવ્યો અને પાણી સાથે પણ બનાવી શકાય.

ગણઅડમાલાપહં તૈલમભ્યઙ્ગાત્ ગલગણ્ડનુત્ । શટીકુનાગબલયક્કાથઃ ક્ષીરસસે યુતમ્ ।। ૨૮૫.

ગ્રંથિ અને ગળગંડ દૂર કરતું તેલ, શઠી, કુનાગ, બલા, યક્કાથ અને દૂધ-છાસ સાથે તૈયાર કરીને મસાજ કરવાથી લાભ થાય છે.

પયસ્યાપિપ્પલીવાસાકલ્કં સિદ્ધંક્ષયે હિતમ્ । વચાવિડ઼ભયાશુણ્ઠીહિઙ્ગુકુષ્ઠાગ્નિદીપ્યકાન્ ।। ૨૮૫.

પયસ્યા, પીપળી અને વસાનો કલ્ક યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવો, ક્ષયમાં લાભદાયી છે; વચા, વિરભયા, સૂકી આદુ, હીંગ, કુષ્ટ અને અગ્નિદિપક દ્રવ્યો પણ ઉપયોગી છે.

દ્વિત્રિષટ્‌ચતુરેકાંશસપ્તપઞ્ચાશિકાઃ ક્રમાત્ । ચૂર્ણં પીતં હન્તિ ગુલ્મં ઉદરં શૂલકાસનુત્ ।। ૨૮૫.

બે, ત્રણ, છ, ચાર, એક, સાત, પાંચ અને પચાસ—આ ક્રમ પ્રમાણે દવાઓનું ચૂર્ણ બનાવી પીવાથી ગુલ્મ, પેટની ગાંઠ, દુખાવો અને ખાંસી દૂર થાય છે.

પાઠાનિકુમ્ભત્રિકટુત્રિફલાગ્નિષુ સાધિતમ્ । મૂત્રેણ ચૂર્ણગુટિકા ગુલ્મપ્લીહાદિમર્દ્દની ।। ૨૮૫.

પાઠા, નિકુંભ, ત્રિકટુ, ત્રિફળા અને અગ્નિ સાથે તૈયાર કરેલું ચૂર્ણ, મૂત્રમાં ગોળી બનાવી લેવાથી ગુલ્મ, પળીહા અને આવા રોગો દૂર થાય છે.