અગ્નિપુરાણમ્

હિઙ્ગુસૌવર્ચ્ચલવ્યોષૈર્દ્વિપલાંશૈર્ઘૃતાઢકં । ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે સિદ્ધમુન્માદનાશનં ।। ૨૮૫.

હીંગ, પીળું સુવર્ણમક્ષિક અને પીપલ, દરેક બરાબર માત્રામાં, અને એના ચારગણ ઘી, ગાયના મૂત્રમાં પકાવવું—આ દવા પાગલપન દૂર કરે છે.

શઙ્ખપુષ્પીવચાકુષ્ઠૈઃ સિદ્ધં બ્રાહ્મીરસૈર્યુતં । પુરાણઆં હન્ત્યપસ્મારં સોન્માદં મેધ્યમુત્તમં ।। ૨૮૫.

શંખપુષ્પી, વચ, કુઠ અને બ્રાહ્મીનો રસ સાથે ઘી પકાવેલું—આ પ્રાચીન દવા અપસ્માર, ઉન્માદ દૂર કરે છે અને બુદ્ધિ માટે ઉત્તમ છે.

પઞ્ચગવ્યં ઘૃતં તદ્વત્ કુષ્ઠનુચ્ચાભ્યાયુતં । પટોલત્રિફલાનિમ્બગુડુ વીધાવણીવૃષૈઃ ।। ૨૮૫.

એ જ રીતે, પંચગવ્ય ઘી અને કુઠ, સાથે પટોળ, ત્રિફળા, નીમગોળ, વીધા અને વણી—આ બધું સારવાર માટે વપરાય છે.

સકરઞ્જૈર્ઘૃતં સિદ્ધં કુષ્ઠનુદ્વજ્ર્કં સ્મૃતં । નિમ્બં પટોલં વ્યાઘ્રી ચ ગુડુચી વાસકં તથા ।। ૨૮૫.

કરંજથી પકાવેલું ઘી ત્વચાના રોગ માટે ઉત્તમ માનવામાં આવે છે; નીમ, પટોળ, વ્યાઘ્રી, ગિલોય અને અડુસ પણ તેમાં ઉમેરાય છે.

કુર્ય્યાદ્દશપલાન્ ભાગાન્ એકૈકસ્ય સકુટ્ટિતાન્ । જલદ્રોણએ વિપક્તવ્યં યાવત્‌પાદાવશેષિતં ।। ૨૮૫.

દરેક દ્રવ્યના દસ દસ પળા લઈ, બધું કૂટી, પાણીમાં પકાવવું, અને ચોથું ભાગ બાકી રહે ત્યાં સુધી ઉકાળો.

ઘૃતપ્રસ્થમ્પ્ચેત્તેન ત્રિફલાગર્ભસંયુતં । પઞ્ચતિક્તમિતિ ખ્યાતં સર્પિઃ કુષ્ઠવિનાશનં ।। ૨૮૫.

એમાં એક પ્રસ્થ ઘી અને ત્રિફળાનો ગૂદો ઉમેરો, તો એ પંચતિક્ત ઘી કહેવાય છે, જે ત્વચાના રોગ નાશક છે.

અશીતિં વાતજાન્ રોગાન્ ચત્વારિંશચ્ચ પૈત્તિકાન્ । વિંશતિં શ્લૈષ્મિકાન્ કાસપીનસાર્શોવ્રણાદિકાન્ ।। ૨૮૫.

આ વાદથી થતા અશીથી, પિત્તથી ચાલીસ અને કફથી વીસ રોગ, તેમજ ઉધરસ, નાક બંધ, બવાસીર, ઘા વગેરે દૂર કરે છે.

હન્ત્યન્યાન્ યોગરાજોષઽયં યથાર્કસ્તિમિરં ખલુ । ત્રિફલાયાઃ કષાયેન્ ભૃઙ્ગરાજરસેન ચ ।। ૨૮૫.

આ યોગરાજ દવા બીજાં રોગો પણ એ રીતે દૂર કરે છે જેમ સૂર્ય અંધકાર હટાવે છે; ત્રિફળા કઢા અને ભૃંગરાજના રસથી.

બ્રણપ્રક્ષાલનઙ્કુર્યાદુપદંશપ્રશાન્તયે । પટોલદલચૂર્ણેન દાડિમત્વગ્રજોઽથ વા ।। ૨૮૫.

ઉપદંશ શાંત કરવા માટે પટોળાના પાનનો ચૂણ, દાડમ અથવા ત્વગ્રથી ઘા ધોઈ શકાય.

ગુણ્ડયેચ્ચ ગજેનાપિ ત્રિફલાચૂર્ણકેન ચ । ત્રિફલાયોરજોયષ્ટિમાર્કવોત્પલમારિચૈ ।। ૨૮૫.

ગજેનાથી અને ત્રિફળા ચૂણથી ધૂપ કરવી; ત્રિફળાનો ધૂળ, જેઠીમધ, અર્ક, નીલકમળ અને મરી પણ વાપરી શકાય.

સસૈન્ધવૈઃ પચેત્તૈલમભ્યહ્ગાચ્છર્દ્દિકાપહં । સક્ષીરાન્ માર્કવરસાન્ દ્વિપ્રસ્થમધુકોત્પલૈઃ ।। ૨૮૫.

સૈંધવમીઠું નાખી તેલ પકાવવું, એથી લપસવું ઉલટી દૂર કરે છે; એમાં દૂધ, અર્કનો રસ, બે પ્રસ્થ જેઠીમધ અને નીલકમળ ઉમેરવું.

પચેત્તુ તૈલકુડવં તન્નસ્યં પલિતાપહં । નિમ્બમ્પટોલં ત્રિફલા ગુડૂચી ખદિરં વૃષં ।। ૨૮૫.

તેલના પાત્રમાં નીમ, પટોળ, ત્રિફળા, ગુડૂચી, ખદિર અને વૃષ સાથે ઉકાળી પીવું, વાળના પાંખા દૂર કરે છે.

ભૂનિમ્બપાઠાત્રિફલાગુડૂચીરક્તચન્દનં । યોગદ્વયં જ્વરં હન્તિ કુષ્ઠવિસ્ફોટકાદિકં ।। ૨૮૫.

ભૂનિમ્બ, પાઠા, ત્રિફળા, ગુડૂચી અને લાલ ચંદનના બે ઉપાય તાવ અને કુષ્ઠ જેવા ચામડીના રોગો દૂર કરે છે.

પટોલામૃતભૂનિમ્બવાસારિષ્ટકપર્પટૈઃ । ખદિરાન્તયુતૈઃ ક્કાથો વિસ્ફોટજ્વરશાન્તિકૃત્ ।। ૨૮૫.

પટોળ, અમૃત, ભૂનિમ્બ, વસા, અરીષ્ટ, પરપટ અને ખદિર સાથે બનાવેલો કઢો તાવ અને ફોડા-ફૂસી દૂર કરે છે.

દશમૂલી ચ્છિન્નરુહા પથ્યા દારુ પુનર્નવા । જ્વર્રાવદ્રધિશોથેષુ શિગ્રુવિશ્વજિતા હિતાઃ ।। ૨૮૫.

દશમૂળી, છિન્નરુહા, પથ્યા, દારુ, પુનર્નવા, શિગુરૂ અને વિશ્વજિતા તાવ, સૂજન અને જળોદર માટે લાભદાયક છે.

મધૂકં નિમ્બપત્રાણિ લેપઃ સ્યાદ્ વ્રણશોધનઃ । ત્રિફલા ખદિરો દાર્વી ન્યગ્રોધાતિબલાકુશાઃ ।। ૨૮૫.

મધૂક અને નીમના પાનનો લેપ ઘા સાફ કરે છે; ત્રિફળા, ખદિર, દારવી, ન્યગ્રોધ, અતિબલા અને કુશ પણ ઉપયોગી છે.

નિમ્બમૂલકપત્રાણાં કષાયાઃ શોધને હિતાઃ । કરઞ્જારિષ્ટનિર્ગુણ્ડીરસો હન્યાદ્ વ્રણક્રિમીન્ ।। ૨૮૫.

નીમની જડ અને પાનનો કઢો ઘા સાફ કરવા માટે ઉત્તમ છે; કરંજ, અરીષ્ટ અને નિર્ગુંડીનો રસ ઘામાંના કીડા નાશ કરે છે.

ધાતકીચન્દનબલાસમહ્ગામધુકોત્પલૈઃ । દાર્વીમેદોન્વિતૈર્લેપઃ સસર્પિર્વ્રણરોપણઃ ।। ૨૮૫.

ધાતકી, ચંદન, બલા, મધૂક, ઉત્પલ અને દારવીને ઘી અને ચરબી સાથે પીસી લપસ બનાવવી, જે ઘા ઝડપથી ભરે છે.

ગુગ્ગુલુત્રિફલાવ્યોષસમાંશૈર્ઘૃતયોગતઃ । નાડી દુષ્ટવણં શૂલમ્ભગન્દરમુખં હરેત્ ।। ૨૮૫.

ગુગ્ગળુ, ત્રિફળા અને વ્યોષને સમાન પ્રમાણમાં લઈ ઘીમાં મિક્સ કરવું, એ નાડીઓના દુષિત ઘા, દુખાવો અને વાસ દૂર કરે છે.

હરિતકીં મૂત્રસિદ્ધાં સતૈલલવણાન્વિતાં । પ્રાતઃ પ્રાતશ્ચ સેવેત્ કફવાતામયાપહાં ।। ૨૮૫.

હરિતકીને મૂત્ર, તેલ અને મીઠા સાથે તૈયાર કરી, દરરોજ સવારે લેવી, કફ અને વાયુના રોગ દૂર કરે છે.

ત્રિકકટુત્રિફલાક્કાથં૯ સક્ષારલવણં પિવેત્ । કફવાતાત્મકેષ્વેવ વિંરેકઃ કફવૃદ્ધિનુત્ ।। ૨૮૫.

ત્રિકટુ અને ત્રિફળાનો કઢો ક્ષાર અને મીઠા સાથે પીવો; કફ અને વાયુના રોગોમાં વિરેचन કફ વધારાને ઓછું કરે છે.

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલવચાચિત્રકનાગરૈઃ । ક્કાથિતં વા પિવેત્પેયમામવાતવિનાશનં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી, પિપ્પલીમૂળ, વચા, ચિત્રક અને શુંઠીનો કઢો કે પાન અમવાતના રોગો દૂર કરે છે.

રાસ્નાં ગુડુચીમેરણ્ડદેવદારુમહૌષધં । પિવેત્ સર્વાડ્ગિકે વાતે સામે સન્ધ્યસ્થિમજ્જગે ।। ૨૮૫.

રાસ્ના, ગુડૂચી, એરંડ, દેવદારુ અને મહૌષધિનો કઢો સાંધા, હાડકાં અને મજ્જામાં વાયુના તમામ રોગોમાં પીવો.

દશમૂલકષાયં વા પિવેદ્વા નાગરામ્ભસા । સુણ્ઠીગોક્ષુરકક્કાથઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્ન્નિષેવિતઃ ।। ૨૮૫.

બીજું, દશમૂળનો કઢો કે શુંઠીનું પાણી પીવું; શુંઠી અને ગોક્ષુરાનો કઢો દરરોજ સવારે લેવો.

સામવાતકટીશૂલપાચનો રુક્પ્રણાશનઃ । સમૂલપત્રશાખાયાઃ પ્રસારણ્યાશ્ચ તૈલકં ।। ૨૮૫.

પ્રસારણીના મૂળ, પાન અને ડાળથી બનેલું તેલ કમરના વાયુથી થતા દુખાવા અને પાચનના કષ્ટ દૂર કરે છે.

ગુડુચ્યાઃ સુરસઃ કલ્કઃ ચૂર્ણં વા ક્કાથમેવ ચ । પ્રભૂતકાલમાસેવ્ય મુચ્યતે વાતશોણિતાત્ । ૨૮૫.

ગૂડૂચી અને સુરસા નો લેપ, ચૂર્ણ કે કઢો લાંબા સમય સુધી લેતા વાયુ અને રક્તના રોગમાંથી મુક્તિ મળે છે.

પિપ્પલી વર્દ્ધમાનં વા સેવ્યં પથ્યા ગુડેન્ વા । પટોલત્રિફલાતીવ્રકટુકામૃતસાધિતં ।। ૨૮૫.

પિપ્પલી કે વર્ધમાનને પથ્યા કે ગોળ સાથે લેવું; પટોળ, ત્રિફળા અને તીવ્ર તીખા અમૃત પણ લાભદાયક છે.

પક્વં પીત્વા જયત્યાશુ સદાહં વાતશોણિતં । ગુગ્ગુલં કોષ્ણશીતે તુ ગુડુચી ત્રિફલામ્ભ્સા ।। ૨૮૫.

પાકીને પીવાથી તાત્કાલિક દાહ અને વાયુ-રક્તના રોગો દૂર થાય છે; ગુગ્ગળુ, ગરમ કે ઠંડા ગુડૂચી-ત્રિફળા પાણી સાથે પણ અસરકારક છે.

બલાપુનર્ન્નવૈરણ્ડવૃહતીદ્વયગોક્ષુરૈઃ । સહિઙ્ગુ લવણૈઃ પીતં સદ્યો વાતરુજાપહં ।। ૨૮૫.

બલા, પુનર્નવા, એરંડ, બંને વૃહતી, ગોક્ષુર, હિંગ અને મીઠા સાથેનો કઢો પીવાથી વાયુથી થતા દુખાવો તરત જ દૂર થાય છે.